Di Kurmanc de j

"Paeroj" Durist e

 

Drew Derw

 

Mijara gotar li ser bjeya paeroj ye; aya ev bje di kurmanc de, dikare tgeha (ayinde, dema b, musteqbel) durist diyar bike ?.

Kurdn bar rojhilat tev, jibo v tgeh bjeya "paeroj" bi kar tnin, l hin din "peroj" bi kar tnin. Ev rew ziman me geleme dike.

Li ser v mijar, ber end salan gengeiyek despkir, min ji end zimanzanan re xwend, ew ciwamr ev bn: Deham Abdulffetah, Brsk Agir, Sam Berbang, Kea Kurd, Sidqiy Hiror, Mustefa Red.

Her yek ji wan tit li cem b got deng biliya, weku lihevkirinek peyda bbe ev j hviya xwendevanan b. L v paiy dsa v mijar ser xwe hilda; min gotarek ba ji M. Red re li ser malpera "avesta kurd" xwend. Ji w gotar, mirov guman dike ku negihitine encamek rnit cihgirt.

P: ez dixwazim titek li gor xwe di v war de bibjim. Armanca min ne rexne ye, ne j nirxandin e. Bguman nakokiyek di pirs bi xwe de heye; jiber mirov bawer nake ku ev ciwamrana bi kurd nizanibin, yan rziman kurd (kurmanc) ji hev dernexin.... 

Mnakek ku nakokiyek derne berav bike.

Bae ku em mnakek pk bikim, bi rengek wisa ku nakokiy di bjeyn (p/pa) de destnan bike. helbet mnak pir in, yek j dikare eva jr be:

0-0 Li ser emek barajek heye, golek baraj heye; em salox v bidin:

0-1 "Em bi em re dakevin, p golek e, li pa w gol bedena baraj ye, li pa beden .. "

0-2 Em karin bjin: "li ser em barajek hatiye avakirin, gol li pa bedena baraj ye".

Ji 0-1 Carek me got: gol li pa bedena baraj ye.

Ji 0-2 Carek me got: bedena baraj li pa gol e.

Ev nakokiyek e; awa dibe ku gol geh li p baraj be geh li pa baraj be.

Jibo gumann me dr nein, ev terz nakokiy di zimann din de j heye. Heger em herdu hevokan wergernin Ereb, ev wergerandin dikare bi v reng be:

إذا سلكنا النهر، في الامام يوجد بحيرة و خلف (بعد) تلك البحيرة جسم السد

البحيرة هي خلف جسم السد.

Di Ereb de j heman nakok diyar dibe.

Egera v nakokiy di i de ye?. Bguman end awa rbaz hene, ku mirov egern v nakokiy diyar bike, yek j ew e; ku mirov mnakan ji ziman bne, wan vepexre, ta ku mirov bigihje encamek egeran binase.

Mnakek jibo nankirina hmann hemberkirin.

Mirovek ji Drik dibje: "Rimlan li p ilaxe ye Tirbesipiy li pa ilaxe ye"

Jibo em ji xwe re hesan bikin, em binerin; i hmann v hemberkirin hene ?. Heryek ji wan i rol dilze ?.

1 - avdr (yek ji drik, bjer-cih bjer giring e, ew xalek e).

2- op (riya qamilo-drik- r, ivle),

3- p/pa (tgehn van peyvn mijara me ye).

4- berpvan (Rimlan, Tirbesip- tit em dixwazin cih w nas bikin).

5 - q (ilaxe- pvanok, reference).

Bi kurt. Berpvana li  p/pa  girday ye bi op, q, cih avdr.

Bi gotinin matimatk:  Berpvan li p/pa = tkiliya (op, q, cih avdr).

op :1- op dual ye; bjer despka xz nan dike. "r, sedek erd,... "

op :2- trj.e, liva li ser op yekal ye; Despka w xwezay be. " em, dem... "

Q: 0 nekeve pvan wek: ev cih li p e.

Q: 1 perek an xalek (rasteqn an xiyal) ji op be. "li p klomitra sed, li pa gir"

Q: 2 heynek li ser op be. "Li p ereb, li pa mirov".

avdr: 1- cih avdr xalek e. "ji vir, ji ba min, ji amed."

avdr: 2- cih avdr dikare li ser op bilive. "Bi r de em n, me ev dt ev dt".

1 q ji op ye.

1-0- Pvana li gor op

Pvan li gor opa dual r,.

Heger em bixwazin berpvanek himber op bi xwe binerxnin; ango himberkirinek b q.

