Serdem li ber Roniya Cezîrî

Derwêş Derwêş

Ziman@postmaster.co.uk

1

Di vê serdema me de, çend pirs xwe didin pêş, ji wan pirsan paşeroja şaristaniya rojava ya hemdemî ye. Herwekî awayê ramandinê durvekî serekî yê şaristaniyê ye û jiber bîr û baweriyên ayînî beşekî giring in ji awayê ramandinê. Lewra di vê mijarê de pirsên ayînî cihekî serekî digirin.

Pirsgirêka aloz û giran ew e, ku her olek xwe ya durist dibîne û xwe tenê li ser riya rast û olên din çewt û şaş dibîne. Her olek dibêje duristiya ola me ji her hişmendekî re diyar e. yên din nezan û belkî yekcar jî bê bêhiş bin.

Her olek bawer dike, ku riyên olên din xwar in û pêwistî rastkirinê ne, Hin bi têkilî û pendan ango bi awayekî aştiyane, hin jî dixwazin bi zor û kotekî olên din durist û serast bikin.

Helbet şaristaniya rojava ya hemdemî wê pirsa paşeroja xwe bike. Çend belko tên bîra merov.

A - Gelo ev şaristanî dikare bê asteng li cihanê tevî belav bibe û şaristaniyên din bi hesanî binpê bike û wan hilîne û ew bibe şaristaniya gerdûnî ya yekta .

B - Yan ev şaristanî wê li tenişt hin şaristaniyên din bi aştî û aramî cih bigire û riwên teknolojî wê cihê danûstandin bin.

C - belko ya sisiyan ew e, ku hin şaristaniyên din mîna çînî, hindî an misilamniyê berxwedana wan xurt û dijwar be, riwên teknîkî wergire û ji hêlekê din ve bibe rikber, asteng, nakokiyên bêçare peyda bibin û dawî jê re bibe metirsiyên wêrankar.

Piştî 11 Eylûna 2001, ku di wê rojê de hin ji tunrewên misilman ziyan gihandin Pentagona Emerîkî û li Newyorkê avahiya navenda bazirganiya cihanî hilweşandin. Bombeyên 11 Eylûnê, li seranserî cihanê dengê defa hewarê da. Ew guman û rayên ku dihatin gotin, kirin pirsin eşkere yên ku bi lez çareseriyê dixwazin. Di encam de pirsên ayînî ji herdemê bêtir xwe dan pêş. Rojava bi tevayî û Emerîka wek serkêş, guhertinin piralî xwestin.

Bêguman ev doza guhertinê kevn e, nimuneyê Tirkî diyar e, ku dewlet û civakê ciqasî rûçikên misilmaniyê dane alî, lê piştî 11 Êlûnê guhertinên pir kûr tên xwestin ku digihêje naveroka olan û kûriya hişmendî û kesayetiya civakê.

Ji bilî hin qurçikan, li seranserî cihanê bersivek belênî tê dan û guhertinên bi lez û bez pêktên, wek nimuneyê van guhertinên ku hin dixwazin misilmaniyê nêzîkî rojava bikin, ragehandina cihanî belav kir, ku li emerîka jinin misilman, li pêşiya mêran di mizgeftan de nimêj dikin. ev rudayeke bêhempa ye di dîroka mislimanan de, tiştekî wisa tucar derbas nebûye.

2

Miletê me jî di cihanê de û wek beşek mezin di navçeyekî stratêjîk wek rojhilata navîn de cih digire, bi zimanê rewşenbîrên xwe ji hêlên siyasî û ramanî ve gereke bersivên xwe bide.

Di vê de, rêbaz û olên kurdan hinekî cihê ne, cihê şanaziyê ye, ku merov di çanda kurdî de helwestin dûrî tundrewiyê û dûrî nakokiyên wêrankar dibîne.

