Ameda Paytext
Konfirans Ziman Kurd
( 30.11 - 5.12-2004)
 
 Deham EbdulFettah    
 
 
- A -
ji Amd hate Amed
kullkn brkirin diherikin.....!
 
careke d (1) j Amed xemla xwe girdaye, xwe ji mihrecana dilan re amade kiriye. Xwazgnn doz ji her ar kenarn snorkir, ji penaberiya zilindar (penaberiya hundir derve) vexwendine; r rikn xwe bi gulava hezkirina salan reandine dergehn bedena xwe ya kevnar, wek himbzn dayikn kezebewit vekirine bi brkirineke kelogir pwaziya pln hviyan dike.
Bixrhatina w b refek kevokn sip asman say tije sird
xoxwann evneke birmdar kir
 
 
(1)- cara pn konfirans ku bi nav (( konfirans wjeya geln rojhilata naverast (4-9. 11. 2003) b.
 
di navbera Amed Amd de r li hev digerin, ji hev dizn vedizelin; li rwyn xwe dizvirin dirj dibin, dir.......j   !
ima demn bendewaran pvanokn deman diknin, irke(1) dibin demjimr, demjimr dibin roj di xwna me de vediparimin nain ava, ima?!
avn bendewaran li ser rikn hvyan, ima wiqas diqerimin, wiqas bi kerb keser in ?!
Qnax, me didizin r li me dizvirin, me bi xwe re disprin dergeh Nisbn. Li navbera her d tln dirrnek (Serxet) (Binxet) hev himbz dikin... dibin ptn ramsaneke agir, hestn me yn raperyay dipijiqnin her du hlan, li ser rpeln droka evneke jibrkir dimeynin. Qamiloka rengn, Amda ewit destn xwe yn xenakir, (2) liba dikin, oxira me proz dikin. Nisbna birndar kesereke berba ye, qinyata dil xwe y xemgn kiriye xaleyeke sor pngavn me dihejmre, wan himbz dike. Pldana hestn me yn peran keldmana hinavn me yn kizir bne sirdeke bdeng li asoy xewneke baskokir dirse.....!
- 3 -
 
R ji ryan dizn, dil cann rwyan dl dikin, wan bser li pey xwe diknin wan li asoyn hvyn irskday digernin..... Dapra min digot : kuro, lawo !
 
(1)- irke : (saniye), biktirn pvanokn dem ye
(2)- xenakir : (hinnekir)
r ji dilan tne dilan av li avan digerin, law mino !
Kelha Mrdn wek hlna balindeyek baskokir, li ser poz iyay Omeriyan palvedaye. Bircn w bi sitrkan re digernijin.. mijankn avn roj dihejmrin rnerna kesern winday..
Hvyn beravt dikin.
De hilo, dilo jaro hilo...! Brkirina hlnan diln balindeyan disoje... perwazn hvyan di xwna wan de dikin babelsk gerdelln payizan. K dikare kela diln evndarn drc bipve, k ?!
Ling hildiperikin hevrazn evna te..av di nav perdeyn salan re li stavn avn te dihwirin... nrna avan qinyata dilan e, l can.... !
Rojba, Mariya (3), rojba ! heke min karba, min raz niyazn dil xwe bikrana tavek kullk pinpinkn buhar min ji Dra Zaferan heta asman keleha te bidan ber xwe....
Min keldmana can xwe bikira xunaveke evn bi ser kezyn te yn efsane de bibaranda, min kelecana xwe ya kelogir bikira barek xetre li ser dwarn keleha te biikandana; belk te droka evna kevn bixwenda..te bigota :
Ka ima Amda ewit bye Amd ima sernivsa w tim ewat e.........?!
 ima ((ra pez me bye
          (Serxet) (Binxet)
 - 2
 
          gir Amda ewit
          regirdaye...))(4), ima   ?!
 
(3)- efsaneya ((Mar)) kea qiral Mrdn sedema navlkirina bajarok Amd.
 ..... ima pln keseran, ber lingn me niv hevrazn ryan ma dikin....wan himbz dikin  ?!
 Dest ji baxn yarnena te nabin; l em i bikin ku bangewazn w dilistan, di hinavn me de xetreyan vdixin  ?!
 
 
- 4 -
 
ima v var ermok e roj...?! p bi p zer dibe...die ava. Tavsoreka xwe ya gulgul, wek xliya bkeke fediyok bi ser nahiya asmn de berdide. rk ye asman me v var baraneke rk bi ser me de dibarne ev asman.....
Di bra min de ye, dema ku min te, cara pn me li ((Deriy iy)) hev dt. Hing te digot: ez ji reng rk hez dikim !
Ma te zanb ku rk ji rengvedana xwn nahiya asman Xweday pk t....?!
Te zanb ku rk ne, asoyn evna te..rikn dilistana te mrava ((x)) xn te...?! ma te zanb....?!
Xwez hing te bigota...! min konek rk, ji Deriy iy heta Deriy Mrdn li ser te vegirta...
Dil Amd tenreke sincir ye kln goristana ermola (5) gaziyeke bdeng e.. hn j agir snemay
 
(4)- ji helbestek Dr. Mihemed Bekro (ji berevoka ku bi
      nav ((stirann Cizr)) ye.
(5)- ermola : nav goristana Amd ye (navek kevnar 
       e)
(6)- Ganc : em hindokyan proz e.
di diln dayikn kezebperit de gurr hilor e, cana
min......!!
De bila v var bedena te bibe himbza dayikeke dilovan bila Dicle li ser snga te bibe Ganc (6) guneho...! Bila Deriy Mrdn, wek Gely Lalea proz, li ber karwann perestar tobedaran vekir be pln xwna tewir...kesern kelogir li dilistana te bihwirin, l hmin bibin dastana evndariya te bixwnin... bila bjin bibilnin :
Dilistan paytexta dilan e Amed...!
 