Du rew hene.

Heger avdr guman kir, ku aliy (1) despka op ye; jixwe  -  "arku li p e".

              Heger avdr guman kir ku aliy (2) despk e, ji xwe - "arku li pa e".

opa yek al i ye.

op ya livek, hin bi aliyek ten ne, di folklor j re dibjin (riya n nehatin) wek dem, em, temen mirov... Siruta van tevan ku bi pa de venagerin. Li ser opa yakal despk (p) daw (pa) yn w op xwezay ne her yek ji wan diyar e, li gor cih avdr nayn guhertin.
Despka em Ferat Bngol e, despka pirtk sernivsa w ye, despka temen min zayna min e, dawiya er cihan duwem sala 1945 b. Di matematk de, niwner van opan trj in.

Pvan li gor opa yekal, dem , em, xwendina pirtk, temen mirov..

    B-kban               d-reqa

"Li ser em Ferat, kpan li p e, l Reqa li pa e."

Hergav weku cih avdr li despka em be

Encam: pvana li gor op  berpvana nz despk be, ew li p e ya nz dawiy be, ew li pa e.

1-1-0- Pvan li gor qek (xalek) ji op

S bajar (Tirbesipiy, ilaxe, Rimlan) li ser riya Qamilo-drik ne, li gor wneya jr rz in

avdr li seriyek

Mirovek ji Drik dibje: "Rimlan li p ilaxe ye Tirbesipiy li pa ilaxe ye. "

avdr li seriy din

Mirovek ji Qamilo dibje: "Rimlan li pa ilaxe ye Tirbesipiy li p ilaxe ye. "

 

avdr li derv op

Heger bjer li derv op be despka op ne nirxne. Nema dibje "p/pa" l. Dibje: "berpvana A li ep q ye berpvana B li rast q ye. "

Encam

Ji mnakan em digihn van encaman.

1 avdr gumana despk dike (cihek dipejirne weke despk).

2 avdr dibje: "berpvan li p (pa) q ye", heger li gor despk, berpvan ji q nzktir (drtir) be.

Mnakek zde

Tkiliya em mizgeftek wek di wney jr de

Li gor avdr t guhertin

avdr li aliy (1) ye, dibje:   "mizgeft li p em e. "

avdr li aliy (2) ye, dibje:   "mizgeft li pa em e. "

1-1-1- Q xal e, op trj e, yekal ye

Xal ji ser opa trj

    B-kban      c-cerablus    d-reqa

Li ser em ferat, "Baraja kban li p baraja Reqa ye. "

"Bexdad li p Besra ye Besra li pa Bexda ye. "

Encam: Her xalek li ser opa trj (yekal) ber w li despka op (trj) ye.

avdr li k be, despk nay guhertin trj j wek xwe dimne.

Ev hemtay trja matematk ye.

Bi kurd "xala (c), li p xala (d),ye li pa xala (b) ye."

Bi ziman ereb yn din j wisa ye:

نقطة ج قبل النقطة د ، وبعد النقطة ب

Encam

Xaln (qn) li ser opa trj weku riwn wan li despka trj be.

Li p q, berbi despk ve ye. Li pa q ber bi daw ve ye

Mnakek zde "pa roj"

Roj ji trja dem qek e; ji qa (roj) berbi despka dem ve, ew li p roj ye, (proj) e. Ji qa (roj) ber bi dawiya dem ve, ew li pa roj ye; (paroj) e.

Duem li p sem ye arem li pa sem ye.

2 Qa bi rber li ser op ye.

2 qa bi rber i ye.?

Hem q li jor, me li wan temae dikir, weku xal an qn b rber bin. Wek darek, kevirek heta gir, iya, ko nann op (r) ne, tev hin ji wan rber wan y xwezay j hebn. Wek bajar ilaxe, mirovek pir dr ku em rber w nanasin. avdr bi av xalek li wan temae dikir erk nankirina op dispre wan xalan.

2-1 - Li ser opek dual

Nankirin

Mirov, erebe, em, ajel. Rbern van xwerist ne.

Erebe q e, berpvan sku arku in

Riwek q

avdr li k be; her w bje: "sku li p ereb(q) ye ar ku li pa ereb (q) ye."

Riw din

Heger ber ereb 180 piley zvirand be. Titn li p(pa) dibin li pa(p).

Ev nirxandin, ne bi cih avdr ne bi liva q (ereb) ve girday ye.

