|
|
- Eskerê
BOYÎK
-
-
- AÞÊ
PÎR OSMÊN
- (
ji bûyarên sala 1937 a)
-
-
-
-
-
- Navê gundê li
rex gundê me Mîrek bû. Navbera herdu gundan da gelî bû. Gelî ji
gundê me dest pê dibû, dikþya digihîþte Mîrekê. Nava gêlî ra
çemekî zirav dikþya. Nîvê avayên Mîrekê li gêlî da bûn, nîvî
jora gêlî. Aþê Pîr Osmên jî li gêlî, di perê Mîrekê bû. Bi
ava wî çemî aþ xebitî bû. Dema xortanya min aþ jî, Pîr Osman jî
êdî tune bûn, bîranîn û kelefe dewsê mabûn. Lê ew der dîsa
wek Aþê Pîr Osman dihat naskirin.
- Binatara kelefê
êþ zinar û qeyayê mezin hebûn, av di nav wan ra dikþya. Di nava
wan qeya-zinara da masî pirr bûn. Havîna, dema hewa germ dibû, em
xortên wê navçê, diçûne Aþê Pîr Osman seyranê û girtina
masya.
- Ev çîroka min
derheqa gundê Mîrekê, aþ û ard, masya û masîgiryê, seyrana
xortaya xweþ da nîne: bûyareke, ku Pîr Osman, dema, dikeve li ber
ruh, mirinê, haziran ra gilî dike. Gunê xwe dike sitûyê haziran, ku
ew wê çîrokê tevara bêjin.
- Sala 1937 a,
wek saleke dijwer di jîyana evdên welatê sovêtê da kivþe. Þûrê
xezeba rêjîma Stalîn xelkê welêt dabû ber xwe û dibirî. Wey li wî,
kê kete ber wê zulmê, çûyîn hebû, hatin na.
- Mezina digotin,
Pîr Osman evdekî bi rûdan, dîndar, dûreþer û pirr rem bûye. Aþê
wî hebûye û bi aþvanî, keda xwe helal
neferê xwe xweyî kirye, serda jî gundî, nas û dostan ra alîkar
bûye. Sala 1937 a wî aþvanê pîremêr jî, wek bi hezaran evdên mîna
wî, bi navê „dijminê milet“
digrin û davêjne hebsê. Ji bo çi? Þûcîê wî çi bûye, çi
dijminatî miletê sovyêtê ra kirye wî jî nizanbye.
-
- „Ez û cwamêrekî
ermenî odekê da bûn. Cwamêr ji gundê cînar bû. Me berê da hev
nas dikir. Xwendî bû, mamosta .
- Evar bû, dema
mîlîsî* hatin mala me, ez girtim û birne nehyê, kirne wê odê.
Odêda kes tune bû. Derî li ser
min dadan. Ode binerd bû, tarî û sar. Pencerek dîwêr da hebû, ew jî
bi þîþê hesin dorpêc kiribûn. Zeraya ronaya þevêye sivik dikete
odê. Çavê mêriv jî hînî taryê dibin. Demek þûnda, mîlîsya laþê
wî cwamêrî, yê di nava xûnê da mewicî, nîvmirî anîn, bêxem avîtin
nava odê, derî dîsa li ser me dadan û çûn. Usa lê dabûn, ku cîkî
sax wî feqîrî da nehîþtibûn. Ez li ber serê wî rûniþtim, min
potê xwe êxist avîte bin, kirasê xwe qelaþt, birînên wî pêça.
Ji pey demekê ra zilam ser hiþê xwe da hat, çavê xwe vekir, taryê
da ez nas kirim, destê min girt:
- -Pîr Osman,
tuyî? Tu feqîr çima anîne vî cîyê xezeb. Hela dijminê min hene,
dîjminê te kêne?
- Min got:
„Heyran xêncî qencyê min xirabî tu kesî ra nekirye, ez jî
nizanim çima ez girtim…
- -Ya min
dereceke mayîne, mesela min dirêje,- wî destê min girt û hêdî
got,-dem kême, apê Osman guh bide min. Wê niha bên te bivin lêpirsînê.
