Berî Wezaret û Dewleta Tirkiyayê,

Bila Kurd û Wezareta Hewlêrê

Xwedîtîyê li Kurdî û Kitêbên Kurdî Bikin

Ehmed ONAL*

Îro ji çapemenîyê geleke rojnamevanan bi rêya telefon û internetê nêrînê min xwestin ku  di derheqa daxwazîya Yekitiya Ewrupayê (YE) ji bo li Turkiyayê ku kitêbên kurdî divê di nav kitêbxanê  û arşîvên tirkîyayê de  cîhê xwe bigrîn. Li ser vê daxwazê jî Wezareta Turizm û Çandî yê Tirkiyayê Atilla Koç bersîvekî erênî dayê YEyê! De vêcarê hûn weke weşangerekî Kurdî ji bo van agahîyan çi dibêjî?

Ez dixwazim  wan pirsan bi şik bibersivînim. Daku pirs bixwe jî şikê di nav xwe de diparêze.

Pêşniyara Yekîtiya Ewrûpayê ya ‘li Pirtûkxaneyên Tirkiyayê bicîkirina pirtûkên Kurdî’, ji aliyê Wezareta Tûrîzm û Çandî ya Tirkiyayê Atilla Koç ve hate qebûlkirin. Li gor vê biryarê, ji niha û pêve rê li ber vedibe ku li hemû pirtûkxaneyên Tirkiyayê, kitêbên Kurdî jî, bicîhbibin an na? Gelo ji çi guherin û ji çi pêwîstîyê ev daxwaz û helwêsta Tirkîyayê heye ku van agahîyan bide? Tirkîye û Ewrupa di van daxwazîyên xwe de gelo diristin an na? Gelo Tirkîya xwe li ser guherînên dinê û YEyê dixwaze û dikare ku  biguherine? Dengeya ku ji bo çareserkirina pirsa kurdî/kurdistanî  re ku  nekeve rewşeke pozîtif, an erênî ev çawa pêşîyê li çanda kurdî  vebikin? Gelo Tirkîya dema ku ketiye wê helwêstê bi serketina nijada Tirk û ji nexwendina kurdî re tekilîyek wê helwêstê heye an na? Û hwd. dema ku em wan pirsan zêde bikin û di serê xwe de bihizrînin ev bersiva meya esasî jî dê derbikeve û di serê me de jî dê zelal bibe!

Dema ku li tiştekî bo ku baweriya te hebe, divê tu biceribînî. An ji ev tiştên ku tu dixwazî bikirî divê ji markayekî navûdeng û bibawerî be. Heyanî nûha ceribandina sîyaseta Tirkîyê di derheqa kurdan de çi bawerî nedaye. Marka tirkîyayê jî ji bo Kurda markayekê bêbawere, dij û dijwar e. We demê jî divê em li ser wê agahdarîya Wezareta Turizm û Çandî yê tirkîyayê lê kur bibin!

Pêşniyara Yekitiya Ewrupayê ji bo ku kitêbên  kurdî di nav belgename û arşîvê kitêpxaneyan de bi cîh bibin, pêşniyareke pozitif e. Daku di sîstemên Ewropî de kes cudatîyê êdî nake navbera kitêb, ziman, çand û gelan. Ev li bazara xwe ya bi istikrar digerin. Her tişti ji bo bazara xwe diafrînin û dimeşînin! Lê tirkîyayê hîn xwe negihandîye wê dereceyê. Hin bi çetetî bazarê diki. Hîn cıvata sedsala 19-20 ya gundî serdest e. Hin projeya serê sedsala 20î li dar e. Ango hîn devlet li ser sîyaseta monîst ango uniter  dimeşe û her guherinek ji bo wan “îhanet e”

Ji wê ev Wezareta Turizm û Çandî ya Tirkiyayê  gor wê rewş û siyaseta yekparastî ji bo tirk wê çawa   biryarê bi cîh bike? Ango probleme dikare ku bî cîh bike? Ji bo kitêbxane û arşiv serastkirinê, sîcîla Tirkîyayê  paqij nîn e û pir qirêj e.. Wan jî ji mêj ve di nav arşiv û kitêbxaneyan de; ev kitêb,  rojname, belge û nivêsen ku gor ideolojî û siyaseta fermî ya tirk nebibûya hemû paqij kirin û winda kirin. Di vê derheqê de divê berpirsîyarê Tirkîyê ji dîrokê û kitêban lêborineke bixwaze! Paşê jî divê ji bo xwe û wê helwêsta şaş rexnegir be, bi çi avayî kitêb şewitandin, niviskar û weşanger dan êşkencan û cezayê giran dan / didinû.

Çawa, kijan, bi çi rê yê  kitêban distîne? Gor wê helwestê qanûn çî ne? Ev hemû  diyardebe ku ez jî ji wan û agahîyên wan bibawerbim!

Siyaseta Tirkîyayê ji mêj ve  kitêbên kurdî  û yên ku di derheqa kurdan da weke hacetekî “terorist” nîşan dida/dide. Li kurda heqaret kirin û gotin “ev ziman ziman nîn e û nayê fêmkirin. Ev kesên kurd ku di kolanan de bi zimanê xwe yê kurdî diaxivt demekî bi cezayê pere hatin cezakirinî. Hin hêfa wan tê û xwe serkeftî nabînin ku di vê diroka  zimanê kurdî û qasî ev tadayî lê kirine jî hin ji kurda;  % 30 – 40 kurdî dizanin û car caran diaxvên, qehr dibin!