Encam

Ji nimuneyan diyar e, kjan berpvana ber q l be, ew li p q ye ya pita q l be ew li pa q ye.

Tbn: avdr dibje: dijmin hatin, min xwe avt pit gir (dar, kevir; ereb).

avdr li gir bi av kozik eper temae kir, ber kozik li dijmin e ew di pa kozik de ye. Bandora mitirsiy li rewita mirov heye; dijmin (mitirs) despka op ye.

2-2-opa bi rber, qa bi rber (trj).

Heger li ser em barajek hebe ev baraj golek dike. Em frbne ku gol baraj bi hev re bin. Baraj bi rber e. Kurd dibjin: "Beden li p gol ye gol li pa beden ye."

Gem

Li ser em ferat gemiyek die ber bi Bngol ve, ji wney hn dibnin, berpvana (b) li p gemiy ye, berpvana (d) li pa gemiy ye.

2-0- Liva li ser op

Erebe li ser riyek die, an darek li ser ava em diherike; mirovek di dem de mezin dibe. Pa ew cih livok t re buhurne, p ew cih livok dvre w t re bibuhurin.

Bi git

P/pa tkiliyek e, di navbera berpvan qek de ye, herdem bi trjek ve t pvan. Heger op ne trj be j, dsa guman dibe ku despk dawiya op heye bi av trj l t temae kirin.

Du rengn hemberkirin hene:.

1 Li gor heyneke li ser op (ne ji op) bi rber.- Hla riw heyn, ew p e.

2 Li gor op xaln op rber xal an op li despk ye. Ango hla despka op, ew p e.

Puxte: rber liva xwezay ya heynn li ser trj vaj (hevdij) rber liva trj bi xwe ye.

Mnak: Em ji newroz s mehan dr in.

"Pit 3 mehan em bigihn Newroz" em livok in, ber bi Newroz ve diin

"Pit 3 mehan Newroz w b".- Dem (xala Newroz) livok e, ber bi me ve t.

Dilopn ava em, heynn di dem de... Bi alk ve diin, vaj v newala em, dem.. bi aliy din ve die.

Encama daw: "Berpvan li p q ye heger riw q li berpvan be, pa zvirandina r ye bi 180 piley."

Despk me mnakek nakokiy anb. Li vir diyar dibe, ku ew nakokiyek sexte b. L derbirna durist ji berpvanek re li ser du trjn riwn wan beramber hev bn. Li gor trjek berpvan li p b li gor trja din li pa b. Ev j nirxandinek lock e ev wey nankirin derbirn di hem zimanan de yek e.

Hin tbn

1 - teyoriya Enitayn: P em bjin ku li gor teyoriya Enitayn guhertinn dem, cih giraniy bi leza gewd ve girday ne; l guhertinn pktn li gor lezn li ser zemn, ewqas pik in ku tu teraz nnin, wan guhertinan karibin bipvin, ji ber v j mirov bra wan nabe di hi w de nameye nabe ziman wey derbirn.

2- Trj niwneriya cih dem dike. Ji hla watey ve dem cih ji hev cih ne, l ji hla matemtk brsay (lock) ve (wey tkildariy ve). Trj niwneriya herdiwan dike. Taybetmendiyn trj yek e; i niwneriya dem bike an cih bike. Dem trj e; wek trja cih ku driyek ten nan bike. ep rast yn trja dem nnin.

3 - Hem qn ji dem li ser w trj rber wan ber bi despka trj de ye(dem himber me t). Sal, roj , meh, klk, saet, milyon sal.

Hem heynn li ser trja dem, ber bi dawiya trja dem ve diin.

4-Liva li ser op: Cih despka liv ev despka op ye; heger liv ber bi dawiya op de be, ew liv bi p de ye. Heger liv ber bi despka op de be, ew liv bi pa de ye.

Pketin pven; ew e, ku ku liva ber bi dawiya dem (op) de pkhatibe. Paketin vaj pketin ye.

5- Ry liv: Paver: ew heyna ku ber w li despka op be. Pver vaj paver ye

6-Hevalkar navdr: Ev xort li p e. Q negot ye, ji mijar diyar dibe.

Mr botan got: (kurdtiya Xan li p e.). Li gor kesn dema Xan, l ro (kurdtiya Xan li p b.).

P, pa hevalkar in, l p pa navdr in. Nan in, ji bo cihek (demeke) taybet.

- ahiyek e, em ji xort re dibjin: "Pit ahiy pa xwe paqij bike". Ango xan paqij bike.

