end Fkr Li Dor Helbestvanya Cegerxwn ya Welatparzy

Dr. Esker Boyk

Bi bawarya min helbestvanya Cegerxwn ji HEWARa bi nav deng dest p dibe.

Kovara HEWAR ra xwe, ya kr dr di nav anda gel Kurd da ht iqas dem derbas dibe, ew r btir ferih ronay t xan. HEWAR b medresek, bingehek, rnek ji bo pxistin, dewlemendkirin xwenaskirina mejy rewembrya Kurd. B kanyek, ji wan kanyn yayn Kurdistan, yn gur avxwe, pirav avzelal, ji kjana em cew kiyan, bn Erez, Dicle Ferat, herikn berbi warn welt perekir, ketin dil her nsanek netewa Kurd. Li ser rya gel, ya bi zemet dijwar, ji bo xweparastin xwenaskirin bn ruh, ronay, kel hv... niha j, rewembrn Kurd bi ava w kany tbna xwe ya and, zanst, ruh diknin, j hn dibin dema dikevin tengasyn zansty, ber bi HEWAR dibezin...

W hal Kurdistan y teng da, dema dagerkiran bi zulm xezeva xwe, welat Kurdan ji gel Kurda ra kiribn zindan, syasya tunekirin, kokbirkirin dimeandin, li ber av cihan her dewlemendyn gel Kurd: drok, ziman, and, heta nav heytya w j nkar dikirin, HEWAR hate hewara gel xwe...

Ji pey qewimandinn Sivr Lozan yn drok ra, Kurd bi nemamt hatibne xapandin. Welat wan pere - pere bb, nerazbn serhildann Kurda li nav xn da hatibn peliqandin, welat wran kiribn, xelk li nav tengasyn abor, civak bin nr neheqiya miletyn dagerkir da bn. Kurdistan, xasima ya Bakr, li bin zulma kemalzm da bb cy girtin, sirgn, kutin, rev - bez, xelay nexweyan.. Asmlekirin ji hol rakirina gel Kurd bb armanca dewleta Tirka ya sereke ekere...

Civaka Kurd j yekr n b. Li nav er qebln fodal da yekt, tifaq, hevgirtin tune b... Gel nexwend, cahil, feqr ndamay b. Piranya zane, rewembir dndarn Kurda j, awa bi dewr zemana usa j w dem bi and, ziman ruh dagerkiran hatibne perwerdekirin mna wan difikirn. Yn welatparz, pewit pver j yan darda kiribn, yan hebs zindana da dizryan yan revyabn xerby. Pay sereker dndaran j ji bo kara exs, malbet xwe didan aly dagerkiran... Dagerkiran j, ne bi ten ruh l bi fzk j armancn ji hol rakirina gel Kurd danbn pya xwe.

Welatparz pewity netewa Kurd t derdixistin, ku w dem hz, yekt qewata Kurda, ya anegor j tune, ku pya w tofana neheq bgrin. Ronakbir mezin Mr Celadt A. Bedirxan, digel biray xwe Dr. Kamran A. Bedirxan kovara xwe HEWAR va, mna helbestvan Kurd mezin Ahmed Xany, rahtin pns, bi rya rewembry, zansty sekinn dij w zulma dagerkiran gotin: "Em hene, Kurdistan heye, Kurdistan welat me ye...Em in xwey w welat, w and, w ziman, drok, milety..." HEWAR b zanngeh, zyareta Kurdewar, ya heytya gel Kurd.

K li w zanngeh ra derbaz b, ji kanya w, ya zanst av vexwer, k li ber w zyareta Kurdbawer bi zar dayka xwe duea kir, bn sondxwary parastina nav gel xwe, bi br bawary here bilind jiyana xwe pk azadya gel, welt pxistina anda w kirin. Bawerk teva j, xerby da, tengas, zor zemet jyan dtin, hebsa sirgny da zryan, bextewarya exs j para wan neket, l tucar ji w rya proz derneketin: Cegerxwn, Osman Sebr, Qadrcan, Nredn Zaza, Qedr Ceml Paa, Ehmed Nam, Hesen Hiyar... Navne qedirgiran hizkir li nav netewa Kurd da...

Gelo ev navdarn Kurd li dora Celadt Bedirxan necvyana, jra nebna alkar, HEWAR bibya ew xizna rengn zengn? Yan ew rewembr mekteba HEWAR derbas nebna, w bightana w zanesty, bawary, bilinday, welatparzy naskirin? Dijwar e mirov w bersv bide... Mr Celadt Bedirxan mna srbazk bi ivka xwe ya qudret ew ruh ronay, ew kel agir tev ghandin hev mora xwe, ya heytya gel li droka me, sedsala bstan xist...

Dr. Nredn Zaza di derheqa Osman Sebr da gotye: agirt zimanzan ronakbr Kurd Mr Celadet Bedirxan b, li ber destn w hn ziman nivsandin b ji ber ziman axaftin ba dizan, z j hn ziman nivsandin b. (Kovara PIRS, hej. 6. 1998)

Bi texmna min ev fikir mirov kare derheqa wan rewembran tev usan j di heq Cegerxwn da bje.

Cegerxwn yek ji wan s helbestvann Kurd mezin b, yn bi zarav kurmanc dinivsn (ew, Osman Sebr Qedrcan), ku ji HEWAR dest bi gavavtinen xwe y helbestvaniy kirine li nav edebyeta gel xwe da ghtin bilindaya netewey...

Cegerxwn gelek helbestn xwe dyar HEWAR, xwey w Mr Celadt hevaln xwe, yn w dem kiriye, qmetek bilind daye kar wan. Ew HEWAR nav dike "gulistana zar me", "bistanek berxwe zgiha" di helbesta J HEWAR RA (Kitb I, r. 141) derheqa xwey w da wa dinivse:

Li ber w heye baxevanek mezin,
ahinah paa ye ew xwendekar.

Serefiraz comerd e ew baxevan
Did her kes w ber abidar.

Qelen km erzan e psed qir,
Bixwazin ji Al Celadet bi xar.


Helbesta PNCKA MN ZBR KURD da (Kitb I, r. 162) derheqa Celadt Beg da wa dinivse:

Ey eh alcenab, wey hakim bextiyar Kurd,
Wey erefxan cihan, wey bingeh hewar Kurd,
Kawis zrnkulah, wey Ristem serkar Kurd,
Serwer alcenab qewm Kurd, xemxwar Kurd,
Bas fexr geroh milet xembar Kurd.


Kovar halek abory y pir dijwar da dihate weandin. Helbestvan bang li gel dike ku kovara xwe xwey derkevin:

Hewar e hey hewar e, iman wusan dinal,
Seyd heyf seyd mixabin b zv zr mal ...

(Kitb I, r. 144, ji helbesta J KRYARN HEWAR RE).

Her dem rewenbr rewenbrya Kurd li nava hal abory dijwar da kar xwe meandine, dewlet tune bye, gel kesb, nezan nexwende bye. Y hevk zane j bi ziman cnara hatibne perwerdekirin, kurmanc nizanbne...Hindik xwey kovar derneketine. Li w hal dijwar da j HEWAR bi rewenbirn dora xwe va, bi rvabirina xwey drbn zanyar va gel Kurd ra bne ronaya gee heta het...

Cegerxwn helbestine delal dyar herd helbestvan, hevkarn xwe y HEWAR Osman SEBR Qeder CAN kiriye, qmetek hja daye helbestvanya wan.Wan j bi helbest nivsarn xwe da pozya heval xwe bilind qmet kirine

Ez dij wan lkolnvana me, ku ji aly bilindaya helbestvany da qmet mezinay didine ji wan yek yan y din. Her yek ji wan di war xwe da, alyn tebyetmendyn xwe y helbestvany, br - bawer, cre, kray , teqil bi hzbna gotina xwe va helbestvan cuda ne dijwa re efrandinn wan himber hev b kirin. L titek ekere heye tu kes nikare nkar bike, ku nav deng, berhemn Cegerxwn zeftir li nav gel Kurd da belaby naskir ne...

* * *

Dema mirov kovara HEWAR vedike rpeln w dinhre, dibne ku kovar bi helbestan dagirt ye. Nav pir helbestnivsan, li nav wan da usa j navn navdarn me y wek Osman Sebr, Qadrcan, heta Celadt Kemran Bedirxanan j bi xurt kovar ra derbaz dibin L nav berhemn wan tu kes ewqas di nav gel Kurd da bela nebne, nehatine naskirin hiskirin, iqas y Cegerxwn.

ima gel Cegerxwn bi carek va hemz kir? Sebeb i bn?

