Esker BOYIK
e.boyik@web.de
 
 
 
 
EMN EVDAL
1906- 1964
 
sal xitim dibe 100 salya ji daykbna zanyar, nivskar kurd welat sovty bi nav deng Emn Evdal. Ew yek ji hmdar edebyet, and kurdzanya sovtstana ber b. Eger navn nivskar, zanyarn kurd yn nivn ewlin navdar t nivsar, nav Emn Evdal ese tev nav Ereb emo, Hecy Cind, Wezr Nadir, Casim Cell da t brann.
 
Emn Evdal sala 1906 a li gund Yemanayr, qeza Qers ji dayka xwe bye. W dem ew herem diket bin desthiletdarya Rsa. Mala bav w ji malbeteke kurdn zdye qedm, li nav la Spka da bi nav deng, bi qedir hurmet b. Kalk w, Baso cawamrek maql, rokbjek naskir b   zarotya w li w gund bik bedew da, wek roka di nav rokn kalik da derbaz dibe. L zarotya bxem dirj nakne dest bi er Ermenya-Tirka dibe. Ew gund zdyan ji tev gundn zdyaye w heremye din dikevn dev lekern tirkaye xezev, tn talankirin wran dibin. Xelk wur direvine nav zdyn pala yay Elegez. Malbeta wan gund Qundesaz da c dibin. Ji xelay, neyweya, er-dewa d, bav, birn w dimirin. Ji malbet tek ew dimne. W j divine swxan. Ber swxana Qers, pa ya Alksandirapol (niha Gumur) Celaloxly (niha Stpanavan) da dimne. Vira ew die mekteb hn ziman ermen, xwendin-nivsar dibe.
 
Sala 1924 a ji swxan derdikeve die bajaTilbs, wura dikeve mekteba karkiran. Xort ereza tev xwendin xebateke berbiev li nav kurdn w bajar da dike. W dem Lazo (Hakob Xazaryan) zarok kurda ra bajrda dibistana ev vekirib, ew al Lazo dike, rewenbirn kurd Kaml Bedirxan, Ahmed Mra gelekn din ra dibe nas kar and, kltr dike.
 
1926 sal vedigere nav zdiyn Ermenistan li dibistann gundn zdyan yn berpala yay Elegez: Mrek, Karvansr Qundesaz da dersdary dike. Vira zanebna ziman de cem w h xurt dibe. Xort ereza texmn dike, ku by zanebn kr berfire ew nikare kr gel xwe b. Sala 1931 nvrstta bajar Yrvan bea Flology da qebl dibe. Tev xwedin usa j xwendexana kurd ya pikovkasye dersdarhazirkirn da wek dersdar edebyet rojnema RYA TEZE da j wek Katib cawdar dixebite. Mla w, awa pa j t dtin li ser ziman edebyet heb. W dem meydaneke berfire ji bo danna bingeha and kltra w civaka kurda vebb, l kadirn zane km bn. Ew him goveka zanebn xwe dewlemend dike him j dezgehn kurdaye n da kar edeb, perwerdey, kurdzan, werger, rojnemevan dike. Kitbn ziman kurd ji bo dibistanan hazir dike, nivsara zargotina gelrva mijl dibe, ji zimann din werger dike, gotar miqala ji bo rojnema RYA TEZE hazir dike, helbest kurteroka dinivse, rdaktorya berevokn crbir dike, xwendinxana kurd da dersa dide.
 
Sala 1933 a pirtka w ya  Kitba ziman kormanc bona koma ara, sala 1934 a Kitba ziman kurmanc, bona koma pnca ,sala 1936 a: Kitba ziman kurnabc, bona dersxana ara, hema w sal Mtodka hnkirina xwendin nivsandin, sala 1937 a,  Mtodka ziman kurmanc, dsa w sal tev Casim Cell,  Kitba ziman kurmanc, bona dersxana ea li bajar Yrvan tn weendin. Sala 1933 a tev end hevaln din Xebernema Filey-Kurmanc diwenin. Sala 1936 a tev heval xwey zarotyy, zanyar navdar Hecy Cind  Folklora Kurmanca diwenn (664 ru). Kijan li nav civaka Kurdaye rewenbrda, awa li welat Sovt san j li Kurdistan, hjay qmetek bilind b. Ew usa j berevoka efrandinn kurda ya ewlin hazir dike, diweine (1932). Sala 1935 a berevoka helbesten w ya ewlin Bihar  t weandin. Hecy Cind bi v berevok Emn Evdal wek helbestvan zarokay ewlin hesav dike li nav helbestvanya kurdn sovtstan da.
 
Sala 1937 a Emn Evdal nvrstt bi serketin xilaz dike di wer kurdzay da dikeve asprantray. Tma lkoln ya doktorya w  Jina kurd di malbeta qedm da,li ser hm matryal netewzany folklorzany b. Sala 1944 a ew dsrtasyay xwey dike dibe yek ji zanyarn kurde kurdzanyye ewlin. H saln xwedina nvrstt da kurdzany ew berbi xwe dikand. Sala 1934 a ew li Konfransa kurdzany ya ewlin da li bajar Yrvan bi dokladeke hewaskar berfire derheqa rastnivsara ziman kurd da pda t bala der dorn zanyar dikine ser xwe.
 
