Novela Kurd Neteweya Kurd
 
 
 
Ehmed ONAL
 
 
  
 
 
 
Ez dixwazim di derheqa kitbek du peyvn njen an moderen de weke novel (roman) netewey (nasyonal) y d endn gotaran rzbikim. Da ku kurd heya nekarbn hinek mijaran ji hev rawerdebikin ango dabebikin, d nekaribin nezanbin civata xwe j tbigehjin nasbikin..
 
Du salan ber kitba Mamosta Ham Ahmedzadey ber li Swd ji nav berhmn Universiteya Uppsala y, pa j li Tirky ji nava berhemn Weann Pr ve der. Ev behrem di arova nirxn akademik de bi ked xebata bi salan, gor teza doktoray hatb amadekirin.
Kitb, muqayesekirina romana kurdi, fars, tirk hwd. ya chan daye ber hev mijare ji nrn idday hissi teng rizgar kirye derxistye qada zanisty gor normn akademik kritik amadey kirye.
Mamosta Dr. Ham Ahmedzade; li chan guftugohn ku li ser roman netewety hatine kirin ji ber av ve derbaskirye ji w helwst derbas mijara roman neteweyya kurd b ye. Rew afirandina roman netewetya kurd berbiav kirye. Bi taybet j ji end berhemn roman neteweyya kurd Fars kur bye. 
Netewe awa ku Birechdit Anderson j got ye "komeleyek hissi ango, cemaatek xeyal ye. Bel ev cemaat bi zimaneke taybet, axeke kifkiri, andeke taybet weke realte heye. L bel dema ku li gel wan hebnan hesreta xwe darekirin helwsta dewletbn weke projeya syas ku nebe, ev etnisite nikare ku bibe netewe ango milet
Mamosta Ham, droka berzbna romana fars kurd di arova tklya netewebyn de daye ber hev. L  neteweyek xwed dewlete (ran) ya din j neteweyek b dewlet (Kurd) e weke neteweyek cuda ev wjeya herduka hatye komporekirin ango muqayesekirn. Novel di rojavay an j li Ewuropay de tev pngava dema njeny ango moderntey derbirin bye li Rusyay orea oktobr re amadet kirye. Pa j di kitb de li pirsa wjeya moderen novel, ji nava kjan astan ve derketye lpirsn lgern ji xwe re kirye kar mijarek taybet. Pirs bersvandye pk hewcedaryan kirye.
Di kitb de li ser diroka novela fars kurd kurbye li bersva mebesta romana fars ya li axa ran rawestyaye. Pa j li pirsa romana kurd ya ku her p ku li diasporay derye irovey kirye. Di heman mijara romana kurd de li ser peyva modernizm, modernite, neteweparast li ser teza roman (novel) sekinye. Ev herdu peyv herdu mijare di nav hev de, bi serkeftin derbirn kirye. Ji bo w j herdu peyiv weke "Netewe Roman" di rojhilatanavn de du geln ku xwed wjeyek kewn in. Ev kesn ku ji wjeya rojhilatanavn re tkildar ji bo lkolin frbn, berhemek xebatek girng e, balk e div her li ber dest edebyatnasan be..
 
Wjenas Brena dibje ku; " Ji aly civak ve novel; li gel apameny ziman standardize dike, xwendin nivsn berfireh dike, nezanna tneghtina git nizm dike, zanyar himendya mirovayety li ser kesayety berz dike. L taybetya novel ev e ku ji hem curyn ditir daku wjeyeke irg , tgihtina raya giti pk anye.  irovekirin taybetya novel ev e ku civatek mirovayety ya taybet, ango weke prosesa netewety pk tne.  Ev j t w watey ku novel; remz prosesa derna modernitey ye.
  Her iqas ku Massie dibje; "Mirov nikare ku Novel di arova neteweyaty de  kategorze bike bi ch bine d ne mumkun e j  l em dibnin ku roman bi nirxn xwe yn netewey j hatne lkoln .
 