Cawa pirs pir rehet e li ber ava ne. Cegerxwn law gel sondxwary azaya w b. Ji dil evdn zrand diaxiv, kul derdn wan distira, dest xwe dan b li ser birna gel, b deng Kurd Kurdistan, hizkiriy xwendevana.

Nalnek t guh min, l winda nihan e,
Agir berda dil min, tev b pt dxan e,
Barek da ser mil min, l barek giran e,
Dane ser hev kul min, hem derd bela ne.
Deng k ye dinal, nalenala welat e,
Dik gaz,dikal abin ax xebat e,
Kurd zaz celal, tev de kin civat e,
Kes xwe nedin v al, ro roja felat e.

Xortn Kurdan yar bn, guh nadin van nemerdan,
Bav kal me rabn hem mirin ji derdan.
Derdn li wan giran bn, ro li me i ser dan.
Ne wek bav bira bn, yara xwe ji dest xwe berdan

(Kitb I, r. 18, ji helbesta DESGRTYA XORTAN).

Gelo evdek Kurd hebe ku ev peyv, ev xet fikir nzk dil wan nbinHelbestvan bi dilovan welatperwer hestn gel xwe, yn here nazik ra axiv.

Ji bona her kesek yarek heye min welat yar e
Bel, i bikim di dest dijmin xwnxur xeddar e

iqas pesn giran bjim, nikarim ez bidim zann
eleng nazik eng epal ox cebar e

Ev soza min dilber eger bimirim di v r de
Ji v dinya xwe rn Cegerxwn j, ne b par e.

(Kitb I, r. 300, ji helbesta EVNDAR WELAT M).

Cegerxwn di krma agir tevgera gel xwe da mezin b, ght. Sekin aly xelq bindest zrand, bi helbestn xwe yn bi hze zelal nan da sebebn xizan bindestya wan. Her xeteke helbestn w bang in ji bo hiyarbn, xwenaskirin, erkary, azadbn dij zordarn der hundur.

Ey dil li qirax em Amed rn sergerdan,
Rind evn xwe veke, tamaa ke welat Kurdan.
Li bajar Amed ikandine end sp,
Bi wan ve daliqandne cindiy zazan.

Li alk tac teylesan b xwed ne,
Li alk kolosn kevej ketine bin lingan

Ji berka xwe destmalek derxe evn xwe,
Paqij ke, ji wan hstirn xwe wek tav baran.
..
Ax birano, ez nexwe im, nexwe welat xwe,
Derd min jana zirav e, serxwebn derman.

(Kitb I, r. 64, ji helbesta DE BGR L SER TAC SERA).

Li nav wan rewenbr welatparzn ku dora komela XOYBN kovara HEWAR civyabn Cegerxwn y tek ten b, ku ji nav gel sade, maleke gundy kesb derketib, zor zemety jyan, birbn, tezbn, zordestya hukumdarn der hundur dtib, sw mezin bb. Hevaln w y qelem tev law axa, bega, serokera, dndarn dewlemend bn. Rast e, hal wan j w dem ne tu hal b, ew malbetn xwe va j ji aly dewlet va hatibn sirgnkirin, zrandin, peliqandin, li nav tengasy abor, syas civak da bn, l ew usan hatibn perwerdekirin ku nikaribn mna Cegerxwn bi hsan biketana li nav civaka evdn sade, pale, cotyar rcber ra: kul derdn wan bizanbiyana, pirsgirk nakok bidtana.

Cegerxwn bi xwe li nav w civak sade da b. Dema kete medresa ol ew civak, bi tengas pirsgirkn xwe va li ber w btir ronay b.

Cegerxwn d xortek tght b, ku medresa ol da dest bi xwendina xwe kir. Di wan medresan da feqeh tev zanebnn dn slam usa j cem melayn welatparze zane, droka gel xwe ya dijwar ra dibn nas, li nav br-baweryn Kurdewary ra derbaz dibn, berhemn helbestvann Kurde mezin nirxn helbestvanya geln rojhilat re dibn nas. Gerek bi heq b gotin gelek medresn Kurdistan merkezn zanistya ziman, drok, edebyat medenyeta Kurd bn, cy Kurdayety welatparzy. xms feqeh efrandinn Melay Cizr, Feqih Teyran, Melay Batey, Ahmed Xan gelek helbestvann Kurdn ber xwe, di wan medresa da mihand, ji w kany av vexwar li ser mrata wane dewlemend qesra helbestvanya xwe ava kir L ew iqas pey tiradsyayn helbestvann meye kilask , em pa li ser w pirs rawestinin"Melay Cizr deryak b, ku min tasek av j vexwariye",- helbestvan mezin pa bi xwe nivsye.

Saln xwendina medresa da ew bi temam ket nav cihana zargotin, erf- edet, rabn- rnitandin gel, civaka dndaran nas kir Dt, ku ew civak j, awa drva t xan warek ewqas j paqij nne. Li rex mela seydayn zane, welatparz, nezan, cahil, sextekar heval - algirn hukumdarn zalim j km nnin. Wan salan ew bawerk temamya Kurdistan gerya. Celadet Al Bedirxan derheqa wan sal Cegerxwn da wa dinivse: "Gelek neketin nav ew xms sw ivan b feqeh xms evn xwe li dinya zanisty vekir."

"Herwek di Kurdistan de adet e, xms her her medreseyn xwe diguhestin. Pit ko medreseyn det de xwend, welat Soran j gihatiye heta deta Lhcan, di nav Kurdistana ecem da."

"xms sw y ko bi rev b, b feqeh d ghat b rada seydatiy. W seyda ko pitre di nav Kurdan de bi nav Cegerxwn deng bidaya." (Kitb I, r 15, ji pgotin).

Dema Cegerxwn peyay meydana helbestvany b di droka gel Kurd da wextek pir bi aloz bi qewimandinan dagirt b. Herba cihan ya yekemin, hilwena mpratorya Osmany, ji n va bi hovt perekirina Kurdistan, bi alkarya axa, beg dndarn Kurda hatina kemalzma milet li ser desthilatdarya Tirkyay, gulvedana pantrkzm, panslamzm, nkarkirina maf nav gel Kurd , serhildann Kurda y li nav xn da peliqand, serok, axa, beg dndarn welatparze dardakir, hal gel nemir - nejYek mna Cegerxwn nikarib bi rehet bisekinya hal gel wlat xwe binhriya

Di helbesta HEY QEHREMAN MLLET KURD (Kitb I, r. 278) da dibje:
Hey qehremann milt Kurd erme tu raz
Meydan bid dijmin li qada te bibez

MRANE RABN XORTN KURDNSTAN (Kitb I, r. 275) da dinivse:
Mrana rabin xortn Kurdistan
Dijmin tev girtin ev bax bustan.

Helbesta bi nav deng KME EZ? (Kitb , r. 9) da d hewar gazya w ye:

Kme ez ?
Kurd Kurdistan
Tev ore vlqan
Tev dnamt im
Agir pt im
Sor im wek tn
Agir giha qepsn
Gava biteqim
Dinya dihej
Ev pt agir
Dijmin dikuj
Kme ez?

Ez im rojhilat
Tev birc kelat
Tev bajar gund
Tev zinar lat
Ji dest dijmin
Dijmin xwnxwar
Xurt koledar
Ji rom, ji fireng
Di rojn pir teng
Bi kutin ceng
Parast, parast
Parast min ev rojhilat
Kme ez ?

oria Oktyabir li Rsyay, ji aly bindest, karkir gundya va hilandina qesrn padat desthilatdaryn kevnare zordesty, br bawaryn sosyalzm, ku mna hewake xwe dihatin, dightin Kurdistan j, nzk ruh helbestvan azadhiz bn

Van hemya agir welatparzy y gur gewre di dil xms feqeh da vxistin, ew kirin CEGERXWN, deng , saf wjdan, leker azadya Kurd Kurdistan.