Temya min teye, gune- sûcê dikine sutyê te qebûl neke, nexape, ji
sozê wan bawar neke, bêbav û bêbextin. Te bikujin jî tu sûcî
hilnede ser xwe. Ya din jî, wê ji te derheqa evdekî nas da bipirsin.
Ji bo kê jî ji te pirsîn, birê te be jî, bêje navbera me ne xweþe,
xirabe. Gelekî xeber nede.
-
- Gotina mêrik
derket, hê sehetek derbaz nebû, nîvê þevê, derê odê vekirin, du
mîlîsyên gênc dakutane hundur, milê min girtin û ez defandim
derva, sivdera tarî ra ez birme odeke ronayî. Germ bû. Lempeke niftêye
mezin dîwarê odê va darda bû. Zilamekî qemerî, gewde, bi cilê
leskera li ber texte rûniþtî bû. Mîlîsî çûn, em herd tenê man.
Min silav da zilêm. Wî cawa silava min neda. Kursîk li wur danî bû.
Destê xwe dirêjî kursî kir. Ez ser kursî rûniþtim. Paþê kaxazê
ber xwe nihêrî, û bi cûrekî pirsî:
- -Navê te Pîr
Osmane?
- Min got: „
Belê, bira.“
- -Tu Pîrê
Ezdiyanî?
- Min got: „
Belê.“
- -Aþê te heye?
- Min got: „Belê
maqûl, ez aþvanim.“
- -Pîr Osman,-
zilêm deylî min kir,- tu cwamêrekî pîremêrî. Gunê min ji te tê.
Ez çi ji te dipirsim, eger tu zû xumukur bêyî, we çi kirye giþkî
ji minra gilîkî, wê ji tera baþbe. Ez her tiþtî edî zanim. Înkarkirin
karê nade. Rastyê ji min ra bêje, ezê
hema niha, ji vira te berdim, tê herî mala xwe…
- -Ez ocaxa
xwekim, tu gilyê xêlif ji devê min dernayê, rastî rastya Xwedêye,-
min cawa wî da.
- -Tu diçî oda
Birahîm?
- -Belê, maqûl,
evarê payîz-zivistanê dirêjin, em ji xwera oda Birahîm da þevbêrka
xwe derbas dikin. Ev xeysetê gundyane, ji kal-bava tê …
- -Hûn odê da
çi xeber didin, kê têne odê?
- -Gilî-gotinê
gundin, çîroka dibêjin. Þeva xwe derbas dikin. Cînar tev jî tên…
- -Min bihîstye
di nav weda hin zilamê nerind hene derheqa weletê me, Stalînê mezin,
hizba meye Bolþêvîka da xirab xeber didin? Tu zanî ew sûcekî
girane. Ew hevalê te yên usa diaxivin tev neyarê welatê mene?
Minra rast bêje ew kêne? Navê wan? Çi dixwezin?
Ji ku tên serkarîkirin? Dibêjin sîlihê wan hene, bêje wan
ew sîlih ku veþartine. Giþkî yek bi yek rast ji min ra bêje û here
mala xwe.
- Ez ji gotinê wî
ecêvmayî mam, sûclû bûm. Þerê bê kiras bû. Min sond xwer:
- -Heyran em ku,
tiþtê usa kû? Ez melekê
vê þeva ker û lalkim, ocaxa xwe kim, Xwedê bira îmanê nede min,
neyarê min û malê be, herge tozek xêlif gotina min de heye, bavo.
Bavo em kurmancê nexwendîye, feqîr…Emê çima tiþtê usa bikin?
Saya serê Xwedê, Sitalîn û weletê Sovêtê em kurmanc
jî vî walatî da ji xwera sitirine. Kesek me xeber nade. Xêncî
qencyê me tiþtkî xirab ji vê dewletê nedîtye. Kêyê mala xwe biþewitîne,
neþêkirîne, xwedênekirî buxdana gilîke …
- -Pîr, rûyê
xwe nehejîne. Sondê xweye derew navêje navê. Kes wan sond-mondê we
êdî bawar nake. Xuyaye bin teda pir tiþt hene. Ezê te mecbûr bikim.