  Gor Wellek Warran'a; " Eyn weke yekbna hner mirovayety; Edebyat j yek e. " L bel her neteweyek taybetmendy xwe y berbiav hene. Ji bo w j awa ku Goethe dibje; rojek mirovayet d xwe bighne Edebyata Dunya y" bi bawer e. L bel tgihtina v fikr j hin gelek dur zor e. Daku wje hn bi nav nasnameya netewety t ye pejirandin. Weke " Edebyata Emerikay ", " Edebyata Tirkyay", " Edebyata Swed", Edebyata Kurdistan hwd. Ev peyv heman dem nzik njen de di her irovekirina edebyata chan de em reel dibinin. Gor v sedem j wje bes bi cuday ya ziman j dikare ku b kategorzekirin?  Eger ku wa bibya d ev berhemn ku li ngiliztan bi ngliz hatbn nivsandin, gelo ima nabe edebyata Kanada, Emerkayyan? Wer xwyaye ku Edebyata netewey bes bi cuday an j yekbna ziman ve j nikare b kategorzekirin. 
Ji bo ku mijara edebyat netewety rawerde bibe, mirov dikare bi end pirs lgernan bersv bibne zelal bike.
 
1-Gelo di navber tkilya netewebyn wjeyy ango edebyat de i balans heye? 
 
2- Eger ku neteweyet, taybetyn xwe ji cudabyna navnetewety distne, gelo ev cdabn xwe bi  i avay di nava edebyat de derbirin dike, bi ch nian dide.?
 
3-Di  taybetmend cudabna neteweyan de rola edebyat i ye?
 
4- Edebyat di prosesa afirandina netewesazy de  weke ji i tesir hatye avakirin fonksyona w  i ye?
 
5- Di netewebn de, rol wateya  edebyat di taybetyek weke subje an weke xwezay, an roleke ku weke civat syas heye?
 
Armanca xebat ev e ku ji bo fars kurd lbikole, berbiav bike bersva van pirsan bide. Daku neteweperestya xwed devlet, netewe, syaset edebyata ran ku li ser axa welat xwe afirye ji desthilatdary helwsta xwe distn e. Ya din j neteweyeke b dewlet, ji pir aly ve pareyye neteweparastya Kurd ya b dewlet e, anye bi nasnameya neteweyan ve girda ye.
Satchidamandan, gelek niviskarn Hindistan re danstandin dike, weke bi ziman Hindy, Malayalam, Tamil, Bengal, Urduy Penjap dibne ku berhem afrandine. Ev kesn ku weke niviskar "der bajarvany yad dibin, hemyan j di nav niviskarn Hindu de dide nasn gor ziman ne, l gor welat dinirxine edebyata bi cuda cuda zimanan hatye nivsandin hemyan bi nav Edebyata Neteweya Hind tne bi navkirin..
 
 Di ktb de j geleki berbiav bye ku, li Surye raq Ereb, li ran Ecem li Tirky wan dewletn njadperest her iqas weke etnisite neteweyn serdest otorteyek tund dij neteweyn bindest di serek de j dij me kurda meand ye. Dijberya v syaseta dagirkery derye ji bo kurda bye reaksyonek xwezay. Ji bo w j di wje romana kurd de kurdewaryeke bi remza parastina maf neteweya kurd, bi weyeke demokratk, yekby maf arens kirye rojev aktualitize kiri ye. Di wjeya miletn bindest serdest de ev tesra berbiav gor rew tdaye bi bingehn bye.
 Mijar di vira de berbiav dibe ku neteweyeke xwed dewlet, neteweya di j b dewlet parekir ye. Ev rew di wjey de tesra xwe dide der. Daku neteweya serdest bixwaz nexwaz ji aly edebyat, ziman and ve her bip dikeve li ser xeta nijadperesty bi ch e ..
L li vira ev cdayetya ku neteweya Kurd; neteweyek ji mj ve li ser v ax dij; ev ji bo edebyata kurd avantajeke girng e. L Tirk ev neteweyn dagirker neteweyen xwed andek bi xwn in, ev j dezavantaja wan nijadparastyan e.
 
Daku ev millet kober dagirker, di her ava ert de nikare ku bibe desthilatdar. L ihtimal heye ku pk annn cure bi cre rewan biafirn e. Ji van ihtimalan:
 
1-Dagirker ch ku dikevy; ji aly abor, and, hner edebyat ve digre nav xwe di nava xwe de bi her aly ve ch dike, dihelne asmile dike..
2 Dagirker ch ku dikevy;  ji aly abor, and, hner edebyat ve nikare serdestbe bihelne.,Daku armanca xwe de bi sernakeve di demek dirjde bixwe di nava civata ku dagirkirye de bixwe dihele. Her iqas daxwaza dagirker ku desthilatdar be j, l dagirker di vira da dibe kole.
 