 
 
- B -
konfirans ......
pgern sereke
 
di navbera rojn (30.11/5.12.2004) de konfrans ziman kurd li Amed li dar ket. ardariya Amed ya mezin, wek sala y snga xwe ya dilovan li ber mvann xwe vekir ew ji her ar pareyn welt vexwendin. Di nav mvanan de end profsorn kurdnas, ji hin zankoyn Ewropa j hebn. Jimara endamn konfrans nz (200) kesan b. Ji bil wan j, jimareke mezin li dervey hola konfrans hinek alakyn rewenbr, yn cre-cr dikirin. Roja (30.11) ardar Amed, rzdar Osman Baydemir destpkirina konfrans, bi gotareke devik vekir:
Mamoste Baydemir bi kurdiyeke zelal rewanbj bixrhatin pwaziya mvann xwe kir. Di nav gotina xwe de mamoste Baydemir tbniyeke balk derbar ziman kurd, di ber avan re derbas kir, bi kurtebirr got: div ziman kurd, li gora qnaxn v serdema me, bi weyek zelal vekir bte xebitandin, dr giraniya bjeyn zivir hevokn lihevgeryay. Ev tbniya hrbn dide nasn ku hay rzdar Osman Baydemir ji girkn waz nivsna ziman kurd heye, nemaze li nik hinek nivskarn v qnax. Ev j cih anaziy ye ku rewenbrek mna mamosta Osman berpirs ardariya Amed be.
Konfrans, li gora bernameya xwe ya destnankir bi r ve . Dervey hola (salona) konfrans j, gelek alakiyn wjey rewenbr pk dihatin. Bi v eger j, mirov nikarb di hema dem de li (2-3) alakiyan amade bibe.
Di pvajoya konfrans de min tbniyn xwe derbar mijarn ku dihatin xwendin, di deftera xwe de dinivsn, bi hv bm ku ez sdek ji wan tbniyan bibnim. Sibeha roja daw ji rojn konfrans, min deftera xwe winda kir. Min avn xwe l gerandin, l mixabin- min nedt......!
vara (5.12.2004) konfrans bi daw hat. W var evbuhrka xatirxwestin li salona (Demir Hotl) durist b. Sibeha (6.12) Amed mvann xwe bi r kirin.
Deftera min wida b, gelek navn endamn bedar gelek tbniyn giring j p re winda bn.....!
Ji ber v sedem j, ez lbrn ji xwendvanan dixwazim, ku min navn bedaran di v gotar de hilnedan, yan j ku min hem pirsgirkn ku hatin tevdan, nann zimn....!
Kurdnasn biyan, bi weyek zanist lkolnn xwe yn ekadm li ser zimann Hindo-Ewrop, nemaze yn malbata zimann ran pk kirin. Ziman kurd j, weku zimanek taybetmend serbixwe ji malbata zimann ran hate nasn tkilya w bi zimann ran yn dtir, (Faris, Bilc, Batoy..) yn Hindo-Ewrop re irove b.
Derbar ziman kurd ku ew babeta  konfrans, ya sereke b bi nav w konfrans li dar ket, gelek gotar lkoln li ser hatin xwendin. wezar Zazik y kurmanciya xwar j hatin rojeva lkoln tevdan. L para wezar Amed, kurmanciya jor para her mezin b. Gelek areza li ser v wezar rawestiyan, pirsgirk areyn w, yn rastnivs rziman di ber avan re derbas kirin.
Tbniyn bedaran derbar keyn zimn, yn ku di bra min de mane ev n li jr in, helbet gelek j bi defter re winda bn :
1- pirraniya bedaran tekez kir ku pirsgirka her aloz,
    li ser radeya hem wezarn ziman kurd mijara
    zarav ye (navlkirin, trm). Ev pirsgirka
   navlkirin di pirraniya mijarn zimn de berav     
   dibe:
   her arezayek ziman, li gora baweriya xwe navek li
   mijarek kiriye. Bi v yek her mijarek bi (4-5)
   navan hatiye danasn.
Nimne :
Hmann v hevoka jrn li nik rzimannivsn kurd bi van navlkirinan hatine danasn :
          ((Zn gul inn))
Zn : kirar, pkar, kirde, kara, kiryar, fa'il.....
Gul : bireser, pkber\ serve, berkar, mef 'l....
inn : lker, pk, kar, kirdar, f 'il.....
Gelo, durist e ku titek, an mirovek bi (4-5) navan be ?! ev sergjka navlkirinan di i ziman de nne nedurist e ku di ziman kurd de j hebe.
2- Di war rastnivs de j ende tbniyn giring hatin      
     hola tevdan :
a- Ne durist e ku padaekn (paprbestn) wek (de,              
    re...) bi (e) y bne nivsn,
weku em bibjin : - min ji Zn re got
                  - mas di av de dijn
Li gora ku biraderek bedar peniyaz kir, gerek ew padaek bi (a)y bne nivsn, ne bi (e)y :
          Wek : - min ji Zn ra got
                     - mas di av da dijn
 Bi dtina min, her d we j rast durist in. Li hindek herman ew padaek bi (a)y tn xebitandin, iku reseniya wan padaekan bi (a)y ye :
(Di mal da, ji te ra). L li hermine dtir ew (a)ya resen sivik bye padaek bi (e)y tn xebitandin: (Di mal de, ji te re) .
Li w gor, gelek gotinn dtir j sivik bne (a)ya wan bye (e).
          Wek : - Mamosta = mamoste
                     - Zana  = zane
                     - Xwenda = xwende
                     - Hosta  = hoste
                     - .....
b- Mijara tpa dbare j, weku pirsgirkek rnivs
    dreket hol. Em dizanin ku pirraniya nivskarn
    kurdbjeyn ku tpek ji tpn binesaziya wan dbare
 be, bi tpek ten, li na tpa dbare dinivsin.         arezayek bedar (7) v wey rnivs a dibne. Li gora dtina w arezay, ew bjeyn ku bi tpeke dbare bilv dibin gerek li w gor bi tpeke dbare j bne nivsn. Anku, div ew bje, wek ku bilv dibin, gerek wisan j bne nivsn.
Ronkirina key di van mnakan de pirtir zelal dibe :
 
   a                                     rast
          - yekt                   - yekkt       (yek + kt)
          - zimanas             - zimannas (ziman + nas)
          - piran                 - pirran      (pirraniya                    daran                                         bikiv ne  )
          - gir                      - girr            (girr reo wek
                                                           girr devan e)
 
          - rastir                            - rasttir                 (rast + tir)
Berav e ku nivsna tpn dbare di van gotinn mnak de (yekkt, zimannas, pirran,girr, rasttir), li gora dengn tpn bilvkir hatiye. L ku em tpa dbare bi tpek ten binivsin, em t d areyan bibin :
1-    tevheviyeke watedar
2-    kmasiyeke dengsaz
1/b em dizanin ku girdaneke xurt di navbera
         bilvkirina hindek gotin wateyn wan de heye.
         Dema ku bilvkirina gotin t guhertin wateya w
         j pre t guhertin.
 