L heger me j re got: "paiya xwe paqij bike"; ew dikare gumana titek din bike.

-erd beyar li pa terektor mehle. Heval xwe li pa xwe nehle.

"Rojn p (yn) adar" (yek ... Adar ne). "rojn p adar" (rojn dawiya reem ne).

Mirov dibje "p", jibo titek li ber av me nzk xuya be. Wek: "mirin li piya herkes ye".

Ji bo musteqbel paeroj (paroj) durist e.

"Rojn bn" "rojn li pa roj" herdu demek wek dema musteqbel nan dikin. Musteqbel: dema ber bi dawiya dem de, ew musteqbel e.

Mnak: "ez bilez bi al Amed de dim, her bi her Amed nzk min dib bi aliy min de dihat". Di v rew de, weku ez na livim, l Amed dilive t.

Mnak: "roj w bn, em t de serfiraz bin" - rojn tn (bn) musteqbel e.

Paeroj peyvek hevdudan ye. Ji peyvn (pa) (roj) avabye.

Roj xalek e, ji trja dem ye. Yek taybetmendiya (roj) ten heye; ew e, ku demek rt e. Ne giran ne driyn w hene ji bil driya dem. Wek diyar b, rber v xal li despk ye; {ji (roj) ber bi dawiya dem ve, ew li pa w (roj) ye.}

Nbihst Peyva hevdudan cih ye ji rehn xwe.

"Musteqbel min li pa deh salan w diyar bibe"- sibe ne ji musteqbel min e, l sibe li pa ro ye !.

Em li paeroj temae dikin li gor peyvn w yn bingehn. Ne weke tgeheke n afirand, njen.

Peyva ji du rehan, wateyek n distn e, hinek cih ye, ji herdu wateyn ku peyv j peyda bye. Ev ji peyva musteqbel ya Ereb j diyar e. Bi dem re, ew peyv jiyaneke xwe ya taybet dij, wateya w li gor w p dikeve t guhertin.

Mnak: Peyva "serser", wateya w hatiye guhertin. Melevan xwe ser ser davje av, an pehlewan li ser ben ser ser dilze; ev mirovn han "ser ser" ne, l ne "serser" ne.

Tev ro, ar tiliyn (guliyn) sgulk hene, hna j j re dibjin "sgulk" nav naguherin "argulk". Wisa j, heger keek s guliyn w hebin, ne ji maf kesek ye, j re bibje: "sgulka min".

Paguh, zi(k)gurd, berav, navmal, kevan...ev peyvn hevdudan em wan li gor tgeheke serbixwe dixebitnin.

Peyva paeroj, peyvek e, di kurd de tgehek p ve hatiy bestin. Ev tgeha paeroj cih ye ji tgeha (rojn pa ro); weku tgehn (serser, sgulk,...) Cih ne ji tgehn (ser ser, s gulk,... ).

Durist e, ez bjim: "paeroja min pit salek ye"; l ne durist e, ez bjim " rojn min yn pa ro pit salek ne".

Paeroj di kurmanc de peyvek nbihst ye, ji hlek ve, em peyvin biyan dixebitnin, yan j jiber ku em tgeha musteqbel bi peyvn wek "li p min, li p filan.. " diyar dikin, jibil v j- ji sedemn nas - xwendina me ya kurd k me. Ev sedem tev dihlin ku peyva "Paeroj" ji me re nbihst diyar bibe li guh me giran be.

i peyva niwneriya tgeheke n bike tkeve zimanek, nbihst ji w milet re diyar dibe, bi dem re hogir w peyv dibin. Peyvn (serser, sgulk,...) Despk nbihst bn bi xebitandin mirov hogir wan bye.

Ziman gel e, peyva li gor rzikn awarte.

Wan nivskarn navn wan li jor buhur, diyar kirin ku peyva "paeroj" Feq Teyran bikar aniye, hem j ferhengn kurd paeroj wateya musteqel nan dike, zdetir li bar rojhilat kurdistan dehn salan e, t xebitandin; di heman dem de peyva peroj ji bo (musteqbel) nehatiye xebitandin. Bi gotinin din paeroj cihek xurt girtiye.

Ziman y gel e ; peyva cihgirt di ziman de, heger ne li gor rzikn rziman j bin; di ziman de dimne dibjin: "ev peyv ne li gor rzikn ziman e".

Paeroj jibo musteqbel durist e, ji hla ziman lock ve durist e di ziman kurd de cihgirt ye.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org