* * *

awa t zann droka helbestvanya gel Kurd kevnar e ji kraya dewrana t (*). H di sedsaln 11 - 12 - an da li nav Kurdn zd da helbestvann xurt, y wek Hesed Al Tewr, Xidir Znde, Pr Re Heran, Pis Cem, x Fexr Adyan hebne berhemn wan heta roja ro j wek qewl, beyt, duea, dirozgeh, bi gilk tkstn proz y ola zdyaty tne parastin jyana dndar civak da tn krann.

Ew berhem bi ap, serecem, teqil keya xwe Kurdewar ne, bi serka pnaya (tilya) xumar hatine nivsar ji helbestn ereb fariz y dema xwe cuda dibin. Rast e di wan da br bawaryn dn zdyaty, y dema xad pey ra hatine dayn, l bi mijar, felsefe, cure, teql naveroka xwe va berhemn edeb yn giranbiha ne.

Ev berhemn giranbiha nikaribn hema usa, cy vala bihatana efirandin. Usa ne ber wan j helbest helbestvan li nav Kurda da pket bye.

Droka dr dirj da gel Kurd gelek tit xwe unda kirine, pir tit ji bxweyty hatine brkirin, gelek tit ji aly ola n dndara va hatin heramkirin tunekirin, gelek j li nav tarya drok kelefn bxwey da veartne.

Ji ber sedemn ekere, ne ku ten tiradsyayn helbestvanya Kurda yn kevnar, l usan j berhemn helbestvann jor got tiradsyayn helbestvanya zerdety, helbestvann Kurde sedsaln navn ra bi fikira temam nebn hm, ruh avkan Helbet, helbestvann Kurde sedsaln navn ji hinek br bawaryn gel xwe y kevnar j nikaribn xwe xilazkin. Gelek tit j ji derya zargotina gel hildan, l ew j bi cure, teqil naverok va bi ruh dema xwe veguhestin, br baweryn ola n kirin li nav wan

Kurdzana rse eyan M. V. Rdnko dema derheqa destana Selm Silman "SIB ZELXA" da dinivse, fikireke wa dibje: "Eva gik nan dide, ku edebyeta Kurd di peydabna xwe da bi adebyeta ereb, farz, tirk folkilora kurd va girdaye." (M. V. Rdnko, YSF ZLXA, krdska ltratrnaya vrs, M. 1973. avtorfrat dok. ds.)

Belavbna ola slam ra ziman ereb, ji bo ew ziman kitba proz QURAN b, geln ne erebe musulmanby ra b y ol resm. Gelek ziman di bin giraniya ereb da hatin peliqandin, brkirin. Ne ku ten ziman l gelek gel medenyetn ber slam yn kevnar j brmet bqmet unda bn...

iqas j bi sedsalan giranya erebkirin li ser Kurdan bi dijwer hate meandin, l ji bo slambna Kurda pir dirj kiand dibe ew b sedem, ku Kurdan mna gelek geln din ziman netewa xwe unda nekirin. Pra j li nav mr, hakim dndarn Kurd y welatparz da bere - bere hiyarbna hestn netew meydan hazir b ji bo pdabirina anda netew.

Helbestvanya Kurda, ya kilask, awa byareke drok di sedsaln navn da di medreseyn oldar qesrn mr hakimn Kurde welatparz da dest p kir li ser hm helbesta ran helbestvanya ereba ya hevgirt ava b.

Ew helbestvanya kilask, war kjan hml ran Erebistan bn, edebyeteke pir bilind ecb bi huner b. Hostatya helbestvanan digihte rada here bilind. Bi ziman bijare, ziman maql hakima, hukumdar giregira dihate nivsar. Helbestn wan koik serayn ah, pada sultana , medreseyn x mela da dihatin xwendin ew dixemilandin.

W dewr sertacn edebyet y nemir xuliqn, efrandinn usan ku qesra edebyeta cihan niha j dixemilnin. W helbestvany hem geln rojhilata navn kire bin bandora xwe. Kurd j, ku xelkek w herem b musulman b, xwendin-nivsandina w ereb, fariz osman b, pra j bi xurt ziman xwe diparast, nikarib ji w bandor der bima.

Rast e li nav dewrana da gelek ewledn gel Kurd bi zimann desthilatdaran efirandine, ji bo wan xebitne, droka wan xemilandine hml nav wan da helyane, hatine brkirin . L hineka j ziman dayka xwe, kurmancya xwe, ya rin li ser her tit ra girtine bne rmet, serfinyazya gel xwe.

Rpeln diroka helbesta kurmanc ya kilask xemilandine: El Herr, Melay Cizr, Feqiy Teyran, Melay Bate, Ehmed Xan, Smayl Bayazd, eref Xan, Mrad Xan, Syhp, Axayok, Mewlana Xalid, Hac Fetah Hezroy, Mela Yhyay Mizr, Mela Xell Srt, x Evdilrehman Tax, x Nredn Berfikan, Mensr Gergas, Bekir Beg Erz, Pertew Beg Hekar, x Mihmed Had gelekn din.

Bi texmna min edebyeta Kurda ya kilask h bi edebyetzanya zanyar xurt nehatiye lkolnkirin, analzkirin qmetkirin, her helbestvanek cy xwe, y layq li nav droka edebyeta gel xwe da negirtye. Xebatn edebiyetzany da tek nav hineka tne brann. Ya lape ba, end peyv derheqa cy daykbn jyana wan da t nivsar, l kar berhemn wan i bye, i kirine, ew cya vekir vala dimne, ji bo w kar j pir km xwendevan haj berhemn wan hene.

Di nav navn ber CEGERXWN, yn jorgot da, (yn bi zarav kurmanc nivsne) hostn helbest yn here mezin, nav berhemn kjana mirov kare b ik dayne li rex helbestvann rojhilat y here bi nav deng, Melay Cizr, Feqiy Teyran, Mela Bat Ehmed Xan ne...

Ji van her yek ra xwe ya xiss li nav edebyeta Kurda ya kilask da vekiriye ewleda ra htye. Qmet mezin layq ne ku ten edabyetzanya Kurda daye wan, l ji aly zanyarn byanya va berhemn wan bilind hatine qimetkirin. Mnak, rojhilatzan din eyan, Kurdzan . A. Orbl dema derheqa Ehmed Xan da diaxive, li nav diroka edebyeta rojhilata navn da s nava ji br tne: Frdewsy Faris, ota Rstavl y Gurc Ehmed Xany Kurd, wan hersk bilinday helbestvanya rojhilat dide rex hev.

Avakirina helbest li cem Melay Cizr dighje plka here bilind. Helbesta w da rtmovka der hundur, ewaz, reng, teqil ntonasya bi lrzma evn, ya bqisr li hev tne hnandin dibin yektke surut. Helbestn Cizr cre serecemn xwe va hevgirt bqisr in, xezna peyv, ddem, nex ngaran e. Ew dengbj evn ye, li cem w evna paqije here bilind, evna Xwed ye. Ziman w y koik seray pada hakima, medres x mela ye.

Helbesta Feqy Teyran j mina ya Melay Cizr hevgirt, xemiland kr e, l t bj btir nzk za dikeve ruh dide ddeman, reng nexan. Huba w san ye. Ziman w sivik e, nzk y gel e. Ewe men, ku helbestn w li nav gel da gelek bi zar belav bne... Hostatya helbestvany da ji Cizr dadixe.

Melay Bat bi MEWLDA xwe ya kurmanc va eyan e. Ji aly helbestvany, felsef, xwednasy, zanyarya slam da Mewlda w efirandineke giranbiha ye. Bi texmna min meznayke v helbestvan j ew e, ku dewsa mewlda ereb, mewlda kurmanc an meydan, bi w xwey ziman gel xwe derket. Ziman Mewlda kurmanc ziman gel sade ye...

Ehmed Xan yekem ronakbir Kurd mezin b, ku bindest feqrya gel xwe li nav dorpa geln musulman da texmn kir ghte zanyarya xwenaskirina milety. Fikira sazkirina dewleteke milety bi ziman Kurd, pxistina Kurdewary pda kiand, pwstya "padak" Kurd seva gel xwe dt.

Celadt Al Bedirxan derheqa Xan da wa dinivse: "Xan ew mirov e, ko gava xelk Ewropay hevdin ji bo dozn mezheb dukutin, li milet xwe hiyar bye, dil kiriye xebitiye milet xwe j hiyar bike w bighne azad serxwebn." (HEWAR, N 33, r 9; sal 1941.)

