Derwêþê
Xalib
Diyarî jibo
Dr.
Elî Kilic
Kurdê
dilsoz û
Mirovanê
hêja
.
Navê wî
Þêxmûs e. Li Hesarê, sala 1903 ji dayik bûye. Navê diya wî Eyþanê bû,
bavê wî Hesen bû. Xuþka wî Asiya û birayê wî Xelîl bûn.
Dundeyên
Cegerxwîn 6 bûn: Sînem, Keyo, Gulperî, Rojîn, Benîye-suad, Azad û
Selam. .
Di hevpeyvînekê
de Keyo got: "Neviyên Cegerxwîn 26 in.".
Rehên binemala Cegerxwîn:.
Navê wî:
Þêxmûs Kurê Hesen Kurê Mihmed Kurê Mehmûd Kurê Elî ye.
Cegerxwîn
di vê babetê de dinivîse: .
(Li gor
hatiye zanîn û gotin Elî û Mihemed du bira -ji mîrekên Pekendê -seba
karekî, dijminahiyekê xwînî bûne û hatine cem mîrê mihelmiyan û mîr
gundê Hesarê daye wan, yan jî kirine keyxwê Hesarê. - Jînenîgariya
Min – rûpel 14 -).
Cegerxwîn ristevan û miletperwer bû.
Li ser
destpêka ristên xwe dibêje:.
(Li Dêrikê
min rist çêkirin. Bi kurtî min ji xwe re xweþiya vê hindamê, ji
kurdistanê da zanîn. Jînenîgariya min R90)- Ev li dor sala 1920 bû.
Li ser
welatparêziya xwe dibêje:.
(Herwekî tê
bîra min, di sala 1924an de bû, ko ez li serdestê vî camêrî, li ser
destê Þewqî Begê Erxenî þiyar bûme û min bîra kurdperweriyê
biriye, bûme welatparêz. - Jînenîgariya Min--r 126).
(Ji
Dêrikê vegeriyam Amûdê û min ev gotin ji seydayê xwe Mela Ubeydulah[1]
re gotin. Lê seyda serê xwe hejand û got: .
- Xuyaye tiþtek
di nav mezinên kurdistanê de heye...herwekû gerek e em jî kara xwe
bikin, ko di wê rojê de em karibin tiþtekî hêja bikin - Jînenîgariya
Min -r 126).
-- Ev
amadekariyên þoreþa 1925 bûn. Wek diyar e, têkiliyên mele Ubeydulah bi
Xalid Beg[2]
re hebûn. .
Cegerxwîn
destpêka xebata xwe di warê kurdîtiyê de, wisa diyar dike.
Min dest bi kurdiyê kir peyda kirin çend mirîd.
Bi xweþxwan û reþbelek xesma piþtî Þêx Saîd .
.
Qonaxên jiyana Cegerxwîn
|
1903 |
Li gundê
hesarê ji dayik bû |
|
1918 -20 |
Bavê wî
Hesen li bajarê Amûdê serê xwe danî û çûye ser heqiya xwe.
Piþtî salekê diya wî jî çû. Pêlakê li cem xuþk û birayê
xwe maye |
|
1920 -
1927 |
Bû feqe
û 7 salan li ser hev li Kurdistanê geriya û gihiþt rojhilatî
kurdistanê. |
|
1927 |
Vegeriya
Tilþiyîrê, Kehla Selîm, Keça xalê xwe ji gundê Hesarê ji xwe
re anî. |
|
1928 |
Xwendina
xwe temam kir û îcaza meletiyê wergirt û bû melayê gundê
Hazda jorî Di wê salê de yekemîn dîwan nivîsî, hîna çap nebûye |
|
1936 |
Cegerxwîn
bi çend malên gundiyan ve du gund avakirin (Çêlek û Cehenem). |
|
1937-1938 |
Cegerxwîn
Nadiyek li bajarê Amûdê ji xortên kurd re vekir. |
|
1946 |
Cegerxwîn
mala xwe anî Qamiþlo. |
|
1946-2 |
Civata
Azadî û Yekîtiya Kurd hate damezrandin: û Cegerxwîn sekretêr bû.. |
|
1949 |
Cara
yekemîn bû, ko Cegerxwîn hatiye girtin. |
|
1954 |
Cegerxwîn
bû berbijêrê perlemana Sûrî. |
|
1957 |
Cegerxwîn
û hevalên xwe rêxistina AZADÎ saz kirin. Di wê salê de rêxistina
xwe hilweþandin û tevlî Partiya Dîmoqratî Kurdî li sûrî
dibin |
|
Iraqe
1959-62 |
Cegerxwîn
reviya Îraqê û bû mamosteyê þêwezarê kurmancî li zanîngeha
Bexdayê beþê kurdî. Di 62 de Îraqê Cegerxwîn derkir û zîvirî
Sûrî. |
|
Sûrî
1962-63 |
Cegerxwîn
du carî hat girtin û ket zindana mezê paþê surgunî Siweyda bû,
dawî hat berdan |
|
Þoreþ
1969 |
Cegerxwîn
çû Kurdistana Îraqê nav þoriþa kurdî û nêzî salekê li wir
ma. |
|
Sûrî |
|
|
1970
|
Dîsa
vegeriya Sûrî. |
|
Libnan
1973 |
Cegerxwîn
direve Libnanê |
|
Sûrî
1976-79 |
Cegerxwîn
vegeriya Sûrî. Û lê ma heta 79 |
|
Siwêd1979
|
Cegerxwîn
çû Siwêdê û 5 salên xwe yên dawî li wir derbas kirin. |
|
22.10.1984 |
Li bajarê
Stockholmê Cegerxwîn serê xwe danî û çû ser heqiya xwe. |
|
30.10.1984 |
Cemawerekî
bêjimar Cegerxwîn li Qamiþlo di hewþa wî de veþartin. Gora wî
ziyaretgeha kurdan e. |
.
