Eskerê BOYÎK

 

  

DOSYA BARZANÎ DI SINDOQA STALÎN YA POLA DA

 

 

 

 

 

Dîroka gelê Kurd bi serhildan û şerê azadaryê dewlemend e. Dema meriv van herd sedsalên dewî mêze dike bawarkî tu wexta Kurdistanê da agirê berxwedanê vênesyaye. Bi seda hezara şihîdê me hene. Navên, ku di dîroka me da bi herfên zêrîn hatine nivîsar pirin. Em li ber bîranîna wan teva bejna xwe ditewînin. Lê di nav wanda cîyê Mele Mistefa Barzanî bilind û cudaye. Tê bêjî li nava çîyayê Kurdistanê da serê herî bilind, herî bi ewra pêçayî, herî kubar yê herî gewre, ku mirov nikare bigihîjê ewe.

 

Barzanyê Mezin agirê berxwedana Kurdan ji qalibê heremeke Kurdistanê, ji qebîltyê, ji nav ol û civakîya teng derxist û kir agirê netewî. Ew agir usa gur û geş kir, ku ronayî û germaya wî kete ne ku tenê dilê Kurdên heçar perçên Kurdistana birîndar, Kurdên li dervayî welêt lê bi navê wî gelê cihanê jî halê Kurd û Kurdistanê hisyan.

Çiroka jiyana Barzanyê mezin efseneke mêranyê, weletparêzyê, merivhizyê, heqyê û kurdewaryê e. Ev çîrok ji  efsena jî hêjatir û bilindtire. Ji bo her efsenek ji alyê yan gel, yan nivîskar, yan hunermendekî  da tê efrandin, çêkirin, bûyar û tiştên bûyî û nebûyî, rastî û xiyalî tên tevlihenkirin û efrandinek çê dibe, him tê bawarkirin, him nayê bawarkirin.

 

Efsena jîyana Rêberê gelê Kurd rastîke, ku wî bi  emrê xwe, bi kirin û hereketê xwe, bi welatparêzî, qehremanî û culetya xwe, bi bîr û bawaryên xweye kurdewarîyêye bêqelp  efrandiye. Ev efsena qehremanyê, ku gelê mera gerekê bibe kitêba dershildanê, fêrbûna weletparêzyê, hê jî kêm hatye lêkolînkirin, gelê kurd ra kêm hatye ronîkirin, derheqê da kêm hatye nivîsar, gelek qetên wêye zêrin hê jî, di bin tarya demên emrê wîye giran û sindoqên dagerkir û dîktatorên cihanêye zalim da bi nivîs û nenivîs  veşartîne…

 

Ewledê malbeta welatparêz hê zarotyê da dagerkir û neyarên welet û gelê xwe nas kir, zulm û xezeba wan himberî gelê Kurd  bi xwe tem kir û wan neheq û zalimara kete di nav dew û dozeke dijwere dûr û dirêj.

Se salya xwe da tevî dayka xwe li Mûsilê hat girtin, sala 1915 a dema 12 salîyê da dît çawa bi hukumê Welyê Osmanî Silêman Nezîf paşa, ku bi xwe Kurd bû, li bajarê Mûsilê, ji bo kurdewaryê bavê wî Şêx Ebdulselam darda kirin.

 

Ji bo azaya welatê xwe bû pêsmergekî sondxwerî, jîyana xwe dîyarî azaya welatê xwe kir, çiqas jî dijwerî, tengasî, sirgûnî, xerîbî dît, rojên here teg da jî bêguman nebû, serî ber tu dîktatorê zalim danenî, şûrê xweyî heqyê û welatparêzyê tucar nekire kalên, her dera şerkarya xwe bi mêranî pêjda bir, bawarkî heçar perçên Kurdistanê da jî ji bo azaya gelê xwe şer kir, ji bîr û bawaryên xwe gavek jî paşda navît û gelê xwe ra bû sond-due’a netewî.