(7)- heger ez ne a bim, mamoste Mistefa Red b.
Ev diyardeya zimn di v nimney de berav dibe :
(Memo dara hejran bi kr birn kir, rik w rz b, pa bi birrek ew birr).
Vca ku em pirsa v byer bikin tpa dbare di pirs de bi tpek ten binivsn, gelo mebesta pirs, d bte nasn  ?!
- ( birna dar awa b ?!)
Bi v reng nivsn mebesta pirs ne zelal e, em nizanin ka pirsa (birnkirina bi kr) dibe, yan pirsa (birrna bi birreek)dibe !
l ku em tpa dbare bikar bnin, hing b tevhev pirs zelal dibe
*         birna dar awa b ? (birna bi kr....)
*         birrna dar awa b ?! (birrna bi birrek)
2/b- nivsna tpek ten li na tpa dbare tveliy
       (cyawaziy) di navbera bilvkirin nivsna
       peyv de Peyda dike. Ev j kmasyek dighne
       ktn(8) bjey. Vca ku em nandeka (-) bo kta
       dengbilind (dirj) bikar bnin nandeka ( ب ) bo
       kta dengnizm (kurt) bikar bnin em bi hesan
       karibin ktn hevokan bihejmrin wan ji hev
       cuda bikin.
Wek : di w err de gulle bi pirran dibariyan
          Di/w/er/r/de/gul/le/bi/pir/ra/n/di/ba/ri/yan
Diyar e ku jimara ktan di v mnak de (15) kt in, ji wan (9) kt dengbilind in (6) j dengnizm in.
 
L ku em tpa dbare di mnak de bi tpek ten binivsin, hing jimara ktan wek ber dimne, l jimara ktn dengbilind yn dengnizm tn guhertin.
 Wek :
Di w er de gule bi piran dibariyan
Di/w/e/r/de/gu/le/bi/pi/ra/n/di/ba/ri/yan
Dsan jimara ktn hevok (15) kt in, l ktn dengbilind, li na (9) an bn (6) kt yn dengnizm j, li na (6)an bn (9) kt.
Di war ksaziya helbesta kevneop (kilask) de nivsna tpa dbare bi tpek ten helbest ji gurd dixe, ka w (wezna w) dikne hindek caran j w bk dike. Ji ber van eger sedemn br, gerek tpa dbare wek ku bi (2) tpn yeksane bilv dibe, wisan j bte nivsn.
l ji ber ku ev her d ne (     ) di zimann dtir de bikar tn, min j ew li vir bikar anne.
3- Di war rzimana kurd de j end tbniyn balk
    hatin rojeva tevdan :
1/3- Pirtkn rziman, yn ku heta nuho hatine nivsn,
       ne li gora xwesteka v dema me ne . Ew pirtk tev
       j, li gora derfet delveyn dema xwe, bi
       kurtebirriyeke balk hatine amadekirin, hmann
       mijarn sereke ten, di wan pirtkan de bi kurt
       hatine tevdan, by ku mijar ji her aly ve bi
       hrbn bne ronkirin.
 
 
(8)- kt : syllable.
(9)- di pirtka xwe de (Nrneke rexney li helbestn kurd) am-1992. min neya (/) bo kta dengbilind danye ya (-) bo kta dengnizm .
L ji ber ku ev her d ne ( , -) di zimann dtir de bikar tn, min j ew li vir bikat anne .
 