Xan flosof , felsefa w kr pirqet e, ya jyan, evn heyty ye. Evndar cemal cwanya Xwed ye. Helbestvanya w bi ap pvann hunermendya bilind b qisr hatiye hnandin. Mem Zna w bi temam Kurdewar ye. Ziman w bi peyvn kurd, ereb, fariz hev vegirt pir giran eBawerk ziman tu helbestvanek Kurd ewqas giran nne iqas y Xan, xasma di destana Mem Zn da.

Xan j tesewf da mna helbestvann Kurde jorgot sofk musulman e.

Droka helbesvanya gel Kurd, xazma ya kurmanc nan dide ku ber Cegerxwn helbesta Kurd rke dr dirj derbaz bye. Ji pey wan hear helbestvann gewre y sedsaln navn ra, meydana helbestanya Kurd heta niha j vala ne maye, gelek helbestvan hatine - ne, l di nav wan da Cegerxwn helbestvan her bi nav deng b, ku mora xwe helbestvanya Kurd ya sedsala bstan xist eva bawerk ji heft sal zdetir e li ser zar gel xwe bye kilama xwenaskirin, berxwedan, azady, bye saf vjdan gel Kurd.

* * *

Ehmed Xan bi drbnya xwe, di dema xwe da zordar neheqiya herd mpratorn dagirker, yn welat w li nav xwe da pare vekiribn, li ser gel welat xwe dt, qezya li ser ruh, ziman anda netewa Kurd texmn kir bi temamya hza xwe rab dij w neheqiy. Dt, ku ewledn gel Kurd, yn zane xwend ziman, and medenyeta xwe ya netew bxwey htine, xelq ra xizmet dikin. Banga azay kir, pwstya pada dewleta Kurda, kirina Kurdistanek serbixwe pda kiand.

Gerd hebye me padahek,
Layiq bidya xwed kulahek,
Tain bibya ji bo w textek
Zahir vedib ji bo me bextek.

Ew qels kmasya xelk xwe, sedemn bindestya Kurdistan texmn dikir, ku ev gel kevnar, xwey drok anda mezin, ev gel mrxas eger tifaq, hevgirtin yektya w hebe Rom, Ereb Ecem j jra "xulamtiy" bikin. Yan awa gel Kurd wan ra xizmet dike, usa j wan xizmeta Kurda bikira.

Gerd hebya me ttfaqek,
Vekra bikira me nqiyadek,
Rom Ereb Ecem temam
Hemyan ji me ra dikir xulam .

L gel nezan nexwendye, tar xewa dewrana da ne, btifaq bser ye, ziman anda w j ji aly dagirkirn ruh va hatine brmet bqmetkirin, ew dewa pxistina ziman Kurd, gulvedana anda gel xwe dike, algir e, ku li nav gel da tev edetn ol usa j cejin, eyd erefat Kurd y netew, kevnar neyne brkirin, bn pkann. Gelo MEM ZNa nemir da nitirandina cejna NEWROZ br xistina gelek eyd erefatn Kurda y kevnar edetiya w fikir nnin? Ew mna gelekn din efrandin xwe bi ziman dagirkir serdestan nanivs, bi kurmancya xwe nivs, ku xelk nebjin Kurd "b esil b kitb in".

Da xelk nebjin ku Ekrad
B merfet in, b esil binyad,
Envay mle xudan kitb in
Kirmanc ten dib hsibin
Hem ehl nezer nebn ku Kurmanc
Eq nekirin ji bo xwe armanc.


L gelo ima ew br bawaryn ronakbir mezin li nava xelk Kurd da bela nebn, bi sedsala hatine brkirin?
ima li bin toza nezany perda ol, ya dewrana y giran da man? ima heta dawya sedsala 19 - an destpka sedsala 20 - j kes negihte kraya fikirn w?

Xan bi drbnya fikirandina xwe weke end sedsala ji mr, hakim, dndar rewembrn Kurde dewra xwe dr didt. Heta helbestvann Kurdn ber Cegerxwn j tneghtin fikirn helbestvan nemir.

Wan teva j nikaribn ji qalib biratya musulmany, arova sofzm ji nav dwarn helbestvanya ber dern, xilazbna gel Kurd ji belengazy, mezlmy bindesty di heyrana Mehmed pxember da didtin.

Cegerxwn mna bahoz kete li nav helbestvanya Kurd (kurmanc), qeyd bendn dewrana, yn ekere veart iknand, avt alk. Di qalib helbesta kilask da, ne ten rya Xan berdewam kir l li nav hiddn helbestvanya ber xwe da nema, dndarya mizgevt jyana cy germe, rehet qebl nekir, neb rewembrek li nav ar dwaran, dengbj hakim, axa began, derket kolana, ghte civaka evdn karkir mezlm, b leker, ervan rya azadary, b seyday gel xwe...

Seyda ji Xan fikira azadya gel welat xwe hilda, ku xelk j fem bike felsefa w ya kre pirqet ziman w y giran da alk, ji Mele Bat j ziman w y xelk y sade hilda, dewsa meth Pxember nav azadya Kurdistan dan.

Ji ber Cegerxwn helbestvan Kurd, pay pir, mna rewembirn geln din, yn musulmane ne Ereb, xwe ra kiribn xeyset efrandnn xwe da, bi firey c didan peyvn Ereb Fars.

awa M. Emn Bozerslan dinivse: "Wan bawer dikir, ku kranna peyvn Ereb reng r dide nivsarn wan, rmeta nivsaran bilind dike nivsarn wan aly edeb da dighjne radeke bilind". Cegerxwn daw w xeyset nerast j an, helbestn xwe, ku aly hemya va bn femkirin bi ziman xelk nivs hewil da bere - bere bighje paqijaya ziman Kurd. W ne ku ten guh da ziman (kurmancya) nivsarn xwe, l usa j lkolnn zimanzany, yn giranbiha kirin: DESTRA ZIMAN KURD du birn FERHENGA nivs weand.

Eger, awa me ber j got, dema Xan da xelk Kurd li nav nezany xewa ol da amade n b deng helbestvan welatparz azadxwaz bibih, fikira w femke, l dema Cegerxwn di aly drok va cuda b. Byern hiyarbna gela, yn mezin bingehn awa li cihan, usa j li Kurdistan da qewim bn. erkarya gelan ne ku ten dij dagirkeran b, l usa j civaka bindest dij zordar kedxwarn hundur nava tkon da bn. oria Firansay ya brjvaziyay pk hatib, nzk hiddn Kurdistan, li Rsyay da oria Oktyabir alt kirib, karkir gundyan nr padaty zordestya hakim, dewlemend milkedaran hedimandibn, bbn xwey rada xwe. Gelek geln bindest ghtibn serbesty. Ji pareke Kurdan, ku w welat da (Welat Sovyt) dijtin ghtibn hinek mafn milety, j wan dengn xwe dihatin. Kurdistan da j serhildann mezin dij dagirkeran bbn. Xelk Kurd li ser xwe didtin awa zulma dagirkiran, usa j zordestya axa, beg xn netewa xwe. Didtin, ku pay axa, beg dndarn wan, yn pir ji bo berjewendyn xwe, y sexs malbat aly dagirkeran disekinin. Helbestvan sekin aly xelk Kurd bindest bi qelema xwe ya tj derket ne ten dij dagirkirn welat xwe, l usa j dij zulma axa, beg dindaran:

x beg axa dijmin in, xwe mrin
Bindest xelk ne, ji we ra wek rin,
B we distnin, ser we diknin,
Gund mal wan, hn bir, ew trin.

Dema derheqa helbestvanya Cegerxwn da t axaftin, lya axlv, ya li iyan dikeve bra min. Ji pey berf, bager, sur seqamn zivistana dijware dirj ra, nikva bna bihar t, tav drva diqijilne, germ dikeve tamar erd, werzeba ji germistana tn, berf cemed teyax nakin, dihelin jorda diiqitin. Bi xwe ra her tit diherifnin, tnin. Heta zinar mezin j li ber teyax nakin Carna hinek titn pwst j li ber hza w xirav dibin ly bi guregur berjr t, kilama azaya ya distir, li nav kilam da carna awaz peyvn ecele j hene, peyvn ne c da Cegerxwn ji usa hat, mna lya gur, mna bahoz, mna vlkan, da pya gel xwe rya dijwar ra, ber w da ber bi bahara jyan.

ori im, bahoz mij im,
Pijqn gij im, hewr dirijim,
Diteqim, dipeqim dijmin dikujim,
Pt im, agir im xwe ranagrim,
Kutin talan, firmsk giryan,
Halan ewat ketim rojhilat,
Diqurijim dijmin dikujim.
Agir im
Venamirim: agir dil dya,
Dil swya, dil hejara,
Dil bzara, dil birya,
Bi pve diim diqurjim.
ori im
oria Kurd im, bi ah derd im
Ew Kurdn gernas cengawer, mrxas,
Dest xwe dan hev xencer tiving
Hawir dibazin bi halan ceng,
Weke r, wek piling.
Dijmin dikujim,
ori im

(Kitba , r. 69, ji helbesta OR M, AZADXWAZ M).