 

76 sala Rêberê Mezin jît. Şerkarya xwe da wî, sînorên ku dagerkiran li nav axa welêtê wî da kişandine nas nekir, li kîderê pêwîstî hebû şervanê xweva xwe gîhand wur.

Bawarkî temamya jîyana xwe wî di nav pêşmergên xwe da, çeka wî dêst da, tim li cêrga pêşin da, cîyê herî bi agir û dijwer da derbaz kir. Çiqas jî berê wî dane sirgûnyê û xerîbyê tucar ji bo şexsyeta xwe, ji bilindaya berjewendyên gel û walatê xwe nehatye xar.

 

Piştî bi alîkarya hêzên esmanî yên Birîtanî serhildana Barzanîya, ya li Başûr têk çû, bi armanca alîkaryê Komara Dêmokratîke Kurdistanê, di meha Oktobirê Barzanîya bi hêzeke mezin, derbazî Rojhilatê Kurdistanê bûn. Barzanî ji alyê Hukumata Mihabadê da wek gênêral hat hilbijartin û bû serleşkerê wê Komarê.

 

Derfetên vê gotarê mecalê nadin, ku derheqa wan bûyarên diramatîk e dîrokî da berfireyî bê şirovekirin, qîmetkirin. Derheqa Komara Mihabadê, serokkomarê wêyî efseneyî Qazî Mihamed û rola Gênêral Mistefa Barzanî wek serleşkerê wê da meriv kare pir  binivîse.

 

Ez dixwezim li vir çend fikirên Serokkomarê qehreman Qazî Mihamed bi kurtî derheqa Mistefa Barzanî da bîr bînim, kîjan wî dema dadgehkirinêa xwe cawa pirsên serhingê dewleta Îranê daye:

 „Min alayê Kurdistanê daye destê Mela Mistefa Barzanî û li ser milên wî ye, ji vî çiyayî bo yê din û ji vî bajarî bo yê din, ji vî welatî bo yê din dibe, heya rojek wê li ser tevayan çîya û bilindahîyên Kurdistanê bête hildan û biheje, pirr bawer bin ew roj wê bête.“  . 

 „Ez nikarim hemû sexlet û taybetmendîyên Mela Mistefa Barzanî ji we re bas bikim, hûn jî qet nikarin bi temamî Barzanî nas bikin, ji ber ku eger ez bêjim qet hûn pesend nakin ku dujminê xwe bi van hemû kiryar û reftar (helwest-War) û sexletên baş û ciwan nas bikin, ji ber ku di rêza dujminatîya we de ye.“
 „Baş e, lê tenê di çend ristekan (hevokan) de dikarim bêjim Mela Mistefa Barzanî, di dîrokê de, ji mêrxasî û merdinî, şeref û mirovayetî û azayetî û nerevîn û keramet û netirsî çiqas kesên mezin hebûne, Mela Mistefa jî yek ji wan e. “

 „Ji ber ku Mela Mistefa û Barzanî hêvîya paşeroja milletê Kurd in û min jî alayê Kurdistanê daye destên wan, ew dê wê alayê biparêzin û heya roja wî bête, alayê Kurdistanê wê li cem wan be.… Hêvîya min ji xwedayî ew e, ew ala bi destê pirrhêzê Barzanî li ser vî xanîyê ez têde tême dadgehîkirin û hemû cihên bilindên Kurdistanê bilind bibe û biheje.“
„…Mela Mistefa Kurd e û Kurdistan mala hemû Kurdekî ye û Mela Mistefa wek mirovek ji beşekê mala xwe hatîye beşek din, hemû kesekî ew maf  heye li her cih û alîyekê mal û milkê xwe rûne û ev mafê wî ye.“

Bi wî teherî rêvabirnên gel e esil ber neyarê xwe derheqa heval û hogerên xwe da dibêjin…

Bi texmîna min serok û rêvabirên meye niha gerekê ji Qazî Mihamed: Sihîdê Kurdî herî mezin dersê hildin.         

 

Ji ji pey têkçûna Komara Mahabadê Mistefa Barzanî çekdarên xwe va berê xwe da Welatê Sovyêtê. 