.
Cihê Çapê û Navên pirtûkên Cegerxwîn li dû hev ev in:.
Yên li
Þamê çap bûne
dîwana
Pirîsk û Pêtî, Cîm û Gulperî, dîwana Sewera azadî, Reþoyê Darê,
Gotinên Pêþiyan çap kirin.
Yên li
Bexdê çap bûne
Li:
Destûra zimanê Kurdî, Ferhenga Kurdî cild 1 û 2 çap kirin.
Yên li
Beyrûtê çap bûne
Dîwana
Kîme ez, Salar û Mîdiya.
Yên li
Stokholmê çap bûne
Dîwanên
Ronak, Zend Avista, Þefeq, Hêvî, Aþitî,
û Tarîxa Kurdistan cild 1, 2 û 3. Folklora Kurdî, Jînenîgariya
min, û li ser dîbaca Ehmedê Xanî.
Yên li
Beyrûtê çap bûne
Þerefnameya
Menzûm-.
Hîna jî
nivîsên wî yên neçapkirî hene. Mîna dîwana ku di serdema feqetiya
xwe de nivîsiye, ew dîwan ne diyar e.
.
Pêþgotinên Dîwanên Cegerxwîn evan ciwamêran nivîsîne:.
Mîr
Celadet Bedir-Xan, Osman Sebrî, Hemîd Derwêþ, Kemal Burkay, Qenatê
Kurdo, Casimê Celîl, Ordîxanê Celîl, Têmûrê Xelîlê Miradov.
.
Heljimara helbestên Cegerxwîn[3].
1- Helbestên Cegerxwîn yên bûne stran: .
Yên me nas
kiriye ku 88 helbest in.
Dengbêjên ew strane 21 dengbêj in.
Dengbêjên
Jimarek mezin ji helbestan strane, ev in :
Ciwan Haco, Þivan Perwer, Aram Dîkran, Masûm Þikakî.
.
2 -Jimara firdikên helbestên Cegerxwîn.
Cegerxwîn
zêdeyî 4500 rûpelî nivîsiye.
|
Jimara Dîwanan |
8 dîwan |
|
Jimara rûpelên
dîwanan |
1478 rûpel |
|
Jimara
helbestên dîwanan |
1036
helbest |
|
Jimara
malikên dîwanan |
15113
malik, çarîn, pênçik,... |
|
Jimara
Firdikên dîwanan |
33.443
firdik yan malikên yekfirdik |
.
Tevaya
helbestên Cegerxwîn wê bibin zêdeyî 35 hezar firdikî.
.
Piþtî koça Cegerxwîn, bûyerên herî mezin jibo wî.
Ahenga
herî dirêj jibo Sedsaliya Cegerxwîn:
Hefteya
rewþenbîrî 19-23 /10/2003 Li bajarê Qamiþlo bû. KFZK (Komîta Fêrbûna Zimanê Kurdî) pê rabû.
Di hewþa Cegerxwîn de pênc rojan berî despêka programê bi nîv saetê
rê nedima. Jibo bendewarî beþdaran ne tengijîne, çarîkek berî programê,
pîremêrên nexwendî helbestên wî ezber digotin.
Her roj
stran, helbest, û lêkolînek dihatin xwendin.
Roja þeþan 24-10-2003 mehrecana helbesta kurdî li sûrî bû û hefteya
rewþenbîrî bi dawî hat.
Civînên
herî pir jibo Sedsaliya Cegerxwîn,
jibo Sedsaliya Cegerxwîn, KFZK bi civîn û ahengan rabû. di despêka
tevan de Cegerxwîn dihat bîranîn û paþê pirsa fêrbûna zimanê kurdî
dibû.
Meþa bi
dû darbesta Cegerxwîn de:
Ev
meþa herî mezin li Qamiþlo bûye. Bi sed hezaran tên jimartin. Hemû pêkhatên
bajarê Qamiþlo beþdarî bi dû term de bûn. Kurd, Ereb, Suryanî, Ermenî
bûn. Ji hemû bajaran bûn, ji Þam, Heleb, Efrîn, Kobanê û hemû
navçeyên Cezîrê bûn, ji gund û bajaran bûn. .
[1] Bi navê Seyda tê nasîn. Peyva (Seyda) bûye navê malbatê jî
[2] Xalid Begê Cibrî, rêberê serhildana 1925 an, lê serhildan nedî, jiber waliyê Bedlîsê ew di kelhê de bi xiyanet û xinizî kuþt.
[3] Ev
heljimarên 1 û 2, grupa lêgerê ya KFZK (Komîta Fêrbûna Zimanê
Kurdî) pê rabûn. Spas ji wan re.