Wek nimune piranî hozanên Kurd li perestgeha Laliş temaşe kirine wek cihekî pîroz, her wisa jî li hêmayên olên wek êzîdî, fileh û cihûtiyê mîna xerq, zinnar dêr û kenîşt wek hêmayên pîroz dîtine.

Wek nimuneyek di vê babetê de. Melayê Cezîrî dibêje[i]:

 

Dilgeşte min ji dêrê, naçim kenîşteyê qet

                   Mihrabê wê bi min ra, wer da biçîne Laleş

 

Ji vê firdikê belû ye ku Cezîrî li tiştekî digere. Weha dibêje:

(Dilê min di geşt û rêwingiyê de ye, ji cihekî diçe cihekî din. Dilê min ji dêrê maye, kenişta cihiwan jî berê dilê min jê maye û nema ez tucar diçimê, niha jî ez di mihrab û mizgeftan de me. Min armanca xwe li tu cî nedî, de ka emê herin Laliş.)

Di vê firdikê de diyar e, ku dêr, kenîşt, mizgeft û laliş perestgehên olên cihê ne. Lê Cezîrî nizane kîjan perestgeh ji ya din dikare wî zûtir bigihîne armanca wî, dilê wî lê rûne. Heger ji mafê Cezîrî be li cihekî li gor dilê xwe bigere helbet ji mafê herkesekî din e jî ku li olekê bigere dilê wî têxe cih. Bi gotinin din, tukes nikare bêje ev ol durist e, lê dikare bêje dilê min li vê olê rûdinê û ev ol li gor dilê min e.

Ev helwesta Cezîrî û hozanên me yên din di vê serdemê de çiqas pêşketî ye, çiqas zaniyar û ciwamêrane ye, çawa hişê berî sedsalan dikare rêberiya daxwazên roja îro bike.

Ev helwestek baş e, heger çirûsek ji hişê helbestvan be, an kêlîkek be di nav ramanên wî re buhurî bin. heger di diltengiyekê de hatibe, yan jî pêlek lerzok ji xeyala helbestvan riwê pelê wî xemilandibe.

**

Gotinek Kurdan heye dibêje: (heger feqîrek kirasekî nû lê be, kes jê re nabêje pîroz be, lê jê dipirsin te ji kû anî ?).

Emê li jêr bibînin ku ev helwesta Cezîrî û hozanên me yên din bi tevayî, helwestê wan yê resen û cihgirtî bûn, ne dizî bû, ne pêl bûn, ne jî kêlîk bûn. Zêdeyî vê hewestin şiyar û hişmend bûn. Belê ev helwest encama  nêrînên wan yên felsefî bûn. Lê çavê felekê gor be, gencîneyên zaniyariyê wê çendên salên din, hîna windayî, veşartî û nixumandî bimînin.

Heger em gêlîkekê li ser ferdikek ji yên Cezîrî rawestin, ji me re wê diyar bike ku çawa helwesta Cezîrî hewestek li gor bîr û baweriyên wî ne, çawa bi rengekî felsefî burhan û teqez dike.[ii]

 

Ji sira la mekan wacib tenezil kir di imkanê

       Fe eyne el ilmû, eyne el 'eynû we eyne el eynû iz la eyn

 

Ev firdik ji berî sedsalan e, di serdemekê de bû ku pirsên merov hatine guhertin, ji ber vê jî şîrovekirina wê hinekî dirêj e.

Wek ku diyar e, ev rêzika helbestê bi Kurdî û erebî ye, ji hêla din ve hin zaravin felsefî ji demên borî tê de hene, baştir e, hinekî bêne şîrovekirin û zelal kirin.

Sir: peyvek erebî ye, bi wateya nixumandî.

Lamekan: bêcihî, necih

Wacib: pêdivî, zaravek ji felsefa Eristotalis dertê ku heyîna xwedan pêdivî ye, û ya hertiştên din imkan û belko ye.