Tê xeberdî, tê rastyê bêjî,-zilam bi hêrs min nihêrî,- niha Ezîmê
gundyê weyê bê, tu Ezîm nas dikî?
- Dema navê Ezîm
da ez þa bûm, bîn hate ber min. Em gundî û cînarin. Bawarkî sal
tunebû min arvanê wan bê heq nehêra, feqîr bûn, çi destê min
dihat min alîkarya wan dikir. Wan salê dewyê Ezîm mezin bûbû,
derge-dîwanava diçû-dihat, dixebitî, di gundda gêncekî
çavvekirî bû. Halê mala bavê xwe xweþ kiribû. Hinek gundî
jê nerazî bûn lê kêfa min jêra dihat. Min wek lawê xwe jê hiz
dikir. Rast gotî, wî jî li nav gundda qedrê min digirt. Min dest pê
kir pesnê Ezîm da. Bawarkî min çiqas xeberê xweþ zanibû derheqa wî
da got û due’a lê kir.
- Ez wê bawaryê
dame Ezîmê bê, min ji wur xilaske.
- Zilêm, destê
xwe li hev xist. Mîlîsî hate hundûr:
- -Hevalê Ezîm
ra bêje bira bê hundur.
- Ezîm hate
hundur. Qe alyê min da jî nanihêrî. Zilêm jê pirsî:
- -Hevalê Ezîm,
tu vî merivî nas dikî?
- -Pîrê gundê
meye hevalê Pêt**, neyarekî welatê Sovêtê, neyarê bavê meyî
mezin Stalîn, hizba meye Bolþêvîka heye, ewe…Kûlake***, xûna
gundya xwerye, em
tev dixebitin ew duxwe. Salê her maleke gund, mecbûr pezekê didê. Aþê wî heye. Destê wî bê wê weletê meyî ezîz hilþîne…
Xelkê gundê me û yên dorê xwe dicivîne û çi xireavî bêjî
derheqa welatê Lênîn da dibêje, Stalin ra dide çêra. Qaçaxçî û
dijminê welet têne mala wî. Du oda Birahîm da dizîva dijminê weletê
me li hev civyabûn. Pîr li
nav gundên Kurmanc û Ermenyên digere, merivê wî wan gunda da hene,
dixwezin xelkê rakin dijî weletê me. Dijminê milete, hevalê Pêt,
neyare!
- Ezîm
digot-digot, ez sews bûbûm, min ji çavê xwe û guhê xwe bawar
nedikir…“Heyran eva Ezîmê meye yan yekî dine? Min çi li vî
kirye ku ew van þera davêje min? Çima, seva çi? „
- -Çiqas þêx-pîr,
axa -beg hene giþk dijminin, giþk neyarê weletê meyî ezîzin,-qûrîna
wî bû,tilya xwe li ser minda dihejand,- ez nizanim, heta niha we çima
rûyê wî jê nekirye, we çima gulle berî serê wî nedaye. Gerekê
koka van þêx-pîran biqelînin. Çiqas zû wî gulekin, ewqas kara me
hemyane.
- -Saxbî hevalê
Ezîm, te borcê xwe yê hizbî cî anî,
dikarî herî…
- Ezîm çû.
- -Te bi guhê
xwe bihîst Pîr Osman, Ezîm çi got,- Pêt hat rex min sekinî,- em
her tiþtî zanin. Gunê min te tê. Tû kalî, ez bawarim tu xapandine.