Ji pey "zivistana" droka xwe ya dirj ra gel razay iyar bb, j ra dengbjek wek Cegerxwn pwst b, orivanek sondxwer, y b tirs. gel dengbj xwe dt, j hiz kir, peyvn kilama w ji dil gel dihatin...Ji bo w j helbestn w mna ly Kurdistan dane ber xwe, z bela bn .

Helbesta KME EZ? ( - 9) da dibje:

Ezim ew Kurd serhik hesin
ro j dijmin ji min ditirsin.
Bna bard
Kete poz min,
Dixwazim hawir
Biteqim ji bin
Dsa wek mra
Bikevin ya,
Naxwezim bimirim,
Dixwezim bigirim
Kurditana xwe
Axa mdya
Kme ez?

Helbestn wa, ku bang in, hewar gazy serhildan, er azady ne li cem Cegerxwn pir in. Mirov kare bi dehan nimna bne. Helbesta PARTZAN (Kitb , r. 54) da merem xwe dyar dike, dinivse ku bi dil zanebn ji xwe ra ew r bijartye:

Min daye ser v r ji dil
Zanbe partzan im ez,
Nabim xulamok kes
Da zanib rzan im ez
.......................
Dest xwe bavjim tiveng,
Li ser iyan qrn ceng,
P de hrim halan ceng
Zanim ne pir arzan im ez.

Helbestn ZNCR J GERDENM
KEST ( - 73), XABR ( - 88), FDAKAR WELAT M (I - 193), FORT PORT (I - 202), FERAT M - KFERAT M (I - 215) gelek helbestn din da t xan, ku helbestvan oreger ji br bawarn xwe, ji sonda xwe pada venakie, w her tit rya bijart da bide rihna gel welat xwey hizkir. Helbesta KURDSTAN ( - 34) da dibje: "He kes te bixwez (Kurdistan, E. B.) div can xwe bi ted". bi rast j w oxir da ew tu tt nehvand, i ji dest w hat bi rhelal kir.

Evna welt li cem w dighje rada here bilind:

Camek ji irava kanyn welat xwe
Nadim bi ava Zemzem Heyat Kewser,

Himek ji kevirn zinar latn xwe
Nadim bi elmas yaqt, zr gewhar,

Ke bk prn Kurdistan
Nadim ji hor surutn bhit yekser.

(Kitb I, r. 414 , ji helbesta WELAT RN E)


Helbestn KURDSTAN (I - 121), KME EZ? ( - 9), B TE H M WELAT ( - 28), KURDSTAN ( - 34-), EZ YAR ( - 93) gelekn din da nan dide ku welat w tev xr br e, bax gula ne, derd dila ne, buhut e, kana meden, zv,zr e, welat r, piling, pelewan xwemra, xwey medenyet droka kevnar maye bin destan:

Welat min digote min biraz
Li nezm guh bidre ger dixwaz,
Cegerxwn, kur min tu ji derdan
Silavan z ji min bighne kurdan.

(Kitb I, r. 273, ji helbesta GOTNA WELAT).

Yan:

Ax birano, ez nexwe im, nexwe welat xwe,
Derd min jana zirav e, serxwebn - derman.

(Kitb I, r. 64, ji helbesta DE BGR L SER TAC SERA).

Helbestvan ji bo azadya Kurdistana xwe banga serhildan dike. Ew rind zane, ku w dorpa dagirkira da, w hal welt sinif cihana bi berjewendyan dagirt da, azad rizgaya welat w pir dijwar e bedeln mezin dixwaze.

Helbesta L SER YAN KETM da dinivse:

Heval megr ya herdem
Cy xwemr ra ye,
Dwar serxwebna Kurd
Ji la xurtemra ye,
Serfiraz bilind e, l
Bi xwn kotek e zor e
.
Gelek erme ku em sax in
dijmin h di nav bax in.

Xwe hatiye gotin.

Seyda qmet mezin dida xwendin zanebn. Sebebek mezin y bindestya gel Kurd hal welt cahilt nezanya gel da didt:

Dijmin meztir ji van b xwendin nezan ye,
Kor neyekt bbext zanim sser e.

(Kitb I. r. 45, ji helbesta RYA RAST DRST).

Xwendin neb kes nae p,
Peyda dibin pir derd ,
Her dem dibin dest neyar,
Em d dibin xk b.

Ev tac ewket xwendin e,
Ev dn dewlet xwendin e,
Ev serbilind xwendin e,
Ev dewlemend xwendine.

(Kitb I, r. 430, ji helbesta XWENDN).

* * *

Dema meriv berhemn Cegerxwn ra dibe nas, ew mrata dewlemend, ya w li pey xwe htye dixne, t derdixe, ku w helbestvan gewre karek iqas mezin ji bo pxistina anda gel xwe kirye, karek usa, ku ji qewata evdn sade (normal) dere. w ew hem bi xwdan xebata xwe, bi hizkirin zanebn kiriye, zanibye, ku dews tu kar nastne, xnc arkirina nexwaz neyara.

Aqilbendek gotiye: "Evd heye cihan daye pita xwe. Evd j heye rabye li ser pita cihan rnitye. Y, ku cihan li pit, w kar borc xwe hesab dike, kere - ker borc xwe diqedne, mineta w tu kes tune. Y li ser pita cihan rnitye, xwey hukum dewlemendy ye, li ber sifra tije rnityeEw him ji sifra cihan pir dixwe, him ji pir gazin e "

Cegerxwn, bi rast j, cihana Kurd, ew cihana bi pirsgirk, kul derdan dagirt, ew cihana giran, ew birn derdn b derman, di temamya jyana xwe da, da pita xwe bi serfinyaz pda bir.

W hal welat dijwar da, b ervan azady, ne ku ten kilama rizgarya gel xwe stira, banga ori serhildan kir, l bi exs xwe j, bi kar bar jyana xwe j ji bo azadya Kurdistana xwe ryn aresery gerya.

Celadt A. Bedirxan wa dinivse: "Pit temamkirina xwendina xwe, xms melatya gundan dikir. V jyan j gelek dom nekir. Cegerxwn dev ji melaty berda dest bi cotkary kir. Di gel kurmancan du gund ava kirin. Nav gund ko bi xwe t de rdinit kiri b Ceheneme. Seyda ji bo Cehenem digot, ma ji xwe ne wel ye: milet ko ne bi ser xwe ye ma sekana w ne ceheneme ye".

"...Cegerxwn wext ko dev ji melatya gundan berda bergeh xwe j guhert. Cib aik avtin, riha xwe a dirj ar kenar ediland dawy kete qelefata xortn v zeman...."

".... Seyda r xwe j ji kaln kiand b, bera pl latn tiqadn batil xurafeyan dida, er neyar hundur dikir, li kurmn dar li kurmm ko dar dixwerin digerya. Ew kurmn ko seyday Xan ber s sed sal p me kirine."

"Seyda rast bi rast bela xwe da b mr beg axa xan. Ji lewre ji xwe re dijmin xurt dijwar peyda dikirin. Carna ch l teng dib: l seyda, b perwa, r xwe di ser ser wan re vediweand ekere digote wan, ez dikim bi v r ser we jkim..." (Kitb I, r 13-14)

Osman Sebr j, hal Kurdistan y heta saln sy, tne li ber avan tesra w hal li ser seyda wa dinivse: "x Sd remet di err serxwebn rab b. L mixabin ku bbext dilreya x axan neht ku ev xebata welat bie ser, x Sed bindest dl, gel Kurd j erpeze b rmet kete ber dest ling neyar. Ji bo avikandina millet Kurd, kutin, bi agir sotin, serjkirin, ji welt derxistin, heps nef kirin, di v war de heriya ji Tirkan hat, derheqa milletn Kurd de tesr nekirin. Van kirin neyar, ruhek nuh di seyday me de hiyar kir hizkirina Kurd Kurdistan xiste dil w."