Ji pey asprantrayra ew li ser lkolna pirsn kurdzany, yn cuda-cuda li mzma akadmya rspblka Ermenistan, nstttn Akadnyay yn drok, kelempora kevnary miletzany da dixebite. Sala 1959a di Akadmya Ermenistanye zanesty da bea Rohilatzany t demezirandin. Emn Evdal derbaz wur xebat dibe, hesab dibe himdarek w heta dewya emr xwe wur da dixebite. Pey hev lkolnn wye zanyarye giranbiha bi ziman kurd, ermen, rs tne weamdim. Sala1952 lkolna xweye Tolhildana xn li nav kurdada   dew anna bermayn w li Ermenistana Sovt bi pirtkek ap dike, pae pirtkn wye Deba kurden Ermenistana Sovete sala 1953 a, Patronma cem kurdn Ermenistan di sedsala 19 da sala 1957 a,  Deba kurdn Pikovkaz  1957 a , Ferhenga Kurdye rastnivsary.sala 1958 a tn weandin.  Wan sala usa j gelek gotar wye ulm kovar rojnem Ermenistan da dertn.
 
Ew ji bo dibistann gundn kurda j kitbn dersa hazir dike: Kitba ziman kurmanc bona dersxana ara (1951), Ziman Kurmanc. Giramatka (1952, Mtodka ziman kurmanc (1953) diwene.
 
Emn Evdal hmdarek edebyeta kurdn sovt b, qelema w pir adan bi berhem b. Hela despka saln bst da ew dest bi nivsara helbesta, kurteroka dike, sala 1924  a kurteroka w bi nav Casim Tosin bi ziman ermen dert, pa w weldigerne kurmanc, sala 1935 berevoka w ya helbesta bi nav Bihar t weandin, bi hazirkirna w  berevokn ewlin yen nivskarn kurdn  rmenistan bi ziman kurd, ermen rs derketine. Helbest destan w bi apeke mezin berevokn efrandinn nivskarn kurdn Ermenistan yn salane da dertn. Ew bi firey dest avtye destann kurdaye gelr yen wek Mem Zn, Zemblfiro, Evdal Zeynik... Naveroka destann xwe yn xwexaty ji jyana gel kurd hildaye, hml bi ev sinif, yas byaran nihrye, istna efrandinn w erkarya navbera axa-bega evdn karkirdaye, edetn kevn hatine rexnekirin...Emn Evdal erf-edet, rabn rnitandina gel xwe rind zanib, ji bo w j n ayy gel gelek bedew zanebn efrandinn xwe da nitirandye.  Qet ji bra min nae destana w ya bi nav Gulzer. Dema radyoya Yrvan be kurd n dest bi kar xwe kirib, xebatyn radyoy ew Gulzer kiribne radyokompozsya end roja par bi par ser hev didan... Ez w dem xwendkar dibistan bm. Oda me da, li ber radyoye cnar me ewqas dicivyan, ku odda c nedima sivder j disenn, wek bibihn...
Gelek berevok wye helbest destanan ,wek Gulzer (1956), rokn gel kurd (1957), Bihara ewlin bi ziman ermen derketine. Gerek b gotin nivskar kurd ku nivsarn w gelek bi ziman rmen hatye wergerandin Emn Evdal e...
 
Emek Zanyar navdar mezin b usa j di dereca hazirkirina kitbn dersa, perwerda zarok gncn kurdda. Ew gelek sala dibistan gundn kurdaye berpala yay Elegez, xwedinxana kurdye  dersdarhazirkirnda dersdar kirib, dibistann bajar Yrvanye ermenya da dersn ziman ermen alman dab agirtan. Ji bo kar wy perwerdy hja sala 1960 Meclsa Komara Ermenistan nav dersdar emekdar day.
 
Zanyar, nivskar, mamostay navdar hindik emir kir. Dema gulvedana qewata efrandary da 22 meha lon, pnc heyt saly da, sala 1964 a ser dilovanya xwe.
Hukumata Ermenistan ji bo kar emek zanyar mezin Mekteba gunde Qundesaz (niha RYA TEZE), kder nv saln bst w l dersdar kirib, kire ser nav w li ber der mekteb peykel w dan sekinandin...
 
Sed heyf nasbna min w evd mezin ra pir kurt kiand. W ax ez xortek xwendevan bm,   n ketibm nava rewenbirya w civak...L exsyeta w wek evdek dilovan, rastgo, zane tucar ji bra min nae. Ez bawarim wek mirina bwext nbya ew him wer edebyet him j kurdzany da w karn mezine bingehn nemir ji pey xwe bihta. Ji bo n dwarn astengyn fikirandina teng hildiyan, perdn syas tirs diiryan, kap bendn nivskar, zanyar p girday bn sist dibn. Rewembirya Kurd li dervay welt n koka xwe dihisya, agir tevgera gel welt da gur dib. Di nav rewembrn civaka kurdn Ermenistan ya w dem da j Emn Evdal bawark yek ji y her zane, jhat  fikirzelal b.
 
15. 07. 2006
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org