Esker Boyk
 
                           KESERA IYAY AGIRY
 
Dest min dane pirtka Ylmaz Camlbl Gildax Bxwed nne yan Serhildana yay Agiry ( Weana DENG; 2005). Di nava van end mehn dewy da cara dudan e ez v pirtka hja dixnim bi hizkirin tev nivskar pirtk fikir va diim nav byarn rojn buhur, wan rojn tiragk e dijwer, rojn mrany, serbilindy, rojn oxirmn giran, ku droka me da bne efsena welatparzy berxwedan.
Kek Ylmaz wek rokbjek oday zarxwe byaran usa delal, rehet, usa sade, berfire, bi sir radixe li ber ev xwendevanan, t bj tu pirsn ter nahle tev w meriv gav bi gav gund zozann yay Agiry digere, dikeve nava ruh xwesmr egtan, wan dibe mvan, hal gel Kurd xezeva dewleta xnrj divne. Dewy da kesera yay Girdax, tev kesera Biroy Hesik Tl, serok xwemrek serhildan li mriv tesele dibe... Kesereke giran, kevn kr, wek giran, kevnarya w yay  gel Kurd.
Em-Kurd miletek ecvin...Miletn din, ku byareke bik j di droka wan da diqewime dikine ya, heta-hetay br nakin, dikine kitb heykel, lkoln drok, sneme kilam, ikyat, datnin ber data dinyay. Dikine tem ret seva  temamya geln xwe, ewledn xwe, geln xwe bi byarn usa perwerde dikin, ku dost dijmin, xrxwez xrnexwez, welatparz xweynan naskin br nekin.  Me kurdan ra, t bj byarn usa bne titine ad. Em carna wan br j naynin. Dibe, ew xeyset j ji w t ku jyana gel me da ewqas pir serhildan pk hatine, ku em kurd hn wan bne? Yan ji serhildanek heta ya din wed me tinebye ku byaran bi rast binirxnin? Wed me tunebye ku em li ser ihd welat xwe bigrn j.. Dijmina nehtye em rastya xwe rast bivnin. Dijmin nehtye ku em a xwe xwey derkevin.
 Ji pey hilwena dewleta Osmany ra neheqke pir mezin Kurda hat kirin. Kurdistan kirne ar para kirin bin nr ar dagerkirn xezev. Kurd bi nemerdt xapandin. Dagerkiran di pirsa kurd da ziman hevra dtin, ji hevra bne pit, xwestin bi crey hebe dewy gel Kurd, Kurdistan pirsa kurd bnin. 85 sal ji w neheqy derbaz bne. Neyarn gel Kurd iqas diin devxn dibin, i cre zulm-zor, delk fen heye dij v gel didin krann  L gel  Kurd j tu cara nekestye, tesml nebye, ew neheq qebl nekirye bawark ji roja ewil heta niha r kurd tu cara neketye kaln. erhildan byarn w teherye bk mezin dij dagerkiran di pey hev Kurdistan da berdewan kirine ro j didomnin...
Nizam ima minva usa t xan, ku dema em derheqa serhildana da diaxivin, nav wan didin, pay pir bi fikir peyvn arzan e sade ( pesindayn ) rva wan dinirxnin, nav merivek-dudava gir didin. Eger derheqa serhildana dinivsin j ten derheqa qedera seroka da werim dinivsin, bxem rex tiragdya pij perd ra derbaz dibin... Pay gel mey pir haj w zulm nne ku dema serhildana ji pey wan byarn dijwer ra anne ser gel kurd sade.
Bi texmna min ev pirsgirk him rewa ku Kurdistane navda ne, him j bxem zeyfbna rewembrya me va girdaye... Me nikaribye wan byaran helkin, ronkin, vejnin, kraya wan ronaykin bikine mal gel xwe cihan. Niha, bi rast, ordke mezin rewembrn me pda hatine, wedeye ber me bikeve droka me.