 
2/3- Hinek mijarn sereke, yn ku hevoka kurd by
       wan saz nabe, di hin pirtkn rziman de
       nehatine,wek mijara kar (lker) ku di pirtka
       Celadet Bedirxan de ((Bingehn Gramra Ziman
       Kurdmanc- Swd-1994)) .
       (ne pirr ne hindik) nehatiye. Destnankirin.
3/3- Gelek mijar j, li nik nivskarn wan pirtkn
       rziman ne wek hev hatine danasn irovekirin,
       ev j bye cih tvel gotebj . weku : nimne,
       danasna van kurtebjeyan : (im,,e,in) ku
       arezayn zimn derbar wan bne (2) bend :
a- Qenat Kurdo, Red Kurd, Feqi Huseyn Sagin
    Sam Tan. Hin ji v bend van kurtebjeyan dikin
    cnav, wek (Red Kurd Sam Tan) hin j, wan
    dikin pakok qertaf, wek (Qenat Kurdo Feqi
    Huseyn).
Bi dtina arezayn v bend, hevoka by kar (lker) ku bi wan kurtebjeyan saz bbe, ew hevok navdr ye.
          Wek : Memo heval te ye.
                     Em tev dostn hev in
b- Celadet Bedirxan, Kamran Bedirxan, Sadiq
    Behadn Amd, Nr El Emn hinin dtir j, wan
    kurtebjeyan dikin kar (lkera) bn di dema nuho
    de.
Li nik van arezayan, hevoka navdr di ziman kurd de nne hem hevok di kurd de kardar (lker) ne. Ji bil van pirsgirkn rastnivs rziman j, hinek are aloziyn dtir j derketin hol.
Pirsa ku li dmahiya hem pirsgirk areyn zimn, di ber avan re derbas b, ev b : gelo ev ke areyn ziman me, d awa areser bibin  ?!
Hem endamn konfrans gihitin w baweriy, ku by damezirandina dezgeheke zanyar li ser asteke, netew, tu car ew aloziyn ziman me areser nabin. Digel w baweriy j, hewldanek, yan j pirojeyek derbar avakirina wisan dezgeh berav neb. Di konfrans (2003) de j pniyaza damezirandina dezgehek, bo pxistina rewa zimn areserkirina pirsgirkn w derket hol, l mixabin- ew pniyaz j b encam, li ber bay nekarna me .....!
Tirsa ji w tirs, ku di  konfransn paeroj (ayinde) de j em nikaribin di war kiryar de pngaveke bisd pde bavjin....!
4- Di konfrans sala (2003) de y (2004) de j,
    diyardeyeke awarte nelibr derket hol,
    rewenbrin kurd ku bi wezar zazik diaxivin
    gazinn xwe li ber endamn konfrans ekere kirin,
    ku ew wezar wan paguh dibin weku kesin
    kmjimar li wan t nrn.Dibe ku ew gazin di cih
    xwe de bin, an j na. L ez bixwe, weku endam her
    d konfransan, ez gelek bi w diyardey zivr
    cangiran bm. Droka Kurdn Zaza cih serfiraz
    anaziy ye, mit helwestn welatparz ye.
    wezar Zazizk j weku wezarn dtir, ji
    kevneziman Bastan (mad) axvedaye.
Di germa gotebj gengea li ser w diyardey mamoste Mihemed Malmsanc derket ber megrefon wek kurdek brewer, bi end gotinn zanyar daw li hem gotinn bsd an. Hja ye brann ku M.Malmsanc arezay her d wezaran e (y Zazik Kurmanciya jor) di konfrans de j lkolneke berfireh giranbiha derbar wezar zazik pk kir.
3-    Ji bil alakiyn ku di hundir konfrans de pk                      
    dihatin gelek alakyn dtir j, di war
    rokxwendin,helbestxwendin rexnegiry de li  
dar diketin. Tit gelek balk di wan alakiyn                                                wjey de, ew jimara pirr, ji amadebyn helbestxwendinan b. Hindek caran r rwan di hol (salon) de nedima, gelek kes li ser piyan diman. Bi rast, waz xwendina helbestan, li nik hinekan gelek rn rewanbj b. Helbest j bi her d wezaran (kurmanc zazik) dihatin xwendin. Ev j cih asde kfxweiya tevan b.
Roja daw desteka amadekirina encamnameya konfrans li hev civiyan destnivsa encamnamey amadekir.
Pit rastkirina destnivs li gora xwestek pesendkirina endaman, encamname bi dengek bilind, li ber hem endam, rojnamevan nnern ragiyandinan hate xwendin. Naveroka encamnamey bi van xaln jrn kurtebir dibe :
- destnankirina dem, cih jimara endamn konfrans.
- Binavkirina pgern babet mijarn giring, yn ku konfrans bi wan mijl b.
- Xwestek pniyazn endamn konfrans :
1- Pwst e ku ziman Kurd, li rex y Tirk bibe
    zimanek ferm, frkirin perwerdekirin di hem
    qnaxn xwendin de p bibin.
2- Pdiv ye ku komteke amadeker, bo destnankirina
    cih dema konfrans (2005) ava bibe karek
    berbiav, ji dil can bo konfransek serkeft bibe.
    Sibeha (6.12), b dema xatirxwestin birkirina
    mvanan.
 Destn heval hogiran ji hev nabin, l mln demjimr digerin r j bendewar in.
..... refek kevokn sip, nz mrava(10) x xan li
hev civyan, perwaz dan....
baskn xwe li hev xistin firiyan........!!
 
 
(10)- mrav : kutgeh, (nana ku li cih kutina mirovek tte dann.  ).
 
 
Deham Ebdulfettah :
 
Sala ( 1942) li gundek bi nav " Bell " , nz Amd avn xwe li ronahiya chan vekirin . Xwendina  xwe heta lsey li xwendingehn parzgeha Hesek kiriye . li zanngeha heleb , be ziman wjeya Ereb , xwendina xwe bidaw kiriye . Nz ( 25 ) salan karmend , weku mamostey ziman wjeya Ereb, kiriye . Nuha j dest xwe ji karmendiy kiandiye xwe ji kar bar ziman kurd re vala kiriye .
Destpk , alakiyn xwe yn rewenbr bi ziman ereb dinivsn . Helbest gotarn xwe di rojname govarn ereb de belav dikirin . Sala ( 1978 )   di taya ezmneke dern de li xwe hayb ev pirs ji xwe kir : Kes ku tov xwe di zeviya xelk de bine , ji bil pomaniy , gelo w i biine ?!
W hing her tit di mejiy w de hate guhertin . Ber pnosa w j , di babelska w ezmn de hate guhertin . Nz  (10) saln peyapey  , xwe bi xwendin danhev hevberkirina ziman rzimana kurd westand. Di sala (1988) de dest bi nivsna bi ziman xwe kir hj li ser w rbaz berdewam e.
Berhemn w yn apkir :
1-   Peyvnek Bi Kurdek Re:
      ( Helbest) . Bi ereb ( Wergerandin) . am ( 1989) .(حديث مع كردي )
2-   Li Ber Dergehn Lale:
      ( Helbest ) . am (1990) .
3-   Nrneke Rexney Li Helbestn kurd :   
( Rexnegir ) . am (1992).
4-   Hindek Aloziyn Ziman kurd :
( Lkoln) . am ( 1993 ) .
5-   Di Mzka Helbestn kurd De (في موسيقا الشعر الكردي)
( Tbn Bersiv) . Bi ereb . am ( 1995) .
6-   Rnivsa Ziman kurd :
( Lkoln) We . Kombenda Kawa . Beyrt ( 1998).
7-   Destana Gilgam :
Duhok Dezgeha  Sprz ( 2005).apa yekem)apa diwem 2006 apxana ber em Istanbol  ( ji weann Ensttiya ziman kurd li Amed)
8-   Nav Di Ziman Kurd De :
Duhok Dezgeha Sprz (2006) . apa yekem . apa diwem 2006 apxana ber em Istanbol  ( ji weann Ensttiya ziman kurd li Amed)
9-   Cnav Di Ziman Kurd De :
( Wezareta Perwrd) . Duhok Dezgeha Sprz ( 2006) .apa yekem . apa diwem 2006 apxana ber em Istanbol  ( ji weann Ensttiya ziman kurd li Amed)
-         Nuha j Pirtkek bi nav " Kar( lker) Di Ziman Kurd De" , di nav destn
      w de ye , ew nzk amide bibe .        
 
Konfransn Amed
Xewna zimanek yekby..!
 