"Ber istandina cazet Cegerxwn bi feqet b Kurdistana raq ran. V gerra han j di can Seyda de opeke ak ronak htib. Derd millet hd - hd br dibir. Millet j nezan btifaqy dl bindest mab: x mela, beg axa ji van kmasyan berpirsyar bn. Ji lewre ber xwest x melan ji wecib wan hiyar bike. L dema dt, ku wan av dane xwarina mal millet bindestya w, dest dane dest neyaran xulamya wan: xreta Seyda qebl nekir ku di nav w ref bbext brmet de bimne, rab cibbe aik avtin wek camran destn xwe vemalan daket qada xebata welt." (Kitb , r; 267-268).


Cegerxwn sebebn bindest-feqrya welat gel Kurd ne ku ten li nav hukumdarya dagirkirn zalim, l usan j exsiyeta axa, beg xn xulam dagirkira da didt, nezan cahiltya gel, btifaqya di navbera era qebla da didt. Helbestvan texmn dikir ku by tiving welat ji dagirkira rizgar nabe. Banga serhildan dikir.

Hukum orea Oktyabir herba cihan ya duda da altindarya welat Sovyt li ser w pir b. dyayn sosyalzm komnzm y hmansty, ku w dem cihan dabne ber xwe z bela dibn, nzk dil w bn. Ew xilazya gel welat xwe li rya sosyalzm markiszm da didt. Helbestvan me sekin aly xelkn bindest, zrand, aly karker gundyan, birat tifaqa wan sitira. Xewna w b Kurdistanek bi wekehevya hem evdan...

awa rya w ya helbestvany, usan j jyana wye exs malbat li nav dijwaryn abor, syas alozyan ra derbaz b... Ji bo maserkirina br bawaryn xwe ew kete li nav komela, partya, rxistina, kar syas kir. Dema Kurdistana Bar da bna bay azady hat, Bexday zanngeh da dersn ziman Kurd da, demeke kin derket ya digel pmerga tev oria Bar b, ji bo br bawer, kar bar welatparzy dewleta Sryay end cara ew girtin, kirne hebs, Lbnan, dawy da mecbr hate welat Swd...

Kuda j , i cefa j kiand, Seyda tu cara ji dayn xwe, ji sonda xwe pada nesekin. Azadya Kurdistana xwe br nekir.

* * *

Me ber j got, ku Cegerxwn hema di gavn helbestvanya xwe, ya ewlin da b dengbj ervan azadya gel welat xwe. Mna lkolnvanek eraza w kul derd, nexwe pirsgirkn civaka Kurd, sebebn bindesty, xizany perebn gik derxistine li ber avan, "elek bjing" kir li rya aresery gerya.

Hiskirina w berbi welt ewqas pir b, xwestina azadya gel Kurd dil w da ewqas mezin b, ku tu tit, yn li ser rya hiyarbn, xwenaskirin, azad serxwebna gel Kurd bbn asteng, qeyd bend nehviand, li ber tu tit neket, nesekin rmet syanetn ber, qesrn hevgirtina erty- olperesty, yn fodal, heta hinek baweryn civak y kevnare proz j di helbestn xwe da hedimand, vejend, kevir li ser kevira neht ziyana wan yek bi yek derxist, raxist li ber av xwendevana...

Ev bye sed saln we
Kik duxun maln we
Kee x mela
Li we dikin teqela.
Axa mr paa
Wek hira gornepaa
Ew tev beg efen
L win j wan ra gund.

(Kitb . r. 372, ji helbesta J XWED DVN EM FRNGA DDN).

Olperest lperest
Navn Kurd bib serbest.

(Kitb , r. 300 ji helbesta HOVTYA DJMN).

Qata Kurdn xwed mal
Bi dijmin ra bn heval.

(Kitb , r. 349, ji helbesta ALEQEME)

Dijmin ku em derxin bi zor
Avn eman em bibin jor
Zaz Hekar Bext Lor
Pir xwe bikin v war min.

(Kitb , r. 296, ji helbesta K HLGIR V BAR MN).

Dewlemenda kodik xistye nav lingn xwe,
Guh nadrin ka belengaz ima nal-nal in
.........................
Ji dijminan ra egd
/ comerd nandar in,
Ji xwe ra parsek / bmirs pergal in.

(Kitb I, r. 24 ji helbesta XEWA BRYAN NAY).

Bi texmna min dest ji kar dindary berdana w j, ji merem xwe ji kap bendn civaka cahil xilazkirin e, ku serbest bikaribe dij kevneperesty kelemn li ser rya azadya gel sekin erkarya xwe bimene. Seyda di w r da pir pda ghte fikirdar femdarke usa serbest fire, ku bi zanna min heta niha j tu nivskar, hunermend, rewembr syasetmendar Kurd neghtiye w bilinday.

Helbestvan mezin usa xwe dyar xilazbna gel xwe kirib, ku heta hunermendya xwe ya helbestvany j, ku b ik pir bilind b, ji br baweryn xwe: azadya Kurd Kurdistan ra kire qurban.

Sebebn bindest xizanya Kurda ew di nava nezany, btifaqy , "lperest olperesty" da didt:

Kurmanc hem axa beg mr mela ne,
Hikmet ev e her dem ko belengz geda ne.

Axa began dest sitem daniye ser wan,
Talanker diz kele b ser pa ne.

xan melan xit def xayet Enwar
Wek gurz giran dane milan, r Xuda ne.

(Kitb I, r 21, ji helbesta J BER DERD EWAN).

Helbesta DEST X MA MEKN (Kitb I, r, 26) da dibje:

Dest x ma mekin ew x ne qutb raz ye,
Tac ewket tev xebata dest sar tez ye.

Ev ne din e, dn mebe, dn serxwebna milet e,
Ser mebe ber ling x, keng Xwed j raz ye.

awa hem destann Seyda, usan j ZEND-AVSTA, kjan bi raya min tomerbna br bawaryn w ye, bi helbest fikirn wa dagirtne. Vira da ew bi ol bawery ne ku mna Mela Bat ber xwe dide Pxember, l ol bawarya xwe azaya welet xwe hesab dike. D

Helbesta OLPEREST (Kitb I, r. 122) da bi dr dirj li ser ol, bwary disekine dinivse:

Meger ko ereb bne bindest jar
Bi ola xwe dsa li me bn siwar

Ziman xwe xistin cih zar Kurd
iqas ez bibjim hem jan derd
.
Hinek bne x hinek bn mela,
Welat me talan kirin teqela.

Bi kurt dibjim belam pir dirj
Ser me ikandin bi roj, nimj
..
Bes e z iyarbe ji v r veger
Gelek ps xwar e, tu bes p de her

Tu ola xwe dayne welatperwer
Xwed ristevan xwed rber

Helbesta MHEMED NEYE EZMAN (Kitb I, r. 173) fikira xwe btir hr dike bawerya xwe da dr die. Dema derheqa Mihemed pxember da dinivse wa dibje:

Mehmed ne ye, ne j karib
Xema milet xwe ew xwerib

Mezin b, giran b gelek birwer
Ku Quran w kir bi zr zeber
.............
Di ro tu bawer bike v ji min
Mihemed mirov e seza mezin

Belam xwe bizane ne pxember e
ahinah zana xwe rber e

Bi zann mezin kir welat ereb
Li pey w belavbn li rast li ep


Li w dem gotina fikirn wa, ew j civakeke mna civaka Kurd, ya cahil da, titek laqird n b culet mezin va girday b. L helbestvan me sondxwar azadya gel xwe b tu tit, i ku zyan dida gel w nedihvand.

dayn sosyalzm komnzm, ku li welat Sovyty oria Oktyabir da li ser ketibn, cihan dabn li ber xwe z bela dibn nzk dil w bn. Helbestvan bi bawerke xurt azadya gel xwe di w r da didt. Helbesta MARA WR (142-2) da ji bo serhildan bang karker gundyn Kurd dike:


Mr bin, pita me ye yektya Sovyat
are nne d bi mn her ji bo ne ev welat


Li cyn din wa dinivse:
Li jor me Sovyat, serbilind hunermend
Pitmr ji bo me, b kela, b derbend.