Were giþkî xumukur were, navê
teva bêje, bêje hûn li ku civînê xwe dikin, li mala kê? Hema niha
ezê te biþînime mala te, ev xeberdan jî wê nava me da bimîne…
- Min kulik****
ji serê xwe derxist berbi esmên kir û sond xwer, ku tiþtê usa tune,
Ezîm þerra davêje min, buxdana dike…
- Pêt nehîþt
ez gotina xwe kutakim, heta wî hebû kulmek da dêmê min, ber çevê
min bû tarî, sêrê min gêj bû, kulik ji destê min pekya, xûnê
pozê min ra avît. Ji zerpa kulma din ez ji ser kursî ketim, li erdê
dirêj bûm. Îcar li erdê wî kafirî ez dame nav pihîna, dereke sax
li min da nehîþt. Paþê rûdana min ya ji xûnê þilnûyî girt, ez
ji cî bilind kirim û li ser kursî dam rûniþtandin. Çirrîna xûnê
bû ji destê wî ser cilê min da dihat. Wî bi destê xweyî xûn
kaxaz ji ser textê ber xwe hilda anî raberî min kir:
- -Tilya xwe hubrê
da ke, dayne li ser vî kaxazî, ku gotinê Ezîm rastin, yan na ezê te
bikujim…
- -Min bikujî jî
ez xêlif xeber nadim…
- -Tê xeberdî,
mecbûr tê xeberdî,-zilêm got û dîsa da min…
- Nizanim çiqasî
li min dabû, hew min çevê xwe vekir, oda binerde tarî da, cwamêrê
Ermenî li ber serê min rûniþtye. Serê min, dêmê min giþk werimî
bûn, diþewitîn, dereke mine sax nemabû, ji êþê halê min tunebû…
- Roja din mîlîsya
cwamêrê Ermenî birin.
- Dema xatirê
xwe ji min dixwest, dîsa got: „ Pîr, kurmancê dilsax, aminya xwe
kesî neyne. Ev ne dema dilsaxyê û amintyê ye.“
- Heyfa wî zilamî.
Mîlîsya ew birin. Êdî min ew nedît.
Ew çûyîn bû çû…
- Þeva din, dîsa
wî wextî mîlîsya ez birime wê odê. Pêt bi delk kenya, min nihêrî
û got:
- -Ha, Pîr, tu
serwext bûyî, ku xencî xumukurhatinê rêyeke teye din tune. Çiqas zû
ewqas tera xêre. Xumukur werê here mala xwe.
- -Ez tera çi
sond buxum, ku tu ji min bawarkî, evdê Xwedê! Tu tiþtê ji te veþêrim
tune. Tiþtê xumukurhatinê tune, vî yaþê xwe, bi vî porê xweyî
sipî ezê þerra bavêjme kê?- min cawa wî da…
- -Tu Îsê nas
dikî.
- Îsê Þêx bû.
Mala wan gundê cînar da diman. Birê meye axretê bûn. Apê wî birê
min bû. Ez bûbûme serdewatyê birê Îsê yê mezin. Þika min ser Îsê
qet tunebû. Min wek kurê xwe ji Îsê hiz dikir. Gumana xêrê dîsa
kete dilê min.
- Min got: „ Ew
zilamekî heyfe. Gundê me cînarê hevin. Mala bavê wî maleke feqîre,
xebatçîne. Min tiþtekî xirab ji wî nebihîstye “.
- Ku zyanê nedim
wan, min derheqa þêxtyê,
biratya malbeta me û wan ya axretê da tiþt negot.
- Gazî Îsê
kirin. Reme bavê Ezîm be. Wî ji Ezim xirabtir kir. Dinyayê da þerr
nehîþt avîte min. Ez kirme cesûsê Tirka, neyarê weletê Lênîn,
Stalîn. Giva ez hevalê dijminame… Daþnakê***** ermenya va
girêdayîme. Em çek-sîliha dikirin, dizîva top dikin. Ku paþe
dijî bolþêvîka þerkin. Tiþtê usa digot, min ne bihîstibû, ne
zanibû.
- Wextê Îsê
çû, Pêt nivîsara xwe xilas kir,
dîsa ji cîyê xwe rabû hat rex min sekinî.