Deham Ebdulfettah
 
Li jr dirma " standarkirina ziman kurd " konfransa syemn di navbera ( 16-17/ 11/2005) de , li Amed li dar Ket . Hja ye brann ku beriya v j du konfransn dtir , dsan li Ameda paytext pk hatibn ( 2003-2004) . Her du konfransn pn derbar ziman wjeya kurd bi git bn. L ev konfransa syemn weku diruma w j dide nan konfranseke taybet b , derbar zimanek kurd y yekgirt b . Endamn konfirans ji her ar pareyn Kurdistan kurdninn penaberiy hatibn vexwendin . Konfrans j , bi nav ensttya ziman kurd li Amed pitgiriya ardariya mezin pk hatib. Serok ardariy  , rzdar Osman Baydemir dest bi axaftin kir r li ber alakiyn bedaran vekir .Gotarn  endamn amedeby j , li gora bernameya konfrans hatin xwendin . Li dmahiya gotaran sirinc tbniyn guhdaran hatin gengeekirin. Roja daw ( 19/11/2005) encamnameya konfrans li ber endamn bedar nnern ragiyandin hat xwendin . giringtirn xaln  encamnamey ev bn :
1-    Div ziman kurd li hem pareyn Kurdistan bi weyek ferm , li rex y dewlet bi kar b, xwendin perwerdekirin p bibin.
2-    Ev konfrans , konfranseke amedekar ye , tbn pniyazan bo konfransa bingehn amade dike. Konfransa bingehn j , li gora xwesteka endaman gerek sala ( 2006) li Hewlr li dar bikeve .
Bguman projeya standarkirina ziman kurd armanceke  nirxdar giranbuha ye hvyeke netew ye di ser her kurdek zimanhez welat perwer de digerre . L mixabin- ne her armanc bi daxwazan pk  t ne her hv j , ji rojeva xewn xwestekan tte dest . Di rewa v qnaxa ku em t de ,yekbna ziman kurd ji arewa xwestek daxwazan nay der . Ev rewa siyas dmograf , ya ku Kurd li ser asta Kurdistsn ( ji bil bar ) t de ne , ne alkar e bo pkanna daxwazeke bi giraniya yekbna zimanek netew. Vca ku em ( nuha) nikaribin v projeya pwst bxin rojeva kiryar w pk bnin , ka i ji me t xwestin ku em bo w bikin em i Karin bikin ?!
Gelek asteng eper di navbera me qnaxa yekbna ziman me de hene , em nikarin xwe di ser wan re eng bikin by ku em li ber wan rawestin hewldana aresrkirina wan bikin .
Di v biwar de em i karibin derbar keyn ziman xwe bikin , gerek em xwe nedin pa . Ji ber ku i pngava bte avtin qnax li ber me kurt dike armanc ji me ve nzk dike .
Areyn her aloz , yn ku pber yekbna ziman kurd radiwestin , li du radeyn ber av dibin :
 
-         Rewa ziman kurd
-         Rewa siyas dmograf  
A-   Rewa ziman kurd :
Em tev dizanin ku ziman kurd , bi sedemin drok, li ser ( 4-5) wezarn serek parve bye . Di bin swana her wezarek sereke de j end wezarkn herm bi kar tn .
Hindek ji van wezaran nz hev in , hindek j dr hev ketine . L awa van wezaran ji koka , yek ziman axvedane , awa wiqas dr hev ketine ?!
Ev j diyardeyeke drok ye ,di hem zimann chan de heb hn j di hinekan de heye .
Beranber v rewa ziman ya lihevket , gelo em awa zimanek netew y ferm ji van wezaran damezirnin ?! Aya dirust e ku em wezarek ten ( i qas pket be j) bipejirnin yn dtir paguh bikin ?! Yan j em end wezaran li nav hev bixin zimanek yekby ji wan saz bikin ?!
Ber her bersiv div em ba zanibin , dema ku em wezarek ( i qas bik be j) paguh bikin em w tune dikin beek ji gel xwe j , em p re tune dikin !
Bi v pvan em nikarin wezarek ten bikin ziman netew yn may bikin devokiyn w ziman ( nemaze di v qnax de) . Ji hla zanist jrbj ( mentiq) ve j , em nen zimanek yekby ji end
 wezarn sereke damezirnin.
wezarn her nz hev , wezar kumanciya jorn ( K J)   y kurmanciya xwar ( K X) ne.
L digel v nzkiy j , her du wezar nabin yek zimanek " sormanc" ( Soran + Kurmanc) ji wan saz nabe . Ev navlkirin j dilxwekirineke gebn ye ,ne li ser bingeheke zanist pniyaz bye .
Gelek destrn rziman di van her du wezara de dr hev in , hinek j berevaj hev in. Ev tvel j astengeke aloz e  di riya pkanna zimanek  " Sormanc" de .
 
Nimne:
a-Cnavn kesn di wezar (KJ) de du kom in :
1-Cnavn koma "ez"ku di raweya rast (b vers,tewang) de, bi karan re, di hem dem raweyan de (ji bil karn derhingv dema bor) bikar tn .
Wek: - Ez m zanngeh
          -Tu pirtk dixwn
          -Hn fr ziman kurd dibin
2-Cnavn koma "min" ku di raweya vers (tewang) de bikar tn . Anku bi karn derhingv (tper) di dema bor ten de tn xebitandin
Wek: -min ev pirtk xwendiye
          -Te alkariya min kir
          -We hevaln me dtine ?!
L di wezar (KX) de komek cnavn kesn bi ten heye . Ew j koma "min"e.Ev cnav li na cnavn koma "ez" j tn xebitandin
Wek: -(KJ): -Ez hatim
                    -Em hatin
        -(KX): -Min hatim
                    - me hatin
b-Di wezar (KJ) de karn derhingv di raweya nepend (nenas) de bi alkariya kar "hatin" pk tn.
Wek: - Azad mar kut
         - Mar hat kutin
L di wezar (KX) de karn derhingv di raweya nepend de bi servekirina pagira (ra) pk tn.
Wek: - Azad mar kut
          - Mar kutira
c-Hem navn rt (bzdebn), di wezar (KJ) de pend ne (nas in) l ku nandekn nependiy (ek,in) bigihjin wen, ew nav dibin navin nepend.
Wek: -Pns + ek =pnsek (yek pns قلم )
          -Pns + in = pnsin (hinek pns أقلام )
Di wezar (KX) de berevaj v destr) hem navn rt nepend ne, l ku nandekn pendiy (eke,ekan) bigihjin wan hing ew nav dibin navin pend (nas).
Wek: - Pns + eke = pnseke (القلم)
          - Pns + ekan = pnsekan (الاقلام)
- ji hla zayend (nr m) ve j tvel di navbera her du wezaran de heye . Di (KJ) de hem navn rasteza yn nerasteza nr in yan m ne , l di (KX) de forma zayenda mza nne yan j pir km e. Beranber van tvelyn bingehn  ku di navbera van her du wezarn sereke de, gelo em awa wan bigihnin hev zimanek yekby ji wan saz bikin , by ku em yek ji wan li ser cendek y d berz bilind bikin .?!
 
