MUZEYA BERGAMAYÊ YA LI BERLÎNÊ

Cemal Ballikaya

Berê ku em bikevin muzeyê min bixwebixwe digot emê herin çend keviran bibînin. Lê rastî ne wisa bû. Dema em ketin hundir, li pêjberê min peykerên ku BZ. Sala 170 de çêkirin sekinî bûn. Birastî min mitolojîya Yewnan xwendibû lê min bawer nedikir ku wê rojekî parçeyek ji vê mîtolojiya han bi vî awayî derkeve pêjberê min.

Kesê bi navê Yekta Arman bi kasetê ji me re rêberî dikir û wî me li hemû muzeyê gerand. Lê dil dixwest ku ev peyker û tiştên dîrokî ji Bergamayê hatibûn li cîhêcîh bihatana paraztin. Mixabin hemû kes dizanin ku heger ev peykerên dîrokî li wir bimana, wê ji aliyê Tirkîyê ve hemû bihatana hurkirin û talankirin. Jiber ku ji dema Imparatoriya Osmaniyê vir ve rêçikên vê sistemê li ser dagirkirin û talankirinê meşiyaye.

Gelek arkeologên biyanî di encama lêkolînên vê herêmê de bi gelek astengiyan re rûbirû mane û lêkolîn û lêgerînên xwe nîvcû hîştine, hin caran jî çavên xwe ji xwestekê dewleta Tirk re girtine û rastî berevajî kirine. Li Bakurê Kurdistanê hin deverên ku hewceyî bi lêkolînên arkeologî hene tên tespîtkirin, lê van deveran bi çêkirina bendavan binav dibin û bi vê awayê bi hezaran rê çên ku xwe digîhîne dîroka mirovahîyê tê xitimandin. Yekcaran jî encama van lêkolînan bi kêmahî be jî bi dizî tê meşandin û hin tistên ku têndîtin bi dizî derdikeve welatên Ewropâyê. Muzeya Bergama yê jî beşek ji vê encamê ye.

Dema ez li muzeyê geriyam, min xwebixwe got;  baş bûye ku ev tiştên dîrokî bi vê awayê gihiştiye welatekî din, ji talankirinê filitiye û li vir tên parastin. Armanca dewleta Tirk ewe ku bi wendakirina van bermayiyên dîrokî anjî astengî derxistina li himber xebatên arkeologiyê rastiyên dîrokê dernekeve holê. Lê hemuû Cihan dizane ku li wê herêmê bi sedan gel jiyane û bi dehan desthilatdar hatine û cûne. Lê ew hîn jî dixwazin vê rastiyê veşêrin.

Ev peykerên dîrokî yên li muzeya Bergamayê di sedsala 19an de hatiye dîtin. Ji sisêyan yek berhemên vê lêkolînê anîne vê muzeyê. Parçeyên ku anîne, bi  lêhurandinek gelek baş bi hevûdûve zeliqandine û maketek ji parçeyên orginal yê vê qesrê avakirine. Ev qesra dîrokî demek kurt be jî mirovan dike rêwiyek ku bi sedan sal sûnve biçe û bibe mêvanê Atenayiyan.

Aliyê vê qesrê yê rojhilat û merdiwana aliyê derve yê vekirî bi awayekî orjînal hatibû montekirin. Di wê demê de asyayiyên bicuk yên barbar êriş birine ser vê qesrê û talan kirine. Armanca çêkirina vê qesrê ji bo bajarê Athena yê duyemîn bidin avakirin. Ev mitolojiya ku bi sedan salan vir ve tê gotin, bi awayek zanistî di van peykerande hatiye şirovekirin. Tekoşina Zeus ya li himber zarokên Gayan li ber çavan tê xûyan û van peykervanan bi awayek baş vê têkoşinê dane xûyan. Ew Gelgantê  nigmar dixwaze xirabiyê biser bixîne lê biser nakeve. Bergama bajarek mezin yê peykeran e û mitolojiya Yewnanan di vê bajarêde veşartiye. Dayîka erd li himber xudawendên zarokên Gaya şer dike. Dîsa li aliyê din şerê bavê xudawendan (Zeus) berdewame lê Athena di şer de biserketiye. Atenayî vê serkevtina şerê li himber Galatayiyan de ji Athena re deyndar in. Ev bajarê dîrokî ji aliyê hunermendên herî bi navûdeng yên Cîhana yewnaniyan ve hatiye cêkirin. Hemû hunera ku ji aliyê van peykervanan de hatiye çêkirin dewxa mirovan dibe û mirovan matmayî dihêle. Peykerê Athena di sala 1876 an de hatiye ditin. Ev peyker di dema Oymenusê duyemînde ji aliyê Fîdîos ve hatiye çêkirin. (BZ.170).

   Dîsa xalîçeya ku li salona mezin bi fayansan hatiye çêkirin berhemê hunermendê Îtalî Hefaistan e.

Di dawiyê de ez bang li hemû mirovahiyê  dikim ku pêşî li xebatên arkeolojiyê negirin û nehêlin van xweşayiyan ji holê rabin. Birastî şermek mezine ku li rojhilata navîn bi sedan bajarên dîrokî li pêş çavê cihanê tên talankirin. Mixabin berjewendiyên dewletan yên rojane nahêle ev rewş were dîtin û diroka mirovahiyê were parastin.

Têbinî: Bergama navçeyek Tirkiyê, girêdayiyê bajarê Îzmîrê ye.

Muzeya Bergamayê jî li paytexta Elmanya bajarê Berlînê ye

                        Cemal Ballikaya

çapkirin