Ev pirtka bi qmet t bj bi dil min hatye nivsar, temamya weneyn serhildana yay Agiry bi crek zanyar nivskar radixe ber ev xwendevann xwe. Rind t xan ku xudan pirtk  merivek pispor, ji her alyava zanyar w c-war w serpihaty  ye.
Serhildana Agiry bi tebyetmendy xwe ji Serhildann Kurdan yn  ber xwe t cudabn. Eva wek y ber bin serokatya seroker yan serokoldarek da tev ranebye. Eva bin rvabirina   hzeke Kurdaye xurt: Xoybn bi tevbna rvabir, oldar serekern kurdaye bi nav deng, bi qumandarya serlekerek perwerdekir da mesyaye ji hem qatn civak tev serhildan bne, bye tevrabneke netew.
Bi 13 nuxtn fikirkr nivskar bi dokmnt melmetyn bark tebyetmendyn v sehildana netew dinirxne byaran bi s demn wede da analz dike:
Dema yekemn; di bin rvabirya Biroy Hesik Tl da ji 16.05. 1926 a heta 20.09.1927 a ajotye.
Dema duwemn, di bin rvabirya Xoybn da ji destpka sala 1928 heta 14 lona sala 1930 kiandye. er dewn 7 heta 14 lon pk hatye. Eskern Tirka bi hevkarya eskern ran Sovyt hza Serhildan knandin e.
Dema semn 14 lona sala 1930 heta payza 1932 kiandye. Ji pey tkna serhldan ra hinek serekdesteyn kurd berxwedana xwe domandin e... ji tunebna eka, xwerin, xaneta hinek eran, bin zulm zora hevkarya eskern tirk ecem da temirye...
Pirtk da nav 180 ervann serhildann tne dayn.  Nivskar bi hinek salixyn kurt keseyat, egt mrxwesya wan xwemran tne ber evan. Biroy Hesik Tl temamya malbeta xwe va tev serhildan dibe: dayka wye 110 sal: Mirds Xanim, preka w Rab Xanim, du bira pnc law w, biraz, xwerz, jinxwerz... Tev j ihd dikevn.
  Mirds Xanim ... sala 1928 an da li ber bombebarankirina firokan ji sng xwe birndar b. hsan Nr Paa xatir w pirs. Mirds Xanim awa bersv hsan Nr Paa dab : Lawo, ez d pir prim. Ez dizanim mirina min nzk e. Sed ikir ji Xwed ez ji bo milet Kurd dimirim.
Derheqa mranya Biro da xetn wa pirtk da hene: Li ser tkna serhildan, Biro pnyareke gele bark ji serokatya serhildan ra kir got: Werin em jin zarok xwe bikujin. Bira namsa me nekeve dest Rom. Em j heta mirin li himber Rom er bikin.
hsan Nr Paa pnyar qebl nake. Di dewy da r Ordya Tirka kirin. Cembera ordya Tirka qelatin. L v car j ordya ran Sovyt derketin pya wan. Sala 1930 an di 14 lon, lekern ran der dor Biro girtin. Fermandar ordya Ecema, pnyarek bir Biriy Hesik Tl kir: Tesml  me bin. ek psatn xwe bidin me. Em tekl we nabin. Pnyar nehate qeblkirin. Di gir Sra da 3 roj eva er kirin. 17 Ilon bi jin zarn xwe va tev hatin kutin.  
Serhildan da, prekn Kurd tev zilaman, ek dst wan da bi efat er dikin ji bo nav-namsa gel welet xwe. Serek da mrxwesek serhildan Ferzende Beg giran birndar dibe. Dayka w Asya Xanima birndar deyl bka xwe Besna Xanim dike: Bes, kur xwe hilde, bireve, xwe xilas bike, belk neby min rojek firsend dibne, tola bav xwe hildide. L bk w pnyar qebl nake. eka mr xwe hildide dij lekern ran er dike. 17 lon sala 1930 , malbet tev tn kutin. Kilam da wa t gotin:
 