B-Rewa siyas dmograf :
Gelo awa miletek dikare biryarek bi qas giraniya daritina zimanek yekby bide di hema dem de ew bixwe ne desthilat biryara xwe ye ?!
Kurdistan di navbera dewletn snorda de parekir ye Kurd bindest bmaf in . Ziman dorp qedexe ye! Di v rewa xerab de em i Karin derbar pirsgirkn ziman xwe bikin ?! Digel ku parey bar (di  her war  de ) gihitiye radeyeke bilind j, l dsan by pareyn dtir ne projeya zimanek netew li ser asta Kurdistan pk bne!
Li gora v rewa me ya tevay  ,ya ku me amaje pkir , gelo i  ji me t xwestin ?! Drebar v ziman tarmar bertalan, ka em i Karin bikin ?                                
Bguman dema ku xwestekn me,snorn karnn me derbas bikin,dibin xewneroj . Yekgirtina  ziman kurd j (di v qnax de) xewneke bhv ye , ji arewa dilxwekirin nay der !
Di gorepana karnn xwe de em din end pngavn pdiv ber zimanek yekby ve bavjin qnaxn ddirj li ber xwe kurtebir bikin !
 Ew pngav j evin:
1-Elfabe (A B C):
Elfabeya her ziman forma denganiya w ya nivsk ye .li ber ronahiya v danasn elfabeya her rast dirust ew e , ya ku hem dengn zimn , b kmas bi xwe ve digire. Bo v eger j , her zimanek elfabeyek ten , li gora dengsaziya w j re hatiye pejirandin . L ji ber rewa gel Kurd bi hindek sedemn siyas ol ziman kurd bi du elfabeyan t nivsn :
1-Elfabeya ziman ereb (aram) ku li pareyn bar rojhilat bikar t.
2-Elfabeya latn , ku li  pareyn bakur rojava bikar t.
Bikaranina van her du elfabeyn tvel  ,epereke kr fireh di hinav rewenbriya kurd de vedike , rewenbran dr hev dixe wan dike du pare pwendiyn wan n reweenbr ji hev dibirre . Ev j, metirsiyeke gewre bo paeroja gel Kurd peyda dike .Li ber roniya  v dtin , div elfabeyek ten li gora deng saziya ziman kurd (bi weyek zanist) bte  pejirandin . Bi v pngava giring j ,  em dikarin snor astengn di navbera and rewenbriya kurd de ji hol rakin .
 
2-Zarave (trm):
Ta nuha j pirsgirka navlkirina babet mijaran di ziman kurd de bi git yn rzman bi taybet , hj areser ne bye . Her arezayek zimn di pirtkn xwe de , navek li mijareke rziman kiriye . Bi v wey , her mijarek bi gelek navan hatiye danasn . Ev j sergjkek bi xwendevan nivskaran re peyda dike.
 
Nimne:
Di pirtkn rzmana kurd de , beranber nav "vrb" ev navlkirin bikar hatine:
"lker , pk , kirin , kar , kirdar , kirde , ferman , fiil  ( فعل)" .
Gelo , dirust e ku di yek ziman de , bo yek mijar wiqas nav, bikar bn ?!
Gelek mijarn dtir j bi v waz nav li wan bne gelek j hn b nav mane, yan j bi navn biyan tn xebitandin !
 
3-Ferheng:
Bi qas ku hay min j heye , hem ferhengn ziman kurd ( heta nuha) berhemn kesatiyeke yekta ne . Ji alyek d ve j, naveroka van ferhengan ji bjeyn wezarek ten ne ,wek ferhenga mamosta El seydo Goran "ferhenga kurd njen" ya mamosta Fadil Nizamidn "Estre Gee" , yan ji bjeyn wezarek hinek bje ji wezarn dtir, wek ferhenga mamosta Hejar Mukriyan "Hembane Borne" (kurd-faris) ya mamosta Gw Mkriyan "Kurdistan".
Ligel ku giringiya van ferhengan b pvan e j, l di v qnax de Div dema ku xewna zimanek yekby di ser me de digere , em tiyn ferhengeke netew ne , ku bjeyn hem wezarn kurd ya j pirraniya wan bi xwe ve bigire .
Bidestxistina v celeb ferhengan mercek bingehn e li ser rka  meyandina  zimanek yekby . Ev xwestek j pk nay eger saziyeke netew y berfireh kar bar w nede ser miln xwe !
 
4-Koreke Netew:
Avakirina koreke zanyar li ser radeya tevaya Kurdistan , yan j firehkirina "Kor Zanyar Kurd" li Bar, bi tevlkirina jimarek endamn dtir, ji hem pareyn welt . Ev kora ku hem wezarn kurd di bin baskn xwe de bicvne bguman-dikare wan pirsgirkn ziman me yn aloz areser bike rya zimanek yekby li ber me veke !
 
5- Alav dezgehn ragiyandin:
Eger dezgeheke zanyar li w asta ku me amaje pkir, hate damezirandin ber pirsiyariya areserkirina keyn ziman kurd da ser miln xwe , hing div ew dezgeh ragiyandineke taybet bo xwe bikar bne . Bi w ragiyandin dikare hem alakiyn xwe yn derbar keyn ziman belav bike pwendiyn rewenbr di navbera zimanzan ronakbrn Kurdistan de hsan bike . Ev ragiyandina ku pabend projeya zimanek yekbyi ,bi peydakirin bikaranna van alav dezgehn jrn ge dibe dikare bandoreke berfireh bike:
1-Weandina govareke taybet.
2-Destnankirina malepereke (sayteke) eliktiron bi nav "ziman kurd ".
3-Terxankirna kenaleke asman (telefiziyon) .
 Dmek , li gora derfetn v qnax , t xwestin ku em wan keyn ziman xwe ,      ( bi qas ku em Karin ) areser bikin pre j , em hd - hd xwe nzk qnaxa ziman yekby bikin !
 
 
 
Rewa ziman kurd
Xewna zimanek yekby..!
 