Yanzdeh salê emrê wî (1947-1958) ew jî salê temenê wîye here aktîv li Welatê Sovyêtê, li nav sînorên wêye pola  da derbaz bûn. Ew dem salên rêjîma Stalîn, yên weke navê wî dîktatorî hişk, dijwer, berk, sar,û bêrem bûn. (Peyva stal yanê pola).

 

Tê bêjî li nava lêkolîn û nivîsarên derheqa Rêvabirê Mezin da ew sal valayî bûn, yan jî bi fikir û firazên tomerî dihatin tijekirin. Ez, wek xwendevanekî pir kêfxweş bûm bi pirtûka nivîskarê Kurdî navdar Wezîrê Eşo, ya bi sernavê DOSYA BARZANÎ DI SINDOQA STALÎN YA POLA DE, ku ji alyê Yekîtya Nivîskarên Kurd-Dihokê da hatye weşandin. Pirtûk tê bêjî wê valayê hevkî tije dike û ronayîke bi rastî davêje li ser kar û barên Rêvabirê Mezin û bûyarên wan salan. Çiqas jî xudanê vê pirtûka biçûk dinivîse, ku ev pirtûk kurtaya lêkolîn-kitêba wîye li ser kar û barê Barzanyê Nemir li Sovyêta Berê, ku niha nivîsandina wê cî tîne, helbet di wî karê pîroz da em jêra serketinê dixwezin, lê dîsa jî vê pirtûkê da bi zanestî gelek xal, pirs û pirsgirêk bi nû va hatine ronîkirin û şirovekirin.

 

Sîyasya Welatê Şovyêtê usa bû xêncî piropanga pesndayîna sîyasya  dewleta Sovyêtê, partya Komûnîstyê, qeydê sosyalîzmê, her tişt û bûyarên din ji gel veşartî, dizîva, di çarçova KGB (Komîtêya Amintya Dewletê) dihate pêkanîn. Nivîskar rast dinivîse, ku: „… nava wan hemû salan da… li ser wana (Barzanya E.B) peyvek çiye medya Sovyêtê da nehatye weşandin…“

Nemê ku Barzanî Stalîn ra şandine jî bê caw mane…

 

Melûmetyê ku ji pişt van 11 salan derheqa sirgûnya Barzanya da mane hinek bîranînin (biranînê Gênêralê KGB Pavêl Sudoplato, Yêvgênî Pirîmakov û hivd )  û nivîsarên sindoqên KGB da veşartîne. Ew nivîsar jî ku veşîtî û bêbextya sîyasya Sovyêtê veşêrin yan hatine tunekirin, yan jî usa veşartîne ku dîtina wan dijwere.

 

Pirtûkê da, Wezîrê Eşo wek nivîskar-dîrokzanekî bi tercûbe bi kurtayî li ser van pirsgirêkên hîmlî hatye rewastandin:

-hinek egerên rola Welatê Sovyêtê di demezirandina Komara Muhabadê û têkçûna wê da.

-sebebên çûyîna Mistefa Barzanî û çekdarên wî li Welatê Sovyêtê.

-berbirbûna rêvaberya wî welatî berbi Barzanyan û sebebên wê helwesta bêbextyê.

-sîyasya Welatê Sovyêtê, partya wêye Komûnîstyê û partyayên Komûnîstyê yên dagerkirên Kurdistanê berbi pirsa Kurdan.

-Rola Barzanî di geşbûna welatparêzyê-kurdeyetyê û demezirandina sazyên kûltûrî, çandî, zanestî li nav Kurdên Sovyêtê da.

 

Bi texmîna min nivîskar heqe, ku derdikeve dijî wê fikrê, ku giva weletê Sovyêtê Komara Muhabadê çê kir û têkçûna Muhabadê jî rûyê wêda bû. Dema em li dîroka gelê xwe dinhêrin, her deman wexta hevkî firsend çê bûne, gelê Kurd jî ji bo azabûna xwe ew mecal dane xebatê.   Hê despêka salê 1930 î li Rojavayê Kurdistanê dijî rêjîma dagerkire Îranê tevgereke azadaryê ye xurt çê bûbû, karne xurt dihatin kirin. Qazî Mihemed pêşyê yek ji lîdêr, paşê bû rêvabir û seokê wê tevgerê. Usane hazirya wan hebye.        