Tenzil kir: daxist, peyda kir., afirand

Di imkanê : daxist imkanê, bicih anî, şiyanê

Fe eyne el 'ilmû, eyne el 'eynû: kanî ilm, kanî heyîn bi xwe.

Fe eyne el Eyn iz la eyn: ma kanî cih heger bê cihî ye. Bi gotinin din kanî cih heger cih bi xwe tune ye.

Hin karin bipirsin, heger cih tune be, çima zaniyarî tunne?.

Ji ber ku çawa em nikarin bi graman dûriya du bajaran bipîvin û çawa em nikarin giraniya kevirekî bi gêlîk û xulên demê bipîvin, wisa ji cihekî em tutiştî di necih de nikarin bipîvin. Ji heyînê em nikarin neyînê bipîvin. Heger em bipirsin kîjan giran e, kevirekî tunne yan stêrek tunne, bêguman herdû wek hev in, herdû tenê tunne ne.

Bi gotinin din, ji ber ku cih mercê serekî ye, ji hebûna taqîkirin û tecribekirinê re ye, her wisa dem jî mercekî pêdivî ye. Bê wan û dervî wan tu nasîn nikare peyda bibe û hiş nikare sawêra heyînekê dervî cih bike.

wisa em digihêjin wê, ku cih di vê firdikê de venîşana taqîkirin û pîvanê ye, nasîn û zaniyariyê ye, venîşana hişmendî û rewanbêjiyê ye.

Wateya firdikê wisa dibe[iii]:

Ev razek e, ku xwedan bi hêz û karîna xwe erd, ezaman, tevaya gerdûnê ji cem xwe ku ne li cihekî ye, ji bêcihiyê daxistiye û bi cih kiriye ye,

naxwe tu zanîn û zanistî nikare bigihêje heyîna xwedan ku di wê bêcihiya xwe de ye. û tu hiş an zanîn nikarin tutiştî li ser xwedan binasin, û tu tercrûbeyên serkeftî li ser tayebetmendiyên wî çê bibin.

Bi gotinin din: Xwedan dûrî taqîkirin û tecrûbê ye. Tu nasîn û zanîn wî nas nake û tenê em dikarin bêjin xwedan heye ji ber pêdiviya heyîna gerdûnê ye (wacib e, wek Eristotalis dibêje).

Karekî rewa ye û bê tu şaşî ye, ku em encamên firdika Cezîrî bi pêş de bidin, lê ji bo hin kes bi taybetî olperest gazinan nekin, di vir de gotinên (wolter sîts) baş in, ku dibêje:

"Em çi wateyê dikirin bidin hevoka Hêlîniyan (tiştên pelandî ne rasteqîn in). û guhê xwe bidinê ku me ne got mebesta Hêlîniyan ji vê gotinê çi ye?, lê me got em çi wateyê dikarin bi vê gotinê vekin"[iv]..  Bi kurtî herdem em ji deqê li ber destê xwe dipirsin mebesta te çi ye, lê em vê pirsê ji nivîser bi xwe nakin.

Ev firdika Cezîrî dikare rahêje çi ramanan. Berî hemî her wekî wî gotiye, tu agahiyên zanistî merovan li ser xwedan tucar nikare peyda bibe, û jêdera hemû zaniyariyên wî di vî babetî de dilê wî ne.

Di encam de baweriya her merovekî têkiliyek taybet di navbera wî û dilê wî mirovî bi xwe de ye, tu bingehên zanistî, rewanbêjî an hişmendiyê di baweriyên wî de tunne ne, tenê dilê wî jê re dibêje ev rast e an şaş e, bêguman mirovin din dilê wan dikare tiştekî din bêje, ku li gel dilê Cezîrî nakunce..

Bi gotinin din, tu kes nikare bêje ev ol ya rastqîn e û ya din şaş e, yan bibêje ev şêwe û rewişta peresdariyê ji şêwe û rewiştên din saxlemtir in, an xwedan wê bêtir dipejirîne, wek me got,  ji ber oldariya merovekî bi dilê wî mirovî ve girêdayî ye.