Deham Ebdulfettah
 
Li jr dirma " standarkirina ziman kurd " konfransa  syemn di navbera ( 16/17/2005) de , li Amed li dar Ket , Hja ye brann ku beriya v j du konfransn dtir , dsan li Ameda paytext pk hatibn ( 2003-2004) . Her du konfransn pn derbar ziman wejeya kurd bi git bn. L ev konfransa syemn weku diruma w j dide nan konfranseke taybet b , derbar zimanek kurd y yekgirt b . Endamn konfirans ji her ar pareyn Kurdistan kurdninn penaberiy hatibn vexwendin . Konfrans j , bi nav ensttya ziman kurd li Amed pitgiriya ardariya mezin pk hatib. Serok ardariy  , rzdar Osman Baydemir dest bi axaftin kir r li ber alakiyn bedaran vekir .Gotarn  endamn amedeby j , li gora bernameya konfrans hatin xwendin . Li dmahiya gotaran sirinc tbniyn guhdaran hatin gengeekirin. Roja daw ( 19/11/2005) encamnameya konfrans li ber endamn bedar nnern ragiyandin hat xwendin . giringtirn xaln  encamnamey ev bn :
3-    Div ziman kurd li hem pareyn Kurdistan bi weyek ferm , li rex y dewlet bi kar b, xwendin perwerdekirin p bibin.
4-    Ev konfrans , konfranseke amedekar ye , tbn pniyazan bo konfransa bingehn amade dike
Konfransa bingehn j , li gora xwesteka endaman gerek sala ( 2006) li Hewlr li dar bikeve .
Bguman projeya standarkirina ziman kurd armanceke  nirxdar kiranbuha ye hvyeke netew ye di ser her kurdek zimanhez welat perwer de digera . L mixabin- ne her armanc bi daxwazan pk  t ne her hv j , ji rojeva xewn xwestekan tte dest . Di rewa v qnaxa ku em t de yekbna ziman kurd ji arewa xwestek daxwazan nay der . Ev rewa siyas dmograf , ya ku Kurd li ser asta Kurdistsn ( ji bil bar ) t de ne , ne alkar e bo pkanna daxwazeke bi giraniya yekbna zimanek netew. Vca ku em ( nuha) nikaribin v projeya pwst bxin rojeva kiryar w pk binin , ka i ji me t xwestin ku em bow bikin em i Karin bikin ?!
Gelek asteng eper di navbera me qnaxa yekbna ziman me de hene , em nikarin xwe di ser wan re eng bikin by ku em li ber wan rawestin hewldana aresrkirina wan bikin .
Di v biwar de em i karibin derbar keyn ziman xwe bikin , gerek em xwe nedin pa . Ji ber ku i pngava bte avtin qnax li ber me kurt dike armanc ji me ve nzk dike .
Areyn her aloz , yn ku pber yekbna ziman kurd radiwestin , li d radeyn ber av dibin :
 
-         Rewa ziman kurd
-         Rewa siyas dmograf  
B-   Rewa ziman kurd :
Em tev dizanin ku ziman kurd , bi sedemine drok, li ser ( 4-5) wezarn serek parve bye . Di bin swana her wezarek sereke de j end wezarkn herm bi kar tn .
Hindek ji van wezaran nz hev in , Hindek j dr hev ketine . L awa ev wezar ji koka , yek ziman axvedane , awa wiqas dr hev ketine ?!
Ev j diyardeyeke drok ye ,di hem zimann chan de heb hn j di hinekan de heye .
Branber v rewa ziman ya lihevket , gelo em awa zimanek netew y ferm ji van wezaran damezirnin ?! Aya dirust e ku em wezarek ten ( i qas pket be j) bipejirnin yn dtir paguh bikin ?! Yan j em end wezaran li nav hev bixin zimanek yekby ji wan saz bikin ?!
Ber her bersiv div em ba zanibin , dema ku em wezarek ( i qas bik be j) paguh bikin em w tune dikin beek ji gel xwe j , em p re tune dikin !
Bi v pvan em nikarin wezarek ten bikin ziman netew yn may bikin devokiyn w ziman ( nemaze di v qnax de) . Ji hla zanist jrbj ( mentiq) ve j , em nen zimanek yekby ji end wezarn sereke damezirnin.
wezarn her nz hev , wezar kumanciya jorn ( K J)   y kurmanciya xwar ( K X) ne.
L digel v nzkiy j , her d wezar nabin yek zimanek " sormanc" ( Soran + Kurmanc) ji wan saz nabe . Ev navlkirin j dilxwekirineke gebn ye ,ne li ser bingeheke zanist pniyaz bye .
Gelek destrn rziman di van her d wezara de dr hev in , hinek j berevaj hev in. Ev tvel j astengeke aloz e  di riya pkanna zimanek " Sormanc" pber me dert.
 
Nimne:
a-Cnavn kesn di wezar (KJ) de d kom in :
1-Cnavn koma "ez"ku di raweya rast (b vers,tewang) de, bi karan re, di hem dem rawweyan de (ji bil karn derhingv dema br) bikar tn .
Wek: - Ez m zanngeh
          -Tu pirtk dixwne
          -Hn fr zimn dibin
2-Cnavn koma "min" ku di raweya verse (tewang) de bikar tn . Anku bi karn derhingv (tper) di dema br ten de tn xebitandin
Wek: -min ev pirtk xwendiye
          -Te alkariya min kir
          -We hevaln me dtine ?!
L di wezar (KX) de komek cnavn kesn bi ten heye . Ew j koma "min"e.Ev cnav li na cnavn koma "ez" j tn xebitandin
Wek: -(KJ): -Ez hatim
                    -Em hatin
         -(KX): -Min hatim
                    - me hatin
b-Di ewezar (KJ) de karn derhingv di raweya nepend (nenasraw) de bi alikariya kar "hatin" pk tn.
Wek: - Azad mar kut
         - Mar hat kutin
L di ewezar (KX) de karn derhingv di raweya nepend de bi servekirina pagira (ra) pk tn.
Wek: - Azad mar kut
          - Mar kutira
c-Hem navn rt (bzdebn), di wezar (KJ) de pend ne (nas in) l ku nandekn nependiy (ek,in) bigihjin wen, ew nav dibin navin nepend.
Wek: -Pns + ek =pnsek (yek pns قلم )
          -Pns + in = pnsin (hinek pns أقلام )
Di wezar (KX) de berevaj v destr) hem navn rt nepend ne, l ku nandekn pendiy (ek,ekan) bi gihjin wan hinge ew nav dibin navin pend (nas).
Wek: - Pns + eke = pnseke (القلم)
          - Pn + ekan = pnsekan (الاقلام)
- ji hla zayend (nr m) ve j tvel di navbera her d ewezaran de heye . Di (KJ) de hem navn rasteza yn nerasteza nr in yan m ne , l di (KX) de forma zayenda mza nine yan beranber vantvelyn bingehn di navbera van her d wezarn sereke de, gelo em awa wan bigihnin hev zimanek yekby ji wan saz bikin, by ku em yek ji wan li ser cendek y d berz bilind bikin .?!
 