- -Niha tê cê bêjî
Pîr Osman, Ezîm derew got, lê Îsê? Xumukur werê.
Navê hevalê xwe bêje. Tilya xwe hubrê da ke dayne bin vê
kaxazê. Ezê te berdim…
- Min destê xwe
hevraz kir…
- -Xwedê tu þedeyî,
ez haj tiþtekî tuneme…
- Bira xêr-bêr
li ser weda bibare, kevir-kuçik ser minda. Wê þevê Pêt, ew canawirê
weke hirça çi anî serê min, tek Xwedê zane…
- Þebeqê, min
çevê xwe vekir, ez wê odêda ketime, xûn bin minda meyaye. Bi çûrekî
rabûm, rûniþtim… Min tê derxist parxanê min alyê rastêva þikestine.
Xûn ji devê min dihat. Berêvarê Emerîkê Ûsiv anîn. Rema Xwedê lêbe.
Mêrê weke wî vê êlê da tunebûn…Nan-xwerin cem hebû, xwera anîbû.
Bi zorê heve xwerin da min. Heta
êvarê ew jî birin û nava xûnêda sorbûyî anîn… Emerîk zilamekî
xurt bû, li ber lêdana wan teyax dikir…
-
- Þeva din dîsa
mîlîsya hat ez birim, li
ser wî kursî dame rûniþtandin…
- Ricafê min
girtye, serê min dêþe, cîyê xwe da dilerizim, bi teherekî min xwe
li ser kursî girtye.
- -Pîr,- Pêt
bi hêrs ji cî rabû, hat nêzîkî min bû, niþkêva guhê min
girt û usa kiþand, min got ruhê min kiþya, xûnê ez hildam. Di ber
dirana da minra da çêra,- kûçik! Xumukur naêyî? Ezê bi zorê te
bidim xeberdan. Tê hê zerpa bivînî…
- Paþê çû cîyê
xwe rûniþt, kaxazê ber xwe nihêrî û got:
- -Tu Kamil nas
dikî?
- Kamil xortekî
sêwî bû, lawê Sibhana pîr. Bavê wî þerê Cangîr Axa û Tirka
da, sala 1918 an nêzîkî Axbaranê hatibû kuþtin. Bi dijweryan
Sibhana feqîr kur mezin kir. Kamil xwendinê da pir jêhatî bû. Li
Rewanê dixwend. Gundda digotin rojya nagre, þêx-pîra nehebîne, heta
sitaxulla Xwedê jî bawar nake…
- Fikirîm, ku
Kamil þêx-pîra hiz nake, ewê Ezîm û Îsê xirabtir bike. Min dest
pê kir çi ku Ezîm û Îsê derheqa min da digotin, min jî gilyê usa
derheqa Kamil da got:
- Min go Kamil
xortekî xwendevane. Ew ji Yêrêvanê tê gund, gundya dicivîne
derheqa Stalîn, Lênîn da xirab diaxive. Dibêje van Bolþêvîka
welat xirab kirye. Dixweze komek gênca topke derbazî dewleta Tirk be.
Gênca dora xwe top dike dizîva wanra kitêba dixûne…Hevalê Daþnakane.
De, min çiqas karibû derheqa Kamil da xirab got.
- Min digot, ewî
jî dinivîsî. Dema min axaftina xwe kuta kir.
- -De tilya xwe
hubrêdake, dayne bin gotinên xwe.
- Min tilya xwe
hubrê da kir danî ser kaxêz…Hîvyême ku Kamilê çika çi þerî
bavêje min. Min ji xwe hazir kir Kamil ra bikevme hucetê…
- Kamil
hate hundur, silav da me.
- -Kamil tu vî
nas dikî?
- -Çawa nas
nakim, Pîr Osmane. Gundê meda evdekî rem, evdekî xebatçî, gundîkî
helal e. Ez çend cara bûme
þede, çawa vî cawamêrî nava gundya da rûniþtye pesnê weletê meyî
xweþ, Stalînê Mezin, biratya mileta daye. Çiqas belengaz-feqîr hene
arê wan bê heq dihêre. Þev-roj êþda dixebite. Çend meh pêþda
kaxazek nîþanî min da, sala !920 î wextê leþkerê bolþêvîka
hatin gundê me azad kirin, Pîr Osman bi ereba xwe çekê wan gîhandye
bajarê Humamlyê.