Asyay bi s denga dikir gaz
Digot, Besray reben rabe bireve
Derga mil te lawne,
Tu dest Elfesya bigre
Ji nav r derne.
 
Besray digot Asyay, day
Tu awa gotinn waha ji min ra dibj
Bila derga mil min
Dora ling mala Emer Axa
Herdu peyay mala Mistefa Axa tev bigere.
 
Pa kilam wa berdewan dibe:
 
Hela bala xwe bidin dya Elfesyaye
Ketye mava er giran
Weke ra tol hildaye.
Wele tu r . Haza qza ran
Lxe, dya min b, lxe,
r li her der r e
i m ye, i nr e...
 
Kilameke din da ku dsa ser mranya egtn Serhildan t gotom mrxwesya jina Kurd wa t nandan:
 
Ez Zeyn me, Zeyna Hemo me
Gura ser y me,
Wele nabe, tu car nabe
Heft bav Rom were
Zeyn tesml wana nabe...
 
Mnakn wa pirtk da pirin. Bi efatke efseney ervana nav-namsa xwe xwey kirine, ser xwe danne di oxira welet xwe da... ureta serlekery mranya serok erhildan hsan Nr Paa, preka w Yaar Xanim, egt, weletparzya sereker, oldara girt heta gundyn sade w efsena tragike bedew di droka me da dixeminin... Xalis Beg Spk, x Evdilqadir, serok era Sekan, Msay Berik- endem Xoybn, Hesen Hiyar- droknas, nivskar, Seyd Evdilvahap- Hesesor, Tmr Semsik- axay era emsika, Memo Nadir Beg-lawn Kor Huseyn Paa, endemn konsya er Agiry, x Zahar- alim rewembr, biray w x Evdirehman, Reoy Silo,Seydxan Ker gelek gelek din...Pirtk da ev wane bi hostat hatye ngarkirin.
Bi qirar sipartina dewlet ekeren Tirk xezev zulm ann ser evdn Kurd e sivl, xna xelq b em kiya, gund n wran bn, xelk dero-dero malwran kirin...
Ji dokmntn Xoybn t kiv ku rvabirn serhildan iqas aqil bi tercbe nzk pirsa byaran bne... L i bikin, awa kilamek da t gotin Ez i bikim dwane tenge mil mr zirav l hilnay...  esid ervan Kurd dij 22 hezar eskern Tirkaye slihkir, 52 firokan, dorpckir, ptgirya hzn ran Sovyt bdengya cihana dilkevir...
Nivskar bi dokmntan sifet syasya Kmalzm, dijminat neyartya dij gel Kurd tne meydan. Her tit, her hewildan, her qirar qann cimryeta trkzm dij kurdty ye, her tit ji bo helandin ji hol rakirina v gel ye... Helbet Kemal kor j , peyhaty w j n, peyhaty wan j bimirin... gel Kurd bij w hebe... L maf tu kurd (y ku xwe kurd hesav dike) xazma  rvabirek kurd tune v rasty, xn branna ihdn serhildanan ppezke pesn w we kurdxr bide...
Drok dide kiv ku amintya dewleta Tirk tu cara bi kurda tinebye...Eva rastya drok ye... Kurdan iqas birat xwestine, dest biraty iqas j dirj wan kirine, bi kn neyart wan ew yek dtine. Kurd iqas j ji w hukumdarya qelp ra amin bn e, berda er kirin e, xna xwe rtin e, eger kurdtya xwe nkar nekirine, dewlet ew dijmin xwe hesav kirine. Gelek ervann v serhildan, ji aly Tirka dij Ordya Rsa er kiribn. Hela hineka, nav wanda usa j Biroy Hesik Tl ser hidd ran pya hinek ervann Kurde serhildana x Sihd girtibn, wan ra er kirbn, ku nehlin derbaz ran bibin... L ew j ji neyartya dewleta Tirk xilaz nebbn qirara sirgnya wan hatib dayn...Hema ev yeka b sebeb ku Biroy Hesik pitovan xwe derketin iy...usa dest bi serhildan b...
Ji boy v j gerek Kurd v rasty femkin ku dologya trkzm tucar heytya kurdty li rex xwe qebl nake. Bese, bi xewnerojka  bxapin...
erek xurt, bi rk pk, bi qewl qann lekery herb aly Kurda va hate kirin. Konsya r, desteyn ervana, dadgeha leker hatibn demezirandin. Cil, nan ala ervanan heb. Rojnema destnivsar dihate berdan, daxuyanyn Xoybn nava gel da dihatin belakirin, hinek exsyetn xwey hukum qedir hatibn wezfedarkirin awa wel, qayneqaym yan serokn nehyan. Her tit dihat kirin ku ayn serhildann ber neyn berdan.
Pirtk da gelek dokmnt, wenyn drok,  raporn derheqa r da, kilamn ser mrxwesn serhildan hatine weandin
Carna dibjin ake serokatya serhildana Agiry hevkarya wan b tev partya Ermenya ya Danak. Ji bo ew partya welate Sovyt da qedexe b awa dijmin oria Oktyabir dihate dtin. Giva ji w meny j Sovyt alkar neda serhildan. Ez w bawary da me, ku eger hevkar alkarya w partya Ermenya tinebya j Sovyt seva Kurda navbera xwe Kemal xirav nedikir.
ayeke rvabiry ew bye, ku baharya xwe bi ran anne. Bihar nekirine ku ran kare Tirky ra bikeve hevkary rya wan bigr. Di w bawary da j xapyan e... Sed heyf ji v tercba tel  gelek rvabir Kurdan sd negirtin, pita xwe kutane v yan w dagerkir... Dagerkir j dema sir hat pita wan li erd xist...
a kmaske serhildan j ew bu ku nikaribn biketana nav leker, leker bikandana aly xwe, ji bo li nav leker da xortn Kurd j km nbn. Syas piropaganda derva zeyf b, tu pitovan tune b... Derd me Kurda pirin, giranin...
Mrxas kurd bn tev yay xwey Agiry, bi dilsax rema dil xwe dij neheq qelptya Qeder... Bqisr ber xwe dan, hm dewleta zulm xezev hejandin bn kilam ketine dil gel xwe. Du era da pita neyar eskerpir li erd xistin, bi tivingn sade 9 firok anne xar... Tek bi alkarya der agir yay bilind hate temirandin.
Dibjn pala Girdax, li ser axa ku bi xna ihda hatye avdan, awa qerf dewleta zulm heykel plotn xwe kirye, yn ku serhildan da tev firokn xwe ketine ber py xwemran ser j nivsne: Ev qehremann ordya Tirkan, li dij dijminn me, bi mran er kirine. Ji bo azay serfirazya milet Tirk, can xwe feda nekirine:
Girdax, heroj li v heykel eks neyarty dinhre ker, ji kraya dil keser dikne... Kesera xweye kevn, kesera xweye mezin, kesera xweye kr...
Keng dewy wan heykeln zulm bn?
 
 
04. 01. 06.

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org