Zimanê Xwe Bênirx Nebînin.

    Nimune "Çima Alfebe û ne abe"

   Derwêşê Xalib

    Di hejmara (85)(Nîsan 2009) ya weşana Newrozê de, nivîser Memê Alan vê pirsê dike. Di despêkê de nivîser dibêje: "Her miletekî ji tîpên zimanê xwe re navlêkirinek dît û lêkir." lê piştî çend rêzan dinivîse: " hemî (navlêkirin) vedigerin binesaziya navlêkirina Yûnaniyan".

    Di baweriya min de, ev herdu hevokên nivîser nakok in. Zêdetir, xebitandina "abe" ne bi dilê min e. Lê armanca min ne ev gotar bi xwe ye, lê nîşana berçavên min, ew nêzîkbûnên şaş ji pirsên zimanê re ne. Jiber vê bersiva min dê bi çend xalan be.

     A - Bêgoman, navlêkirina alfebe vedigere serdema Fînîqiyan. Dibêjin; evî miletî alfebeya pêşî dûzandiye,

    Tîpên vê alfebeyê ev bûn (abcdhwzhtyklmns'fsqrşt)  (ابجد هوز حطي كلمن سعفص قرشت )

    Tîpên pêşî (abcd) jê re bû nav. Bi Erebî tê gotin (ابجد- ابجدية). Jiber tîpa sisiyan (c) bi latînî wek (s) tê xwendin, jê re tê gotin (abeceda, abecedarian, -ابجد، ابجدية).

    Li gorî dengên alfebeya kurdî, wê (abced-abcedî) an (ebced-ebcedî) bê xwendin. Dengê tîpa (c) di alfebeya kurdî de, ji xwendevan re diyar e.

     B - Navê din yê alfebeyê (alphabet) ji kû hatiye

    Alfebeya Yûnanî jiber ya fînîqî hatiye girtin û paşê li tevaya oropa belav bûye, bi belavbûnê re guhertin ketine alfebeyê taku gihiştiye kurdên vê serdemê.

    Navên çar tîpên alfebeya Yûnanî yên pêşî ev in: (Alfa, Bêta, Gama, Dêlta). Ev tîp jî ev in: (α β γ δ)

    Navê vê alfebeyê bû (alphabeta), tenê navên du tîpên pêşî bilêv dibin.

    C - Navê sisiyan ji alfebeyê re

    Navê sisiyan ku jibo alfebeyê bikar tê; (ABC) ye. Wek bi inglîzî (êbîsî) tê xwendin. Dîsa jî, bilêvkirina çend dengên pêşî ji alfebeya wî zimanî ye. Li gorî alfebeya kurdî, ev (ABC) wê (abece) bê xwendin. Ev bilêvkirin dîsa nêzî (ebced) e.

    Tevî peyva elifba ya kevnar ku dihat û tê xwebitandin, em dibînin ku gelek hemwate yên ebcediyê di zimanê kurdan de hene û pêwistiya "abe" nîne.

    "abe"  peyveke giştî ye?.

    Nivîser çar xalan diyar dike, ku xebitandina peyva (abe) baştir e ji xebitandina peyva (alfebe), û her çar xalên nivîser jî durist in. Lê nivîser pirseke serekî li paş xwe dihêle, û napirse: " Gelo wek nivîser an sazî mafdar e, ku vekîta peyvekê kurt bike, an biguhere?.".

    Nivîser dibêje: "..me biryara wê navlêkirinê .....da". Li cihekî din dibêje: " ji vir û wê ve, emê (abe) li şûna alfebe di çarçewa saziya xwe de bikarwînin".

    Ez bawer nakim, ku armanca ciwamêrê Memê Alan ew e, ku zimanekî an şêwezarekî li şêwezarên kurdî zêde bike, û ku ew şêwezar taybet be bi saziya wî.

    Jiber em tev zanin, ku zimanê kurdî zimanê kurdan e, ne yê saziyekê, jinekê, an nivîskarekî ye. Bêgoman bandora herkesî heye, yê bi ziman diaxive, û guhertin peyda dibe. Ew guhertin dibe ji ziman re qenc an neqenc be. Heger ew guhertin ji aliyê giştî ve hat pejirandin, jixwe dibe xurtî ji ziman re, û heger ew guhertin veqetandin be. Qonaxa pêşî şelişandinê ji xwendevan re durist dike, û dûvre bi vî rengî şêwezar tên afirandin.

    Mirovê nivîskar be, bivê nevê, dixwaze ku ew bê xwendin, û gelek kes tê bigihêjin çi dinivîse. Jiber vê Peyvan dibijêre û dixebitîne taku xwendevanê wî têbigihêje û nameya wî durist werbigire. Heger ji xwênerên Inglîzî re nivîsand, peyvên Inglîzan dixebitîne, û heger ji xwênerên kurd re nivîsand peyvên kurdan dixebitîne. Ziman jibo wê ye ku guhdar (xwêner) tê bigihêje, neku bêjer (nivîser) tê bigihêje.