- Kamil vegerya
berbi min û pirsî: „ Kekê pîr ew kaxaz kuye?“
-
- Bi rastî jî
kaxazekî usa bûbû. Min çekê wan bi ereba xwe bir û kaxazekî usa
dane min. Ew kaxaz lap ji bîra min çûbû…
- Pêt dema
derheqa wê kaxazê da bihîst, cûrekî bû, bi nermayî pirsî:
- -Lê te çima
seva wî kaxazî ji min ra zû negot?
- -Belê ew kaxaz
li mala meye,- min got.
- -Cawe biþîne
bira sibê wî kaxazî zû bînin, bidine min,- Pêt got.
- -Ser çavê
min!
- Kamil pey hev
digot û digot, çiqas gilyê qenc hebû derheqa minda …
- Çevê min fire
bûbûn, min wî gêncî dinhêrî. Min dixwest derheqa min da xirab bêje,
lê wî bi her cûreyî
pesnê min dida. Dixwest min xilaske. Min nizanbû çi bikira. Min bêbextî
wî gêncî ra kiribû…
- Ez nizanim çawa
bûm, bîna min çikya, ber çevê min bû tarî.
- Ez xeriqî bûm,
ketibûm. Hew min çavê xwe vekir Kamil bi desmala xwe xûna guhê min
paqij dike û hewl dide ku min rake. Huceta wî û Pêt bû.
- -Vî bivin,-Pêt
bi linga kêleka min xist,- lê Kamil bira bimîne…
- Mîlîsya ez
nav hevra kirim birin avîtin wê odê… Emerîkê potê xwe raxist, laþê
min kiþande ser. Hevt
xwezila wê êþa zulm, ne xazila kirina min û cawa Kamil…
- Demekê ji pey
minra laþê Kamilî nîvmirî jî anîn avîtine cem me…
- -Tu çima wa
kirin?- min jê pirsî…
- -Bêbava gilyê
min jî kirine. Þer avîtine min jî…
- Roja din hatin,
Emerîk û Kamil þandine Yêrêvanê, hebsê…
- Ez nikaribûm
rabûma pîya, xûn ji devê min dihat, nikaribûm bimeþyama. Mîlîsîk
hat got Pêt gotye Pîr bihêlin…
-
- Peyra Pêt bi
xwe hate odê, û min ra got:
- -Ezê te
berdim. Here mala xwe. Wî kaxazî zû min ra bîþîne! Niþkêva ew
kaxaz nekeve destê merivne din… Çi vira bûye gerekê nav me herda
da bimîne… Hema ew sirr te bela kir, dîsa tê bêyî vira…
- -Ça ez gihîþtime
mal, me ew kaxaz Pêt ra þand. Kaxaz çawa bû nizanim…
-
- Weke sê sala Pîr
Osman li nav nivîna da dimîne. Tu tiþtî kesî ra nabêje.
Êdî tê derdixe ku dewya wî hatye, bi teherekî, hazirên dora
xwe ra vê çîrokê gilî dike…
-
- -Kamil çû,
min Kamil þand…Ezê çawa li ber Mirê xwe cawa xwe bidim?- dibêja
û rohê xwe dide…
-
- ____________________________________
- *
Mîlîsî- polîs.
- **
Pêt – peyveke
ermenîye, yanê serokê polîsa.
- ***
Kulak-kedxwer, milkedar.
- ****
Kulik- kume, sîmvoleke êzdîtyê ye, þêx, pîr, feqîr, mêrên
þikestî didine serê xwe.
- *****
Daþnak partyake Ermenya ya miletyê ye. Dema Sovêtê hatibû
qedexekirin.
- 27.10. 2008
|
|
|