Çiqas jî tekîlyên serokatya leşjerên Sovyêtê bi Mahabadê ra hebû jî, lê leşkerên Sovyêtê neketin nava axa Mahabadê. Mahabad wek erdekî nêytral navbera leşkerên Sovyêtê û Înglîterê da ma. Hêzên Îranê ji wur kişyan çûn. Tevgera Kurdan jî bi serokatya Qazî Mihemed ew mecal dan xebatê û ji xwera Kumara dîrokî bi navê Mahabadê saz kirin.

Mixabin emrê Komarê kin kişand. Kurda ra mecal çê nebûn Komara xwe biparêzin.

 

Ji pey herba cihanê ya duda ra, gorî peymana navbera  Amêrîkayê, Birîtanyayê û Welatê Sovyêtê, hevpeymanan Sovyêt mecbûr kirin, ku ew jî wek Birîtanya leşkerê xwe ji Îranê derxe. Bi derketina leşkerên Sovyêtê qewatên Îranê ra rê vebûn, ku êrîşê bivin li ser Komarên Kurda û Aziryaye nû demezirandî.

 

Helbet, eger bêjin, ku gunê Sovyêtê têkçûna Komara Kurdada tune bû şaşye. Sovyêt herbê da ser ketibû. Rûmet û navê wê li cihanê da bilind bûbû, karibû gemê serokatya Îranê bikşîne, nekir. Durûtya Sovyêtê werda dîhar bû, ku rûva nîşan dida giva piştovanyê Komarên Azerbêcanê û Mahabade dike, pêra jî Îranê ra hev kiribû, ku himber Komarên Kurda û Azerya pêtrola Bakûrê Îranê werbigre…(Paşê serokatya Îranê Sovyêt di pirsa wergirtina pêtrola Bakûrê Îranê da jî xapand ). Komarên Kurda û Aziryan bêpişt man. Serokên Komara Azirbêcana Îranê revyan. Hêzên Îranê devera wan di nav xûnê da xeniqandin. Kurda texmîn kir, ku dijî hêzê Îranêye giran şerkirin bêfikire. Serokkomarê Kurdistanê Qazî Mihemed, wekî çi hatibû serê xelkên herema Azerya neyê serê xelkê Mahebadê biryar girt bi xwe tesmîl be, xwe bike qurban û nehêle Mahabad jî bikeve halê Komara Aziryên Îranê…

Xwendevan bi xwe zanin dewyê bûyar çawa meşyan.

 

Piştî têkçûna Mahabadê, Barzanî Ala Kurdistanê ji Qazî Mihemed wergirt û bi 500 leşkerên xwe va dest bi meşê kir berbi Welatê Sovyêtê. Meşa ku dîrokê da bi navê „ meşa dirêj“ eyane ( 350 km) 52 roja kişand. Serleşkerê qehreman nav hêzên neyar yên Tirkyê û Îranê ra,  bêy zirara mezin, li ser çyayê Agiryê ra, 18 ê Hezîranê hêz xwe gihande hidûdê Welatê Sovyêtê.

 

Pirs pêjda tê çima Barzanya çûne Welatê Sovyêtê, neçûne deverek din?  

Xudanê pirtûkê bi çevê dîrokzanyê bûyarên wê demê analîz dike, kûr û dûr li ser wan radiweste,  cawa pirs û pirsgirêkan bi zanestî dide û sîyasya hukumdarya Sovyêtê  ya sexte û xapandinê himber wan û pirsa Kurdî rexne dike. 