B-Rewa siyas dmograf :
Gelo awa amiletek kare biryarek bi qas giraniya daritina zimanek yekby bide di hema dem de ew bixe ne desthilat biryara xwe ye ?!
Kurdistan di navbera dewletn snorda de parekir ye Kurd bindest bmaf in Ziman dorpc qedexe ye! Di v rewa xerab de em i Karin derbar pirsgirkn ziman xwe bikin ?! digel ku parey bar (di war azdiy de ) gihitiye redeyeke bilind j l dsan by pareyn dtir ne projeya zimanek netew li ser asta Kurdistan pk bne!
Li gora v rewa me ya tevay yak u me amaje pkir golo i me t xwestin ?! serbart bi v ziman tarmar bertalan ka em i Karin bikin .?
                                    
Bguman dema ku xweatekn me sorn karnnme derbaz bikin dibin xewneroj (yekgirtina ) ziman kurd j (di v qnax de) xewneke bhv ye ji arewa dilxwekirin nay der !
Di gorepana karnn xwe de em din end pngavn pdiv ber zimanek yekby ve bavjin qnaxn ddirj li ber xwe kurtebir bikin !
 Ew pngav j evin:
1-Elfabe (A B C):
Elfabeya her ziman forma denganiya w ya nivsk ye .li ber ronahiya v danasn elfabeya her rast dirust ew e , ya ku hem dengn zimn , b kmas bi xwe ve digire. Bo v eger j her zimanek elfabeyek ten li gora dengsaziya w j re hatiye pejirandin . L ji ber rewa gel Kurd bi hindek sedemn siyas ol ziman kurd bi d elfabeyan t nivsn :
1-Elfabeya ziman erab (aram) ku li bar rojhilat Kurdistan bikar t.
2-Elfabeya latn ku li bakur rojavay welt bikar t.
Bikaranina van her d elfabeyn tvel  ,epereke kr fireh di hinav rewenbriya kurd de vedike rewenbran dr hev dixe wan dike d par pwendiyn wan n reweenbr ji hev dibirre . Ev j metirsiyeke gewre derbar oaerroja gel v dtin dive elfabeyeek ten li gora deng saziya ziman kurd (bi weyek zanist) b pejirandin . Bi v pngava balk j  em dikarin snor astengn di navbera and rewenbriya kurd de ji hole rakin
 
2-Zarave (term):
Ta sto j pirsgirka nav l kirina babet mijaran di ziman kurd de bi git yn rzman bi taybet hj areser ne bye . Her arezayek ziman di pirtkn xwe de navek li mijareke rziman kiriye bi v ewey her mijarek bi gelek navan hatiye danasn ev j sergjkek bi xwendevan nivskaran re peyda dive.
 
Nimne:
Di pirtkn rzmana kurd de beranber nave "verb" ev nav l kirinn jrn bikar hatine:
"lker , pk , kirin , kar , kirdar , kirde , ferman , fl" gelo dirust e ku di yek ziman de yek mijar hevende nav bikar bn ?!
Gelek mijarn dtir j bi v waz nav li wan bne gelek jhn b nav mane yan j bi navn biyan tn xebitandin !
 
3-Ferheng:
Bi qas ku hay min j heye hem ferhengn ziman kurd heta nuha berhemn kestiyeke yekta ne ji alyek d ve j naveroka van ferhengan ji bjeyn wezarek ten ne wek ferhenga mamosta El seydo Goran "ferhenga kurd njen" ya mamosta Fadil Nizamdn "Estr Gee" , yan j bjeyn wezarek hinek bje ji wezarn ditir wek ferhenga mamosta Hejar Mukriyan "Hembane Borne" (kurd-Faris) ya mamosta Giw Mkriyan "Kurdistan"
Ligel ku giringiya van ferhengan bpvan ee j l div qnaxa roy do div dema ku raman zimanek yekby di sere me de digere , em atac (mihtac) ferhengeke netew ne ku bjeyn hem wezarn kurd bi xwe ve bigire bidestxistina v core ferhengan mercek bingehne li ser rka dameziran dina zimanek yekby Ev xwestek j pk nay eger saziyeke netew y berfireh kar bare w need ser miln xwe !
 
4-Korek Netew:
Avakirina korek zanyar li ser radeya tevaya kurdistan yan j firehkirina "kori zangar kurd" li bar bi tevlkirina jimarek endamn dlir ji hem pareyn welt . Ev kor ku hem wezarn kurd di bin baskn xwe de biivne bguman-dikare wan pirsgirkn ziman me yn alozareser bike rya zimanek yekby li ber me veke !
 
5- Alav dezgehn ragiyandin:
Eger korek zanyar li w asta ku me amje pkir hate damezirandin ber pirsiyari ya areserkirina keyn ziman kurd da ser miln xwe . Hing gerek ragiyandineke taybet box we bikar bne bi w ragiyandin hem alakiyn xwe yn girday keyn ziman belav bike pwendiyn rewen br di navbera zimanzan ronakbrn kurdistan de hsan bike . Ev ragiyandina ku pabend projeya zimanek yekbyi bi peydokirin bikaranna van alav dezgehn jrn ge dibe bandoreke berfireh dike:
1-Weandin na govareke taybet.
2-Destnankirina laperek (sayteke) eliktiron bi nave "ziman kurd ".
3-Ter xankirna kenaleke asman (telefiziyon) Dmek li gora derfetn v gnax t xwestin ku em wan keeyn ziman xwe yn ku me destnan kirin areser bikin pre j em hd hd xwe nzk qnaxa ziman yekby bikin !
 
 
 
  
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org