Ji vê baweriyê naçar dertê, herwekî mirov zane xwedan heye (ji ber wacib e), lê nizane çi ye an çi dixwaze, nizane bi çi rengî peresdariya xwedan durist e,. li nik wî her derek be baş e, bi mercê ku dilê wî kesî lê rûnê. li dêrê, kenîştê an li laliş peresdariya xwe bike, li kîjan derê be baş e, û hemû perestgeh wek hev pîroz in, çimkî pesetdar berê xwe didin xwedanê xwe, heger ew xwedan di sawêrên pût û seneman de bin, dîsa jî mebest jê ew xwedan e, ew xwedanê pêdivî ye, Ango merov azad e, xwedanê xwe bi çi rengî bibîne û bi çi awayî peresdariyê jê re bike.

**

Dîwanên hozanên Kurdan bi baweriyên nêzîkî van dagirtîne. Di firdikekê de Cezîrî dibêje:[v]

Mey nenoşî şêxê Senanî xelet

                       Ew ne çû nêv Ermenistanî xelet.

Wetaya wê : gotina ku dibêje şêxê Senanî mey venxwar ev gotin şaş e

û gotina ku dibêje şêxê senan neçûye Ermenistanê ev gotin şaş e

Bi gotinin din her tiştê Feqê Teyran di vê mijarê de gotiye durist e

Di vê firdikê de li ser Şêxê Senan radiweste. Li gor Feqê Teyran, vî şêxî keçek fileha ermenî evand, ji bo wê, Şêx ji riya hecê vegeriya, mey vexwar, bû şivanê berazan û dawî bêtobê bike, dimire û tevî van karan tevan şêx cinetî ye, diçe cinetê.

Bêguman baweriyek wisa di civatek misilman de, nayê pejirandin û dê bibêjin an Şêx Senan ji olê dageriyaye an wê bêjin Şêx Mey venexwariye û neçûye Ermenistanê,  Lê rewişta şêx li gor baweriyên Cezîrî ye, em karin bêjin, ku ji ber vê  berevaniya Feqê Teyran û şêx Senan dike[vi].

 

3

Bingehên baweriyên wisa li ba gelek hozanên kurdan heye, pirsekê rewa xwe dide pêş: Aya şopa van bawerî û felsefe yên hozanên kurdan di civaka kurdî de heye. Bandora wan çi bû û çiqas bû, an qîr bû di beyabanên jibîrkirinê de winda bû û çû ?

Ji kêmaniyên me, gerek bû me ramanên Cezîrî bi ferehî di civata Kurdî de bişopanda, çiqas hozan, mele, keşe, feqîr û kesayetiyên olî yên din ketine bin bandora van baweriyan, dûv re çi bandora xwe di civaka Kurdî de kiriye.

Tiştekî kêm lê giring em di vî warî de dikarin bêjin ew jî, dîwana melayê Cezîrî li hemû hicre û dibistanên kurdistanê belav bûn, em dikarin bêjin hema her melakî Kurd dîwana Cezîrî xwendibû, bêguman di nav wan de zana hebûn, ku têdigihiştin Cezîrî çi dibêje.

Di civaka Kurdî de hin rûdan, rûçik û awayên rêxistinê hene, em nabêjin ku di bin bandora ramanên Cezîrî û hozanên din de peyda bûne, lê ku li gel van ramanên Cezîrî dikuncin

**

Di rêxistina êla Kurdî de, berî hemî rûdayeke seyr di nav Kurdan de em dibînin, ku di rojhilata navîn de bê nimûne ye û belkî di cihanê de jî bê hempa be. Ev rûdan rêxistina êla kurdî ye, ji hêla ayînî ve rêxistinek pirolî ye, naxwe rola olî di damezrandina êlê de û di pêvajoya dîroka wê de ne pir giring bû, Di encam de em digihêjin rastiyekê, ku nakokiyên di navbera olan de di hişê mirovê Kurd e ewqas qels bûn, ku nikarîbûn êlê perçe bikin.

