Çemê Dicle û Zimanê Kurdî bo Baxê Jinên Dêrikê

Derwêşê Xalib

Ez spasiya we dikim, ku we ez vexwendim bajarê Dêrika Hemko, vê syrana xweş, û we derfet da min ku careke din, ji dûr ve jî be, nêzî wargehên Nuh pêxember bibim û pira Bafit bibîm, heger dûr bin jî, lê xewn û xiyalên min wan nêzîk dikin.

Çiyayê cûdî li ber çavên min be, çiyayê li dûr temaşe dike. li ser serê wî mij û dûman be, tucar çavên xwe ji asoyên bilind danagerîne, tucar ji ya xwe peya nabe.

Ev çiya parêzer û pêwanê Dêrika Hemko ye, rê nade ewrekî bibuhure bêyî bêş û baca xwe ji baranê bide navçeya dêrikê.

Li ber piyên wî, cemê dicle bihêrz e, weke navê xwe çemekî tîj e, mîna ziyayekî mezin e, xwe li gir û çiyan dipêçe, li kenarên xwe şaristaniyan diçîne û li derdora xwe zanînê dibarîne.

Tevî navê wî yê dîrokî, gelek kurd jê re dibêjin Ava Mezin. Di baweriya min de ava mezin jî  navekî dîrokî ye.

Li gor dîrokzanan 124 çemên piçûk û mezin li ewropa rojhilat û navîn hene ku di navê wan de kiteya ava heye, weke Viltava Morava.

Ev peyva ava di tu zimanî de nişana avê an cem nade, ji bilî zimanê kurdî pê ve, lê dîroknas xwe ker dikin, destê me jî kin e, em li hêviya rewşenbîrên xwe ne.

Belge li ser kevnariya zimanê kurdî pir in. Rojen Bernas 1000 peyvên pehlewî destnîşan dike ku ew peyv di kurdî ne de.

Di wê serdema kevnar de, hezar peyv biqas ferhenga zimanekî xweser bûn, roja îro jî ne hindik in,

peyvên standart yên Yanbanî ji bo rojnamevaniyê 1860 peyv in. peyvên ingilîziya hesan jî li dor vê hejmarê ne.

ji peyvan giringtir, tora têkiliyên biwarên wateyên peyvan e, rista hevokê ye û taybetmendiyên din yên ziman in.

Rista hevoka zimanên Hûrî, Mîtanî, Xaldî, Hîtî..mîna rista hevoka kurdî ye, ku pêşî kirar e, paşê bireser e û dawî lêker tê: mîna kurd dibêjin: xwendevan pirtukê dixwîne.

Ew gel; Hîtî, Xaltî, Mîtanî, Hûrî,.. zimanên wan arî ne û nêzî hev in. taybetmendiyek balkêş ya zimanên wan heye, ku tev (ergative) in.

zimanên Maya û Baskî jî (ergative) in. lê ev taybetmendiya rêzimanî (ergativî) di zimanekî hindo-oropî yên hemdem de nîne, ji bilî kurdî, tenê ev taybetmendiya zimanê kurdî ye.

Ji pirbûna peyvan, ji peyvên taybet û yekalî, ji rista hevokê û ji (ergativî) ya zimanê kurdî, ev tev bi şêweyekî rastexo, teqez dikin ku zimanên Hîtî-Xaltî, Hûrî-Mîtanî û zimanên Zagrosê, ew tev şêwe û şêwezarên kurdiya kevnar in, û tenê kurdî ne.

Bi hezarên salan zimanê me di dîrokê re buhuriye, bûye beşdarê damezrandin û avakirna gelek şaristaniyên mezin û piçûk, pêşketinên mirov yên mezin dîne û dijwarî û bindestiya mirovan pelandiye.

Evî zimanî zanîna dîrokî ku kom kiriye, di rêziman, peyv û tevana wateyan de veşartiye,

 kul û derdên şevan, şahî û dilxweşiya rojên geş, di binhişê me de nixumandiye û yên giring jê dawerivandine cînên şanikên me.

Hestên me, rewşa derûnî ya me bi vî zimanî ve girêdayî ye, straneke şer û egîtan pêlên çoşa dilê me bilind dike û lawikek bayê evînê li me radike û kul û keserên me tevdide.

Gelên cihanê tev hej zimanê xwe dikin, goriyên mezin jibo parastina zimanê xwe pêşkêş dikin. Zanayek dibêje:

Giringiya ziman ji wê diyar e, ku mirov xwe di ber zimanê xwe de dide kuştin.

Resûl Hemzatov jî dibêje: heger ez zanibim ku zimanê min sibe wê bimire; dixwazim ez îro bimirim.

Em kurd jî hej zimanê xwe dikin û amade ne, her goriyan di ber de bidin. Bi hezarên salan bi mêranî û zanînê, bi kêferat û xebatê bav û bapîrên we zimanê xwe parastin.

Îro zimanê we êşên birînan dikişîne, gencîneyên zimanê we binax e.

ziman e, pirtûk û çîrok in, serpêhatî û stran in; bi tevayî gelepûrê kurdî giş veşartî mane. Mixabin ku çanda bi hezarên salan dirêj di reşiyê de ye, ne kurd û ne mirovatî sûde jê nabînin.

Xebata we pîroz e, jiber hun jibo parastina zimanê xwe dikin, û gencîneyên zimanê xwe diyar dikin, taku derfetek jê re hebe, beşdarî pêşketina şaristaniya mirov bibe.

Bêguman zimanê kurdî hêja ye, ku derfetek jê re hebe.

çapkirin