3- Dagirker ch ku dikevy; ji aly abor, and, hner edebyat ve nikare biheln, l di demeke dirj de dikare ku berv xwe bikne ,bi  xwe ve gir bide deforme bike.
4- Dagirker ch ku dikevy;  ji aly abor, and, hner edebyat ve tevlihev dibin. Ji vetevlihevy civateke taybet  ji dagirker dagirby diafire, daku d ev civata afir civatek n ye.
 
 
 
***
Em li Turky dibnin ku Yaar Kemal bixwe Kurde l romannivs her jr t zann.
Ahmet Altan; ji aly dayk ve Kurd e, l ji aly bav ve Balqan ye romannivis populer e.
 Selm Bereket j li Lbnan weke ku Yaar Kemal ji tirk re gelek berhem dane qezenkirin, w j ji Ereb re xizmetkar kirye.  Bes em nikarin ku bibjin ev niviskarana di cihana wjey de  niviskarn kurdin.  Dem dem di behremn  wan de nirx karekterin kurd helwstek kurdparast j heye. L disan ji em nikarin ku behremn wana di nav edebyata kurd de binirxn e. Ango ev j aly nivisandina wjey ve xwe ayd edebiyata kurd nahissin nahesibnin.
Di chana wjey de jyana syas, bikaranina alfabeyek yekgirt j ji hol rakirye. Parebna Kurdistan, bikaranna tpn alfabeyn cuda weke latin, krl ereb ji aly tegihtina netewetyeke seranser ji wjeya kurd re astenga git, xeteryek mezin pk anye.  Daku tkilya alakyn edebnasy bi assan di navbera pare xwendevann kurd de efor danstandineke hempa nn e.
Bindestya Nexa Kurdstan serdestya dijminan bi salan, rewa lkoln, arivkomkirin, astengya xebatn and, her girng j nkarkirin qedexekirina perwerdeyya bi ziman kurdi, jyana rewenbri nivsandina berhemn kurd unva xistye, hitye pelixand ye.
Li gel w, syasetmedarn Kurd, -bi taybet j li Bakur Kurdistan - hin xwe ji gelek astn gundty rizgar nekrye. and syaset, zanistya akadem syaset, projey rojane demdirj kategorize nekirine bihevre bikarneann e.
Ji bo w j syasetek kelecan zanyar weke proje nehatye meandin hezkirina wjey di nava kurdperweran de bi ch nekir ye. Daku traja kitbn kurd daketye 500 1000. Ev ji bo 40 milyon kurd  ermek mezin e
Hin li bakur Kurdistan di nav syasetmedarn kurd de zdetirin ne kurd, l tirk t bikarann.. Syasetmedarn me h pwstyk girng nadin ziman kurd. Bi w helwst piranya kurda,  bi nav kurdperwery ji asmlasyona  xwe re al3igir dibin   ji ziman neteweyya xwe re neyarty dikin.
 
Entellektueln kurd, awa ku ji aly bikarann xwendina ziman xwe y kurd re lawazin, ji rzgirtina edebyata navnetewey re j bi kelecan nnin. Ji bo w j ev rewa caumpore/mukayesekirina wjeya kurd ya navnetewey nay krtkkirin. Bi esas di navbera xwendekar niviskarn kurd de anda kiritik kirin bi helwstek etk bi ch neb ye. Piranya nivskar xwendevann kurd ji kritikkirin zdetirin, pitepita navxwey dikin.
 
 L li gel van xirabyan titn xwe j bi kar tn. Di van saln daw de li diaspora kurd, metrepol li Kurdistan  gelek berhemn giranbha zanist ji aly kurda ve hatine afirand.
Kurda d derengbe j destpkirine ariva kurd dikin. Dewleta herm ya bar Kurdistan her iqas ji aly gelek alakyan ve tengasyn xwe hebin j xwe bi p dixine. Mihricanan bi dardixne. Civnn and huner tewq dike.. ro li gelek chan roman, kovar, rojname bi sedan kitb   berhem   derdiin. Bi dehan Telewizyon radyo medya kurd li ser kar e. Ev wateya berzbna edebyat ronesansa kurd  d pdixine..
Ji nav berhemn weann kurd de gelek belgename lkolnn girng ten raghandin diwenin. Ji w sebeb j em d dikarin ku bibjin edebyat, and hunera kurd ji mirin rizgar b, l div rizgarkirin nebes e, div qas unve mayn gor w j z pbikeve.
 