(Kitb , r. 61, ji helbesta SERSALA SALA - 1959).


Kurdo ser xwe rake, dost me ne Hind n,
Kela mra li pit me, pamr me Staln.


(Kitb I, r. 332, ji helbesta DEST SMT KANDN).

Ew di helbestn xwe, yn EZ NZANM BJM ( - 304), PART ME ( - 49),

PORT RET ( - 149), EY KURD KES TU (I - 322), K DV ER, K DV SELAM (I - 335), MHRCANA BRLN (I - 333), HLAM J AREK ERMEN (I - 342), PEYMANA ETLAS (I - 343), EZ MIROV M (IV - 136) gelek - gelek efranin din da welat ovyt, welat karker gundiyan, dost alkar geln bindest divn, biratya gelan, aty, dostany distir er mpralstn erxwaz dike...

Ji pey altindarya yektya Sovyt di herba cihan ya duda ra baweryn Seyda ber bi w dewlet btir xurt qewn bn.

Welat xwe elam dikir pitovan gel bindest zrand, pkar karkir gundyan, alkar erkarya wane azadary, ala wekhev, birat azadya hem gelan, dij dewletn rojava / mpralst / sekinb, drva geln mna Kurda y bindest ra bb smbola xilazbn. Ne ten Cegerxwn, l bawerk temamya komele, part, rewembir exsiyetn Kurdan, y pir hindik hiyar ew dewlet ji bo gel welat xwe pitovan, guman heval dihesibandin. Di rya oria Sosyalsty da azadya Kurda didtin. Pir helbestn Seyda da ev fikira bi dengek bilind t gotin. Em mnakek bnin:


Ev riya dirj me hinek kin kir xwe bi na xwe
Li na esfilt me ev r raxist tev bi xna xwe
Ev riya Markis, ev riya Lnn me j daye ser
Ey nesil h b, ji bo te me hit end op eser.
Ilham dan me kutina Qayser, kutina Htlr
Bi zor em gihan rza mrn , pale karker.
Ilhama mezin (wr Oktobir) inqilaba sor
Deng daye dinya, hiyar kirin kerr, ji av kirin kor.

(Kitb I, r. 342, ji helbesta LHAM J AREK ERMEN).

Li nav civaka Kurd da, hinek nivskar, syasetmedar, partvan ewqas "pda n", ku pirsgirkn Kurd Kurdistan ji br kirin awa ntrsonalst, ketin li pey biratya gelan, pirsgirkn geln mayn, tevgern wan. Di dema Cegerxwn da helbestvann Kurde usan hene, ku efirandinn wan, bawerk pay pir dyar tevger erkarya geln Vytnam, Koryay, Kambocyay, Afrkay, Asya Amrka Latn hatine kirin. Eva j eptke ewt b di droka azadxwazya gel me da.

L bi rast gerek b gotin, Cegerxwn, derheqa i da j nivs pirsgirkn gel xwe ji br nekir, ew ewt t derxist, rast nzk pirs b:


Ra me ya rast durust,
Ez nadim ser ra kes,
Ez dijmin kevneperest,
Ra me ye xwe Markis.


L Markis end pere ne
Yek rast e, yn mayn derew,
Ji w yek pir hizdikim,
ibikim bi nan garis ?

(Kitb IV, r. 53, ji helbesta EZ NADM SER RA KES).


Helbesta EZ MIROV M (Kitb IV, r. 36) fikira xwe zelaltir dike:


Markis me, dixwazim,
Li her der dibezim,
Kb me - serfiraz im,
Ber her tit Kurd im.

Sofyt im birwer,
Emrk me divm er,
Asyew me b tevger,
Ber her tit Kurd im.
...............................
L ez Kurd im marks,
Kara xwe nadim kes,
Naxum nan bi tis,
Ber her tit Kurdim.

Ez Kurdek dilbirn,
Li nav dnan bme dn,
Hetta ciger me kir xwn,
Ber her tit kurdim.


Fikirn sosyalzm komnzm, ku Kurda j wek gelek geln bmaf, bindest din, j bawer dikirin pey din, dayn proz, y hmansty, mirovhizy, azadhizy wekehevya evda bn. Wana ew hem di Yektya Sovyt da didtin ew dewlet ji xwe ra pitovan, algir pismam her amin hesav dikirin, ryn xilazbna xwe hevalt pitovanya w va gir didan.

Proj nan da, ku ew usa nne. Gotin kirin w dewlet ji hev nagrin. Li ber perd titek dibje, li pit perd lap titek din dike.

Gel Kurd ra ew dewlet tu cara neb pitovan alkar. W li bazara syaseta xwe, ya rojhilata navn da Kurd awa per hr dane xebat. Cy ku kara w dixwest derxist meydan, cy din bi nemamt pita xwe dida wan ew difirotine zulmkar, dktator dagerkirn rojhilat.

Byern serhildana Ararat, Komara Muhabad, erkarya Barzanya ed w yek ne. Ew welat giva "pitovan gel bindest" dij Kurdan hevalt alkar heta dktator miletyn wek Kemal Atatrk Sedem Huseyn xwnxwar ra j kir. Eger Yektya Sovyt niha j hebya dijwar b, rjma Sedem nesany li req da bihata hedimandin.

Rast got Yektya Sovyt dawya saln sy d ji rya sosyalzm dr ketib, bb welatek dktatory dergirt. Li wur tu dmokrat nema b, maf evdan bi hovt dihate peliqandin. Dktatorya komnstyye berk, xnc zordest hukum xwe, tu edelet, qewl qann nas ne dikir. Sal dawy ew dewlet bb cy dizy, xiravy, berdla, miletty, mafyay.

ji bo w yek j fikirn sosyalzm, ew dayn proz, y wekhevt, biratya evdan, azad gulvedana civak, erkarya dij neheqy, kedxwar, koledar u dagirkeran bi mnaka w dewlet, ya xwe ra digot " sosyalst ", di av gela da herimn.

Usan e ew dayn, ku exsiyet wek Cegerxwn diparastin derheqa wan da nivsarn delal dinivsn xiyal, br baweryn wan exsiyeta bn. Ji bo li w dewleta dergirt da her tit diz va veart, ew j pir berk veart dihate kirin. Heta evdn w dewlet j nizanbn li dora wan i diqewime, haj kar bar dewlet tune bn.

Propaganda qelpe derew, drva ew dewleta canawire b wjdan av xelqn dilsax da kiribn merkeza heqiy rasty. Bi texmna min helbestn Seyda yn bi w naverok nivs, (usan j ew pesn STALN dktator wan da t gotin) gerek bi v zanebn bne lnehrandin lkolnkirin.

Seyda hmanst merivhizek mezin b. Efrandinn w da fikirn delal hene derheqa r dirbn erkarya gela ya milety - azadary, rizgarya evdn bindest ji kedxwar, koledar dagirkiran, bi rya xwendin, zanebn xwenaskirin hiyarbna gelan, erkarya dij kevneperesty, miletty, olperesty, lperesty, bi ryn birat, wekhevtya evdan, aty hevfemkirin, kirina civaka azad, saxlem hwd

Ew di helbesta xwe, ya bi sernivsa ALEQEME ( - 349) da dibje, ku gund karkirn Tirk j mina yn Kurd bindest in "qata" kedxwar, ya axa, beg, kaptalstan da dizrin. Bi raya w gerek hzn azayxwaz herdu gelan bivin yek erkary bikin ji bo azadya xwe.


Qat jr tirk kord
Tev bir ne, tev zigrd.
Div ew dest bidin hev
Xebat bikin roj ev,
Bixin dest xwe ew der,
Herdu bibin xwed pat.
Yan bibin du dewlet,
Dost hev bin du milet.

Di helbesta AVSORYA DJMN
( - 319) da dinivse:

Bibin bi dost heval
Xwed zr xwed mal,
Destr bib dmoqirat
Dmokirata Rojhilat
Qad xwendin tevay
Wekehev biray.
Derheqa olperest lperesta da dibje:
Kurd nexwend, peran
Dimirin ji bo gezek nan

.
Em li jrin, ew li jor
Li me dikin zilm zor.
.
Olperest lperest
Navn Kurd bib serbest.


(Kitb , r. 300, ji helbesta HOVTYA DJMN).