    Heger nivîserekî an saziyek nivîseran biryar dan, ku şûna peyva Inglîzî (door=dêrî) peyva (dor) bi heman wate bixebitînin. Bêgoman ew biryar nerewa ye û herdem ev peyva (vekîta) nû (dor) mîna şaşiyeke vekîtê wê diyar bibe. Jiber vê jî tukes biryarê nade, ku vekîta peyveke Inglîzî biguhere.

    Yek ji sedemên ku dibêjin zimanê inglîzî û zimanê (şêwezarê) Emerîkî, vekîta peyvên mîna (colour= reng) û (color = reng).

    Di kurdî de jî ev cotê peyvan (şaredarî-şarevanî) yan (pêşeroj-paşeroj) bûne kêşe ji zimanê me re.

    Bi Farisî peyva (der = di, di hundur de) û bi kurdî (der = derve). Peyva paşeroj li ba hinan (paşeroj= ayînde) ye, û li ba hinin din (paşeroj = dema borî) ye.

    Ev peyvên mîna (şaredar, şarevan, pêşeroj paşeroj) şêwezarên kurdî hîn bêtir dûrî hev dikin.

    Çima ev rengê nêzîkayîyê ji zimanê kurdî re peyda dibe.

     1 - Rastiyeke taybet bi nivîskarê kurd heye, ku bi kêmayî jibilî kurdî bi zimanekî pir baş dizane (Erebî, Tirkî, Farisî), piranî sê-çar zimanan pir baş dizanin. Lê hinin ji wan dixwazin vekîta peyvên kurdî biguherin, yan alfebeya kurdî biguherin. Belkî rojekê bixwazin çermê me biguherin, jibo an vekirîtir an tarîtir be.

    Belê kesên wisa diramin, zimanê kurdî cuda ji zimanên mirovan dibînin, ev jî encama psykolociya biçûkbûnê ye. Bera em kûr bawer bin, ku zimanê her miletekî li ser rûyê zemînê berhemê zîrekiya mirovane ye, her wisa zimanê kurdî jî.

     2 – Di salên sihî de, Mîr Celadet alfebeyek, rêziman û xebatên din pêşkêşî miletê xwe kir. Navê wî ciwamêrî bilind bû. Gelek ji me dixwazin wek wî bikin, alfebe, rêziman, peyv,.. Nû çêkin.

    Mîr Celadet di serdemeke mêjûyî taybet de dijiya û nema ew serdem tucar vedigere. Ya din jî mirov dikare bibêje ku Celadet li gel HAWARA xwe tenê bû û dengê xwe gihand gel, bi kêmayî bi şêwezarê kurmancî. Lê îro bi deh hezarên nivîskar, zimanzan, pispor, zanîngeh û korê zaniyarî hene. Bi sedan an bi hezaran alavên ragihandina bêjeya kurdî hene.

    Kurd dibêjin "Heçê berê gula zerê". Mîr bû gula zer ya zêrîn. Zîrekên me dikarin ew jî di warekî din de bibin gula xurû zêr, û va babeta yekgirtina şêwezarên kurdî hiş, zîrekî û karê rewşenbîran dixwaze û li meydanê ye.

     3 – Dema hin desdirêjiya xebatên Mîr yên durist dikin. Piştî sedsalî hewldidin alfebeya kurdî biguherin, rêziman diguherin ku şêwezarên kurdî ji hev dûr bibin, ….. Mixabin hin saziyên rêzanî jiber ne pisporên ziman in, pesindarî û xelatan bi van karên şaş vedikin. Diyar e, ku xelatên nezaniyê ne; nezan didin nezanan. Ev coreyên xelatan dibin mij berçavan digirin.

    Xurtiya zimanê kurdî îro, di pêvajoya yekgirtina ziman e de ye, alfebe yek be, vekîta peyva kurdî nêzî hev bibe, taku bibe yek vekît. Tiştek ji gencîneya peyvên kurdî nenas nemîne û peyv ji hemû şêwezaran bêne xebitandin…...

    Hêja ye gotinê, ku zimanê weşana newrozê paqij e, jibo ev erk (duristiya ziman) pêk bê, hûn dibînin çiqas nivîserên wê diwestin, jibo ku vekîta peyva kurdî saxlem (wek ya kurdên din) be. Jiber vê mirov dikare bêje, ku guhertina vekîta peyva (alfebe) bi (abe), li gel rêbazên weşana we nakunce.

çapkirin