Serketina Welatê Sovyêtê herba hemdinyaêye duda da qedrê wî welatî di nava dinyayê, xazma li nav gelên bindest da bilind kir, wana azaya xwe di hevkarî û alîkarya wî welatî da didîtin. Bi fikira min Barzanî, wek evdekî dûrdîtî, texmîn dikir ku dora wî û leşkeran tev weletên dagerkir û neyarin. Cîyê, ku hişê wî lê dibirî Soyêt bû. Bi guman bû, ku ew weletê xwe elam dike piştovanê gelê bindest wê alîkarya gelê wî jî bike. Ev fikir ji herd nemê Barzanî, ku Stalîn ra şandye rind tê xanê.

 

Lê çawa em divînin, gotin û emelê Sovyêtê hev nedigirtin, li bin postê berxada bi rastî weşekî ac veşartî bû. Ew weletê xwe elam dikir piştovanê gelên bindest, alî zulmkar û dagerkira dikir. Ji bo berjewandyên xwe karibû wan „heval û hevkarên „ xwe birfoşe.

U usa jî bû dewsa alîkaryê bide wan nûnerên gelê bindest, ku ji bo alîkaryê xwe avîtibûn ber bextê wê, wan digre û sirgûn dike. Vira şexsyeta Serokê Komara Azerbêycanê Mîrcefer Bagîrov tê ortê. Qedera Barzanyan dikeve destê weşekî wek Bagîrov û KGB ê.

 

Bi rastî sîyasya Hukumdarya Rûsyayê ji berê da di werê pirsgirêka kurdî da tim erênî nî bûye, wurda evdên wek Bagîrov, neyarên Kurdan rola mezin lîstine.

Kurdzanên Rûs berê berê da sîyasya hukumdarya welatê xwe ya çewt himberî pirsgirêka Kurd texmîn kirine û nerazîbûna xwe nîşan dane,rexne kirine. M.S Lazarêv, gotara xwe ya „ Urisêt û Kurdistan“ da bi heqî dinivîse, ku armanca Sovyêtê ne çareserkirina doza kurdî bû… dixwest wê dozê bike aletekê bo sîyaseta Sovyêtê di Rojhilata Navîn da.“ We gotarê da ew sîyasya Weletê Sovyêtê himber tevgera Barzanya bi tûndî rexne dike.

Siyasya Partyayên Komûnîstyê yên welatên dagerkirê Kurdistanê ku bi Kurda hatibûn dagertin, ji wan hineka da Kurd serok û rêvaber bûn, bi serokatya Partya Komûnîstên Sovyêtê hindava doza Kurdî da xapandin bû. Nivîskarê pirtûkê heqe, ku dinivîse: „ Gorî bîr û bawaryên Partya Komûnîstên Sovyêtê û … Partyayên dagerkirê Kurdistanê yên Komûnîstyê Kurd gotî bendê bimana hetanî wan welatan da bi destê wan dêmokirasî bihata çêkirin… û di nava çarçova wê dêmokirasya wan dewleta  da Kurd bigihîştana heqê xwe… gorî vê bîr û bawaryê heqê kurda yê cudexwezyê, veqetandinê ji welatê dagerkir tune bû…“

 

Li bin wan lozûng û bawaryên çewt da  Kurd demeke dirêj hetine xapandin, çepên Kurda peyda bûn, wan berjewandyên gelê xwe kirine quebana bîr û bawaryên komûnîstyêye sexte.

„ Ewana bûn Lênînvan, Stalînvan, Tiroskîst, Maoçî û nizanom îdî çî lê her tenê nebûn Kurd.“

 

Barzanyê Mezin salê jîyana xwe li welatê Sovyêtê da her tişt bi çevê xwe dît û sextekarya  sîyaseta Komûnîsta ya xapandinê rind fem kir. Şerkarya xwe da amintya xwe Sovyêtê neanî.

Pirtûkê da derheqa van pirsgirêka bi hûrgilî hatye nivîsar.

