Eskerê BOYîK

BÎRANÎNA MÎROYÊ ESED

Caba mirina Mîroyê Esed jî gihîşte me. Wî, 4 ê Sibatê, 2008a, di 89 salya xwe da, li bajarê Êrêvanê, komara Ermenistanê, koça xweye dewyê bar kir, çû gihîşte wê koma rewşembîrên nemir, navê kîjana va pêşvaçûna edebyet û kûltûra Kurdên Sovyêtstana berê girêdaye.  

Her carê beseke wa digîhîje min, tê bêjî tiştekî xweyî pir bi qîmet unda dikim. Her caweke wa ra ew malbet berbi dewyê diçe… 

Malbeteke rewşebîrî çê bûbû, komeke ulmdar, nivîskar, helbestvan, hunermend, sîyasetmedar, rojnemevanên zane, xebatçî, ji karê xwe ra amin li hev cîvya bûn. Merivne nû- gênc dihatin, mezin diçûn. Jîyan, di rêya xwe, ya xezayî ra  diherikî…

Lê hê pêşya da hatye gotin: „Warê xelkê mêriv ra nabe milk“, „ Çevê li derya, xwelî li serya.“

Destpêbûn û hilweşîna weletê Sovyêtê ra bahozeke xezeb li vê malbetê jî rabû, her tişt li hev ket, gişk ji hev bela bûn.

Bahozê ew ji kar û barê wan birîn, ked û emekê salan  cîda ma, bi bêxemî ji wan her yek kewkî qulçekî cihanê kir.

Ne dûr, ne nêzîk, ne ji alyê xêrxweza, ne jî ji alyê nexweza va kesî guh neda wan, kesekî destê qencyê dirêjî wan nekir, kesek hema bi moralî vê malbetê ra nebû pişt, xweyî wan derneketin. Her yek bi dijweryên jîyanê ra rûbirû ma…

Û niha, rojbiroj ew malbeta sêrekbûyî hê sêrek dibe. Cabê wa, pey hev ji Moskvayê, Sank Pêtersbûrgê, Erevanê û nizanim ji ku tên stendin. Teka- tûka mane. Rojekê jî wê bê kes ji wê malbetê namîne, ewê bibe bîranîneke dîrokî…

Hê pirs e, gelo merivê hebin, ku wan bîr jî bîninin?

Mîroyê Esed yek ji rêvaber û rewşembîrê wê malbetêyî pir emek bû, ku ji salên çilî girtî heta salên nodî, nîv sedsal zêdetir seva gel û civaka xwe bi helalî xebitî bû, emek dabû.

Ew sala 1919 a li Ermenistanê gundê Elegezê (Camişlûya mezin) malbeteke Kurdên Êzdî da hatye dinê. Xwendina xwe mekteba gund, paşê xwendinxana Pişkovkasêye Kurdî, ya mamostatyê da hildide.  Peyra  Ûnîvêrsîtêta Erêvanê ya dewletê da beşê hiqûqê diqedîne.

Ew yek ji wan gêncê kurdaye ewlin bû, ku wê demê xwendina bilind dest tanî.

Demeke kin gundê xwe: Elegezê da mamostatyê dike paşê dibe berpirsyarê wê mekteba navîn.

Elegez wan sala dibe merkeza nehyê. Nehî bawarkî ya Kurda bû. Karkir û serkarên nehyê hîmlî Kurd bûn. Nehyê da Tîatroya Kurdaye dewletê vedîbe. Mîro bi aktîvî tevî xebata tîatroyê dibê. Ew pêşyê çawa şanoger, paşê  demekê seroketya wê tîatroyê dike.

Temaşevanê wê demê bi hizkirin derheqa tîatroya Kurdaye dewletê û usa jî derheqa şanogerya Mîroyê Esed da bîr tanîn. Digotin Mîroyê aktyor usa rind û serketî dilqa da dilîst,  usa baş diket nava ruhê dilq ku temaşevanan nikaribûn hisê xwe zevtkirana. Carekê, dema Mîro dilqê Beko da, di tiragêdya MEM Û ZÎN da dilîze, temaşevanek bê hemdî xwe kevirekî hildide û hicûmî wî dike…

Saya zanebûnên dewlemend û xeysetê milahîm rêyên pêşdaçûyînê zû ber wî vedibin. Gelek rewşembîr û xebatçyên payebilind yên ermenîye wê demê ji min ra salix dane, ku bi zanebûnên xwe xasma di warê rastnîvîsandina zimanê ermenî, edebyet û dîrokê da kêm rewşembîrên ermenya hebûne, ku karibûne weke Mîro derên.

Mîroyê Esed tê bijartin wek Sêkrêtarê komîtêya pattya Komûnîstyê yê Nehya Elegezê, paşê dibe serdosgerê  wê nehyê, ji pey girtina nehyê ra destguhestî bajarê Êrêvanê dibe û nehîke bajêr e mezin da dibe serdosger.

Nîvê salên pêncîyî ( sedsala çûyî) ocaxên perwerdeyî, kûltûrî, çandî, ku pey şorişa Oktobirê ra li Ermenistanê Kurdan ra vebûbûn û di  sala 1937 da dest dijweryên dîktatorya Stalîn hatibûn girtin carke din vedibn. Dest bi weşene rojnema RÎYA TEZE dibe.