 Îro li Tirkiyayê di bin berpirsyarîya Wezareta Çandî de bi tevayî 1.447 kitêbxane hene. Heya nûha ji bo gelek kitêban me jî weke Weşanên Pêrî , daku  kitêban bidin wan kitêbxaneyan serî li wezareta Turizm û Çandî da. Lê bersîva hemû serlêdanên me yek carekî be jî, jî bo kitêbekî be jî – Kitaba bi zimanê kurdî an Tirkî- her negatîf bû û nestandin.. Sedema bersiva negatîf jî digotin “Derfeta aborî nîne ku em bikirin, ji kerema xwe dema ku derfet bûn hûn dikarin ku carekî dî bi rêyên fermî serî li Muduriyeta Çandî ya Giştî  Beşa Kitêbxaneyan  ji bo arşivê bikin.”. Edî em jî serlêdanê aciz bûn. Lê ji bo kitêbên nijadperest yê tirkayetîyê her pereyên vê wezaretê hebûn. Ev kitêben ku sîyaseta nijadîya tirk dikirin û weke xençer li serê kurda dida, ji bo hemû kitêbxaneyan dihate kirîn.

Ev kesên ku dikarîya ji Komîsyona kitêbxaneyan ve têkildar be û bi rêya ruşfet û iltimasîyê an jî ji bo rantibiliteya sîyasî, ev kitêb diketin nav arşîvên Kitêbxaneyên  Wezirên Çandî û Wezîrên Perwerdeyî yê.

Di vê derheqê de Wezareta  Turîzmê û  Çandî  dê kitêbên çawa bitsîne? Yên çawa netsîne? Bersîva wê jî diyarde kir û got: “Em kitêbên kurdî dê ji bo Kitêbxaneyan bigrin û bi cîh bikin. Le divê di nav wan kitêban de helwêsta  cudakarîyê (kurdewarîyê) tu nebe. Daku rê li wê venebe mumkune ku dewlet bixe, em bixwe  kitêbên kurdî çap bikin û di kitêbxane û arşîvan de bicîhbikin.” Ev tê wê maneyê ku dewlet dibêje ‘Bawerîya me bi kurda nîn e. Ji kitêb û zimanê  wan jî nîne. Ji bo wê divê hefsarê ziman û kitêbên kurdî her di destê me da be! Lazime ku hîç tiştekî kurda azad nebe. Her tiştên kurda bila bi biryara me bimeşe!”

Ez jî dibêjim ku bila  divê cudakarî li kitêban neyê girtin. Her çi kitêb ku derketin divê di nav arşîvên hemû kitêbxaneyan de cîh bibe. Divê ji bo ku “Derfeta pere ji bo kitêban nîn e!” nebe bahane. Dixwazin ku ji alîyekî ve  xwe li cîhanê weke “demokrat” bidin nasin, ji alîyê di ve jî kitêbên kurdî ji bo manuplasyona  kurdewarîyê  bikarbînin.

Weke ku “pirsa kurd heye lê  pirsa yek milleti, yek al, yek dewleta uniter a tirk e. Ki ku wa nenêrî weke her demê tê cezakirinî. Ev Tirk ku weqasî kitêbê hezdikin, qedr û qimetê didinê –gor wan sozên ku dabûn heyetên Ewropî- bila tadayîya li ser azadîya ramanê rabikin! Na ranakin û herî cezayê lê giran dikin. Ez dê çawa li pirsa wezir baberiyê  bînim.

Ji bo ku ev daxwaza YEyê bi cîh bibe, divê azadîya ramanê bi cîh bibe. Nijadperestîya Tirk ji nav sîyaseta desthilatdar derkeve. Di vê demê de dixwazin ku kanûnên qaşo ji bo demokratizekirina Tirkîyê derxistîbûn biguherînin li ser daxwaza artêşa dagirker, nûka wan çend guherînên erênî jî ji  şûnve radikin. Di vê xirecirê de, di nav van kanûnên hovane de dê çawa  rê li kitêbên kurdî vebe ku bi destê devletê belav bibe here bigihêje kitêbxaneyan de cîhê xwe bigire? Bi rastî havsala min nagire!  Daxwaz dikim ku ez şaşbim. Lê hîç bawerîya min bi vê rejima kurdîkuj re nîne!

Ez daxwaz dikim ku berî her tişti kurd bixwe bila li kitêbên kurdî xwedî derkevin.

Bila berî her kesî Kurd kitêbên xwe bitsînin û bixwînin.

Bila ji bo meşruiyeta xwe tekoşer bibin.

Ji bo ku kitêbên me di arşîv û kitêbxaneyan  de cîh bigrin em daxwaz  bikin û serîlêdanê jî li wezareta tirkiyayê bikin.  

Daxwazîya min berî her tiştî ne ji dewleta dagirker, lê ji kurda heye ku  ev bixwe ji xwe re arşivên ji kitêbên kurdî çê bikin.

Ez bawer nakim ku Wezareta Tirkiyayê xwedîtîyê li kitêbên kurdî bike.

Bila  kurd û Wezareta Hewlêrê xwedîtîyê li kitêbên kurdî bike.

Bila Wezareta Turizm û Çandî yê Tirkiyayê bo ku bawerîyê bide weşangerên kurd, çend sale em dibêjin bila KDV ya li ser kitêbê rabike. Bila bandrolê rabike.

Di welatên Skandinav de çawa qedr û qimeta kitêbê, weşanger, niviskar digre; bila Tirkîya jî weke wana be!

* Xwedî û Edîtorê Weşanên Pêrî

çapkirin