Ez difikirim, eger Cegerxwn Kurd n bya, pit mecal w ra j bna, saln efrandarya w yn gur da derxistana meydana cihanW ji Nazim Hkmt tirk gelekn din kmtir nav deng qazanc nekira.

Dibe ev alk da j xre, ji bo niha kes nikare bje, ku Seyda ji bo kara exs ketye tora berjewandyn hzan, dewletan, yan syasyan. Ew kir ji bo azadya Kurd Kurdistan kir. Ew sondxwar azadya gel xwe b heta dawya jyana xwe j tu gav pada navt.

* * *

Bi tam ji her alya va lkolnkirin, analzkirin qmetkirina helbestvanya Cegerxwn karek dijwar e xebata edebyetzany, ya demdirj berfire dixwaze. Lkolnkirina her berhemeke w cude-cude (kjan ji bo qmetkirna helbestvanya w pwst e), kare lkolnvan ne ewqas pispor bike li nav gjgeringek ew bikaribe ji w xaosa fikira xwe xilazkirin pir etin e. Berhem pir in. Him pircre pirserecem in, him j bawerk her heyt dwan apkir da helbestn bi fikir, gotin, heta ap naverok va j nzk hev pir in. Helbesteke wye n dixn helbesa ber dikeve bra xwendevan

Cegerxwn ji aly avakirina helbest, txnka nivsar, key, teql, li hev anna bend rza, bi texmna min ji qalib helbestvanya kilask ya rojhilat ewqas j dr neketiye.

Hinek helbestn w, y evndary hene, ku helbestn Melay Cizr Feqy Teyran tnin bra xwendevanan.

Tebyetmendyn cihana helbestvanya Seyda j pir in:

- Helbestvann rojhilat yn klask di avakirina helbest, teknka li hev anna rz benda, yn hundur dawy, bijartin kranna peyvan, kraya fikr ya dyar binxet va dighjin hunermendya here bilind. Eger ji w nivsar bixwaz xetek yan peyvek derx yan ji c biguhez, helbest seqet dibe, xirab dibe, dik, bi hewas nay xwendin.

Cegerxwn iqas j hostay avakirina helbest b (xet malik avakirina helbest, yn pir ecb xwe cem w hene) ewqas j guh nedaye w zrkeriy, ji bo w zrkeriy mecal nedida helbestvan, ku fikirn xwe di nava w qalib teng da bne ziman. W ji bo azadya welat gel xwe dixwast ecele gotinn xwe gel ra bje, gel hiyar ke, rake serhildan, ore ku tev ji w femkin, bawerkin gotina xwe pir sade zelal digot.. Ew ervan azadya welat xwe b, oreger b, dema w tune b bikeve pey w zrkeriy, kjan ra kar dema dr dirj pwst b

- Cihana helbestvanya Seyda mna deryak ye, pir ber fire ye, ji pra j ivta em ji ya t gur hur eL kr nne. Helbestvan fikir xwe, nt meremn xwe heta dawy hr dike, derdixe li ber xwendevana radixe, di bin xet da ji bo fikirandin xwendevan xwe ra titek veart nahle. Bi texmna min ev r Seyda bi zanebn bijartye, ji bo rind zanibye dereca xwendevan xweCarna helbestek da fikirn xwe dubare, sbare dike astengy navbera xwe xwendevan her sade da j nahle

- Helbesta Cegerxwn syas ye. Rind t xan ku helbestvan di kjan teby da sekiniye, kara k xwey dike li pey kjan hza syas die. Ew bi br baweryn xwe w syasy va girdaye, sed- sed bi bawer e ku bi w r welat gel w w bighjine azadya xwe. Ferih t femkirin, ku helbestvan ew r ji bo kar exs, nav rmet, yan ji bo kara civakeke teng ne bijartye. Ew pir rind haj qezya tengasy w r j heye, l bi zanebn, bi culet dide ser w r, rya azad rizgarya gel xwe Li rya syas da ew piraktk e, tortk nne. Syasya w, erkarya w j ne ten seva perk Kurdistan ye, l seva temamya gel Kurd hem gel bindest e.

Syasya w j hik, bruh, yekal b komproms nne. Syas helbesta w da di tev hestn welatparzy, merivhiziy, rasty heqy bi hostatya bilind hatiye hnandin, bi nex-ngar, teqil ewazn gelr, yn Kurdewar hatiye xemilandin, helbest kirye byereke n li nav dlana helbestvanya Kurd da.

- Cegerxwn helbestvan gelr ye. Hiddn helbesta w zargotina gelr pir nzk hev in carna usa dibe, ku ew hidd namnin. Mirov tir ew helbest efrandinn gelr ye sedsala ne. Gelek helbestn w bi xwe stiran in. Dema mirov dixwne, t bj xwendin ra ewaz mzka wan j t bihstin. T xan Seyda dengbjek pir mezin bye eger bilind j nestira ye, dil w tim jra stiraye. Ew ureta helbestvany, ya pir mezin e, ku Xwed dide km helbestvana,

- Helbestn Seyda bi gotinn pya va dagirtne. Bawerk tu helbestvan Kurd ra weke w li hev nehatiye usa eraza, c da bi nta tomer helbest da gotinn pya bixebitne. Ku xwendevan her nezan j j fem bike, ew bi crek rehet, sade, zelal, di c da, kjan di avakirina helbest da pispoya bilind dixwaze, gotinn pya kr tne bi wan bawerya fikirn xwe li nav xwendevana da xurttir dike.

- Ziman w y xelk sade, y karker, ivan cotkaran e. Tu asteng, tengas, hidd, pirsgirk aly zimn da navbera w xwendevana da namne Ji bo w j efrandinn w di hear per Kurdistan da ji welt der z hatin naskirin hizkirin.

- Helbesta Cegerxwn hizira evna welat bindest e, banga serhildan ye, qrn, hewar gaz ye ji bo xewa dewrana hiyarbn, tem ye ji bo yekbn tifaq, zanabn xwenaskirin, bihzbn rxistinbn, kilama biratya xelkn cihan y bindest e, gazina ekere ye dij hukumdar kedxwarn mirovaty Bona w kar j helbestn w silogann ore serhildann azady ne, rklamn kolana, gazyn mtng evn eyd aynetya ne, gerek bilind bi his bne xwendin. Helbestn usan gel ra dibin rn, al, silogan bi mlyona evdan pey xwe dibin r ji bo azady

Dijwar e du helbestvann cuda himber hevkin, l bi texmna min awa helbesta Mayakovsk ya bi hz b seva proltarn Rsyay di dema oria Oktyabir da, sa j helbesta Cegerxwn Kurdistan ra, di roja helbestvanya w ya ewlin da heta roja royn

Bi tomer Cegerxwn deng gel Kurd e, qrna w ya azadxwezy ye, deng gel bindest e. Tu ayr nivskar Kurd di nava gel xwe da, li hear per Kurdistan usa nehatiye naskirin hiskirin, iqas Cegerxwn e. Helbest w bne kilam, bne gotin li ser ziman her kes ji ivana girt heta dewlemenda, nexwendya girt heta zanyara, atsta girt heta bawermenda, musulmana girt heta zdyan. Her qatn civaka Kurd Cegerxwn helbestvan xwe hesav dikin berhemn w hiz dikinCegerxwn helbestvan temamya gel Kurd e!

* * *

Ji bo lkoln min ev herar kitbn Seyda kr anne, ku ji aly Weaxana DENG da neir bne. Nimne j min ji helbestn wan kitban anne.

1. CGERXWN. ir - I, DWANA YEKEM, (1 - 266), WRA AZAD, (267 -268) Weana DENG, Stembol, 1992.

2. CGERXWN, ir - II, KME EZ, (1 - 281), RONAK, (282 - 443). Weana DENG, Stembol, 1993.

3. CGERXWN, ir - III, ZEND - AVSTA, (1 - 178), EFAQ, (179 - 335). Weena DENG, Stembol, 1997.

4. CGERXWN, ir - IV, HV, (1 - 234), AT , (235 - 454), Weana DENG, Stembol, 2000.

(*) Gil derheqa helbesta Kurdi ya bi zarav Kurmanci da ne. Baba Tahr Uryan ku sedsaln 9-10 a da jiyaye, rubayiyt xwe (arin) eyan e. Wi bi zarave Lori nivsiye. Helbestvaneke rojhilat y mezin e.