Ev rojnema kurdî jî wek hinek rojnemên komarêye bi zimanê ermenî, rûsî û azeyrbêcanî dibe organa Komerkezya Partya Komûnîstyê, parlamênt û hukumata wê Komarê. Ewan ji alyê dewletê va dihatin fînansekirin û xweyê mecalên mezin bûn. Mîroyê Esed tê kivşkirin wek berpirsyarê rojnemê. Ji sala 1955 a heta 1989 a, yanê heta dema despêka hilweşîna qeydên Sovyêtê, weke 34 sala berpirsyarê rojnemê dike.

Dema navê rojnema RÎYA TEZE tê gotin berî her kesî navê berpirsyarê wê Mîroyê Esed tê bîra mirov, dema navê Mîroyê Esed dibêjin xebata RÎYA TEZE tê bîranîn. Di kar-bar û xweyîkirina rojnemê da emekê berpirsyarê wê  pir bû.

Dora rojnemê û xebatên wê da ronakber û rewşenbîrên meye bi nav û deng civyabûn.

Gerekê bi helalî bê gotinê ku rêdaksya rojnema  RÎYA TEZE merkeza rewşenbîrên me teva bû. Di asta zanistyê da jî xebatên rêdaksyayê ne ku tenê di nava ocaxên Kurdî  lê usa jî di nav rojnemên komara Ermenistanê da li ser asta  bilind bûn.

Mîro evdekî pir bi disîplîn, fesal û berk bû, him berbi xebatçyê rojnemê û him jî berbi nevsa xwe. Têkistên rojnemê yên hazir e neneşirbûyî heta çend cara ji alyê temamy xebatçyê rojnemê û wî va bi hûrgilî nehatna xwendin, pojneme nedihate weşendin. Usa, ku degme şaşî karibûn têkista da bihatana berdan… Heta rastya peyvên nenas nehatana  zelalkirin rojnemê da ew peyv nedihate weşendin. Rastî jî rojnema RÎYA TEZE salên dewyê bi saya berpirsyarê xweyî xemxur gihîştibû asta sitandartya zimên.

Gelek hevalên me Mîroyê Esed ji bo fesalbûnê wî rexne dikin. Ez difikirim, gelo ew fesalya Mîroyê Esed nîbya  RÎYA TEZE ê ewqas sal  li bin sansora duqet da karibû dombike?

Mîroyê Esed endemê yekîtyên nivîskar û rojnemevanê welatê Sovyêtê bû, Ermenistanê da wek hiqûqnas, sîyasetmedar, rojnemevan û nivîskarekî  dihate naskirn. Ew usa jî wergera berhemên nivîskarên Ermenya va mijûl dibû. Sê pirtûkên kurteçîrok û poêmên wî hatine weşandin : Sîsê ( sala 1961), Ewledê Welêt (1969 ) û  Hisreta dil (1973).

Tev helbestvanê bi şûret Qaçaxê Mirad ji bo dersxanê VII-VIII an yên mektebê gundên Kurdan pirtûka dersan bi sernivîsara XWENDINA LÎTÊRATÛRYÊ hazir kiribûn. Pirtûk ji alyê wezîreta perwerdê ya komara Ermenistanê va bi resmî hatibû qebûlbûn û mekteba da wek kitêba dersa dihate kêranîn.

Ew usa jî bi karên partyayêye bilind, hukumat û parlamêntê va mijûl bû. Endemê Kommerkezya PK Ermenistanê bû. Wek berpirsyarê RÎYA TEZE ji nîvê salê pêncî girtî heta hilweşîna Sovyêtê ser hev hatibû bijartin wek parlamêntarê meclîsa Komara Ermenistanê,  cîgirê rêvabirê Meclîsê bû.

Kar û emekê wî ji alyê serokatya Welatê Sovyêtê da bilind hatibû qîmetkirin. Ew hêjayî Ordêna Beyraqa sor, Nîşana hurmetê û 7 mêdalan bûbû.Bi biryara serokatya Komara Ermenistanê ew hêjayî navê xebatçyê kûltûrayêyî emekdar bûbû.

Bi rastî jî ew xweyê kûltûra bilind bû, merivekî rewşenbîr, maqûl û paqij.  Kurmancya wî xweş bû fesal, bi perseg. Civakî nîbû. Xwe dûrî civakê digirt.

Raste ewî alkarî nedida me gêncê wê demê, lê li ser rya weşena berhemên me jî,wek hineka bi pirtûkên xwe, malbet, qewm û pismamên xwe nedibû asteng.

Cara dewî min ew sala 1995 dît. Li ser Soqaqa Lênîn em rastî hev hatin. Kal bûbû, Ew zilamê bedewî bilind, ku di nav hezar zilamî da bi seke-sifetê xwe dihate xanê, hatibû guhestin. Min ew teglîfî Kafêxanekê kir, hat. Me qawe vexwer… Nedigot, lê dihate xanê halê malbeta wî ya aborî ne ewqas baş bû…

Axaftina wîye dewyê ya bi keser qet ji bîra min naçe:

-Geleka ji min fem nekirin, gelek ji min razî nî bûn, dibe sûcê min jî heye, lê min her tîşt dikir ji bo xweyîkirina PÎYA TEZE…

15. 02. 2008

çapkirin