 

Tenê ez fikirekî dixwezim zêdekim: Hilşandina Welatê Sovyêtê bi mîlyona evdên wek min ra tiragêdya sedsala 21 bû. Em temamya jiyana xwe bi dilsozî, wê dewletê ra, bawarkî nanoziko xebitîn û hilşandina wê ra me her tiştê xwe unda kir. Lê dîsa jî ez şikirbûna xwe ji Xwedê tînim, ku ew welatê sextekaryê û zulmêyî gewre hilşya, eger hilneşya ez bawar nakim dew û doza Kurda li Başûr wê bigihîşta vê derecê…

 

Pirtûka Wezîrê Eşo ez berbi bîranînên rojên buhurî birim. Wek xewna şevê tê bîra min sala 1956 a, gava Barzanî hate gundên berpala çyayê Elegezê li Komara Ermenistanê û gundê mera jî derbaz bû. Ez wê demê zaroke mektebvan bûm. Gundya ra gotin „ Barzanî tê“. Me nizanbû Barzabî kî ye, wê ji ku bê û çima tê? Tek tiştek berbiçev diket, nava gunda, dora rêya û mekteba paqij dikirin. Xelkê tê derdixistin, ku ew mirovekî pir mezine ( Wî wextî ji bo mirovên mezin ew yek dikirin). Heta wê demê me qet nedîtibû, ku mirovekî Kurd bê û hazirya usa boy xatirê wî pêk bînin. Evê yekê hiseke netewî dilê xelkê da vê xistibû û me bi kubarî çevê gelê cînar dinhêrî: „Binhêrin, merivên me yên mezin jî hene“.

Wê rojê gund-gundîtî derketibûn dora rê. Seyarên, ku Batzanî û koma pêra di nav mera derbaz bûn. Gotin li gundê Elegezê seyare rawastyane. Barzanî hazirara axivye.. Şaya rasthatinê li gundê Cercerîsê ( navê niha Dêrik) pêk hatibû.

Ji pey çend sala ra navê Barzanî cihan hilda. Agirê berxwedana azadaryê bi hezara kîlomêtra dûr, xerîbyê da gihîşte me û dilê me da jî agirê welatparêzyê geş kir. Ez wê demê êdî xwedkarê zanîngehê bûm. Ji bo derheqa tevgera Başûr da melûmetyên nû bibihên her roj em odên rojnema RYA TEZE û Radya Kurdî ya Yêrêvanê da dicivyan. Civînên beşa nivîskarên Kurd zû-zû dibûn. Şebeqê zû ji bo nûçeyên nû me rojneme dikirîn, guhê me sr radyoyê bûn. Me Koma Xwendevanê Kurd li Yêrêvanê demezirand. Civînê me ser wê tevgerê bûn.

Û eger mecal bidana me, îmkan hebûna, xort û keçê me wê teva çek hildana bihatana tev refên pêşmerga, bin ala netewî da, ji bo azaya welatê xwe, welatê Barzanyê nemir şerkirana…

 

Gelek Kurdên navdar, serokê partyan hatin nava Kurdên Ermenistanê, lê ji pey tu kesî hizkirin, nav û bîranîneke usa nema çawa pey Barzanyê Mezin. Geleka mavê zarokên xwe danîn Barzanî, kilam û helbest hatine efrandin…

 

Pirtûka Wezîrê Eşo di nav lêkolînên derheqa rêvabirê Mezin da xebateke giranbiha ye, cîyê  layîq digre û hêjayî qîmetekî bilinde.

 

Heyf ev pirtûka bi qîmet ji alyê rêdaksyon û weşenxanê da gelekî  bê berpirsyarî û peşbûrde hatye weşandin. Dewsa peyvên Îran -Şîran, Îngilîtera-Şîngilîtera, kişyan-ki?yan, çarçove-şarçove u gelek peyvê din hatine weşandin…Ev şaşî cîkî duda nînin, seranserî pirtûkê ne, kîjan ji bo xwendina pirtûkê gelekî zemetya derdixe. Em gumanin  weşanxaneyê vê kêmasyê hesav hilde û carke din pirtûkê biweşîne.

 

19. 10. 2007

 

 

 

 

 

 

çapkirin