 
***
Nka j ez dixwazim serphatyeke romannivs Kurd El Hesenyan bibr bnim. Daku ev serphatya w ji bo sebeba nvemayna romana kurd li ber avan radixne. Bi rast j jyana El Hesenyan bi tena ser xwe romanek nenivisye  ku tengasyn niviskarn kurd berbiav dike:
 
Eli Hesenyan di saln 1964an de dema ku ji sedemn kurdperwer ye dl tgirtin li Terhan davjin zndan, bi nav "Karmamz" romaneke kurd bi weyek dirok diafrne. Pgotn j dinivsne ji wean re amade dike. L destnivsn romana Karmamz ya Eli Hesenyan di lgern operasyonek de bi dest rejima Tehran dikeve wenda dibe 
Eli Hesenyan pa guherna rejma Tehran ku slam desthilatdar Rejma Komara slam ya ran ku dibin, Eli Hesenyan j ji zndan derdikeve. L dewleta ran ya Komara slam j weke dema ah ran bi tund dij kurdan seferber bikarxist. Eli Hesenyan j dij v syaseta dirinde ek hildide di nav per pemergey de ch digire. Di heman dem de j bi n ve dest davje romana xwe ya Karmamiz cara duwemn bi n ve dinvsine diqedne. Ev destnvsa romana Karmamiz ya Eli Hesenyan li Kurdstan di herema Kelw de dema ku ji rubarek ku dixwaze derbasbe, ling xwe diemite bi ber av dikeve. Bixwe ji av derdikeve xwe rizgar dike, l bel pir mixabin cara syemin entey pita Eli Hesenyan ya ku romana Karmamiz j tdeye bi ber opa av dikeve t de wenda dibe.
Eli Hesenyan gelek xemgin dibe, l dev j romana xwe ya Karmamiz bernade dixwaze w biwen e.  Ji bo w j cara syemin disan dest davje nowel (roman)a  xwe ya Kalmamiz cara syemin j destnivisa roman diqedne ji wean re amadedike. V car j disan li rojavay Kurdistan, gundek li nzik herema Hewar de di erek gulebaran de disa bixwe rizgar dibe, l ente t de romana Karmamiz ji dest die. Ev j dibe cara syem ku romana Karmamiz ji dest Eli Hesenyan wenda dibe.
Eli Hesenyan ranaweste di sala 1981 de dema ku ji sedemn malbat dest j er ekdar berdide t nzik Mehebad nitech dibe, bi n ve romana Karmamiz dinivsine, diqedine ji wean re amadey dike.  Bawernake ku v romana Karmamiz di rojhilatanavn de d bide weandin, ji w sebeb Kurdistan terk dike ber kober Fnlandyay dike, pa j derbas Danmarkay dibe ku maf syas y penabery bistne. Hn ku maf syas y penabery bi dest nexistbe di sala  1992yan de nexsa dil derbas dike dimire.  Li Kopenhag goristana Christian Anderson de binax dibe. Ji mirina El Hesenyan heft salan unve romana Karmamiz li  Hollanday t weandin. 
Em her li ser van byeran iroveyyan bikin, l hinek kesan xwe weke roman nivis yekemin di dema pa 2000 de, xwe weke romannivis her moderen yekemin ilan dike. Di saln 1930 de Ereb emo, di sal 1940-50-60 de Eli Evdirrehman gelek kurdperweran romana kurd nivsne daxistine nava biblyotega Kurd..
L ev kes ku bi weyek kopyagir di saln 1990 virvetir dest bi romana kurd kirye xwe romannivs yekemn dihesibne, li ser dersa kopyagir xwe pve dixne metoda xwe ya taybeti ya nvis diafrne dibe romannivisek rasteqn jr, l i mane heye ku yekemin romannivisibna  xwe ilan dike. Ji xwe dema ku nvs moderen nebe, nabe roman.
Bila be! L diroka edebyat her kesek gor berhemn ku afirandine d binirxin e!
Di v navber de hvdarim ku romannivis kurd Mehmed Uzun ji w nexweya xwe rizgarbibe bi dilxwe berdewamya nivsina roman berhemn xwe bike.
 
Netewe Novel; ji bo kategorizekirina peyva roman, netewe diroka edebyat, nirxandina berheman kitebek tr tj ye. Xwendin nexwendina w gor dil biryara we ye!
Ji  niviskar Mamostay hja Ham Ahmedzadey re spasdarin ku  ev kitba Novel Netewe nivsye gihandye ber destn edebyatnasan!   
 
 
Weann Pr
Ebat: 21x13,5
Hjmara Rpelan: 400
Kaiz Enzo, Berg Kue
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org