Di vî warî de, pir êlên kurdî bi tayebetî yên mezin pirolî bûn. Heger her olekê ya din gunehkar, kirêt û çepel dîtiba û bi zor xwestiba ola wê biguhere, wê hewl daba bi zor baweriyên xwe belav bike, bêguman ola din jî wê li berxwe bida û nakokiyên bêçareserî wê ketibana nav êlê, di encam de wê êl ji hev biketa an birekî ji êlê wê birê din bi zor anîbana ser ola xwe û piştî çendên salan wê êla Kurdî ji yek olê pêk hatiba, ango êl ji hêla olî ve wê hevgirtî, hevsan û yek ta ba.

**

Di gelepûrê Kurdî de jî hin rûçik hene, ku li gel ramanên Cezîrî dikuncin, di stran, çîrok û serpêhatiyên evîndariyê de diyar dibin.

wek Derwêşê Evdî. Di stranê de Derwêşê Evdî Êzîdî ye û Edûlê misilman e û zêde jî keça Paşe ye. Seranserî stranê dengbêj pesnê ciwamêrî û mêraniya Derwêşê Evdî dide. û dike mînaka qencî û ciwamêriyê. Ev jî tiştekî balkêş e, ku di civatek misliman de dengbêj pesnê gernasekî êzîdî bide û tu gernasê misliman hemtayê wî ne bîne. Di civatek wisa de ku piraniya pir ne fileh in, pesnê Metran Îsa bide, bê guhê xwe bide ola vî an yê din.

Wisa jî gelepûrê Kurdî evîndariya di navbera mêr û jinek ji du olên cuda pesn kiriye hem jî wek evînek rasteqîn daye nasîn û di encam de durist e, ku her du evîndar bigihêjin hevdu,

Ev tev nîşanên xemsariyê civakî himber bendên olî ne, ku li pêşiya evîndaran têne danîn, van bendan şaş, nedurist û ne rewa dengbêj pêşkêşî gel dikin. Nimûne di vî warî de bêjimar in.

 

4

Giringiya firdikên Cezîrî di hêla felsefî de, heger ne derî mijarê min e, lê demek dirêjtir ji bo xwedina gotarekê dixwaze, Tevî wilo, mirov dikare çend tiştan bêje.

Raste ne tenê Cezîrî gotiye hemû perestgeh pîroz in, wek nimune Ibn Erebî jî wisa gotiye, lê Cezîrî tenê bi rewanbêjiyek hevgirtî û tebût ev tişt burhan kiriye.

Eristotalis di sedsalanên dirêj de bi taybetî li nig fîlosofên misilmanan, fîlosofê bê şaşî bû, bi taybetî rewanbêjiya wî weke rêbazek pîroz û nayê hingivandin lê temaşe dikirin.

Rast e, Cezîrî di vê firdikê de destê xwe nedaye rewanbêjiya Eristotalis bixwe, lê encamên ku Eristotalis deranîne pûç dike, ev jî rêxweşkirineke ji bo rexnekirina rewanbêjiya wî.

Eristotalis yê pêşî ye, ku got heyîna xwedan heyînek pêdivî ye û hin taybetmendiyê wî jî diyar kirin. Li vir Cezîrî himber Eristotalis (û peyrewên wîhema fîlosofên misliman tev bûn belkî jibil Sehrewerdî)  radibe, diyar dike ku taybetmendiyên xwedan yên Eristotalis deranîne şaş in. herwekî ji neyînê heyîn afirandiye, naxwe tu rê tunne em wî  ji tu alî ve nas bikin.

copyright © 2002-2004 info@pen-kurd.org