Esker BOYK
 
 
 
   

QAAX  MIRAD

(1914-1979)

 

Qaax Mirad wek helbestvan-nivskarek eyan navek naskir hizkirye li nava Kurdn Sovtstana ber da.  Ew sala 1914 a li gunde Tendrek, nava Snek, Qers, maleke Kurdn zd da dayka xwera bye. Wan sala ewlekarya w herem li hev dikeve, hal aloz dibe, dsa ewrn re esmann Kurdn zd digrin. er Tirka-Ermenya, herm da betalbna desthilatdarya rsa, dutretya li nav kurdan bi xwe da xelk dikine di nav tirs xof. Roma re ra men mecal dibin dakutine w dever zulma xwe dsa pk bnin  Mala ew  bav w ji tev hem zdiyn herm, sala 1918 ji ber zulma lekern Roma res, gund, c-war xwe dihlin direvine Ermenistana royn. W dem Ermenistan da j hal pirr xirab bb, her cya nexwe, xelay, err, dew, tevlihev bqann b. Ji her dera Ermen Kurdn zd ku bi teherek ji gnosd, komkujy xilaz bbn, mal-hal xwe htibn, tez-bir, xwe avtibn wur. Wura j tu qewl yan ne mabn. Malbeta wan j, ku bikaribe xwe ji w zulm xilazke, heytya xwe xweyke, mecr  bar dikin dine Gurcistan. Nvskar bi keser tim gil dikir: Bav min j wan tengasyan giran  jyan teyax nekir remet. Giran kete li ser mil biray min mezin Os. i dest min dihat min j al w dikir Ew gund ku ew l hwr bn gund Rsa b. Vira j Qaax bik him al biray xwe dike him j dic mekteb. Hn ziman rs dibe. Gerek b gotin ku w gelek rnd ziman rs zanib li nav rewenbrn mey w dem da ew yek ji zaney edebyet klltra rsa b.

Dema mala wan derbaz bajar Tilbs dibe, ew dikeve dibistana kurd. Ew dibistan, bi navtya Lazo (Hakob Xazaryan) w bajar da hatib vekirin. Vira j di dil zaroka zrek da, tov hestn kurdayety, weletparzy karkirna ji bo gel Kurd tn andin. 

Ji pey ra, li bajat Tilbs ew dibistana rs j xilaz dike die bajar Yrvan xwendinxana kurd ya dersdarhazirkirnye n vekirda dixwne. Xort merfet ji wura j dikeve nsttta pdagogy, ya  rsye dusale. W nsttt sala 1937a  bi serkeftin xilaz dike w dinine dibistaneke bajar Lnnakan (niha Gumur) wek mamostaye ziman edebyeta rs.

Sala 1939 a w dibine lekerya welet Sovt. Dest bi herba Cihanye duda dibe. Ordya Htlr dadikute welet Sovt. Qaax leker w herb da bi efat err dike, end cara birndar dibe, l ji pey qencbna birna ra dsa vedigere meydana rr. Ji bo mran efaty ew hjay gelek mdal  du ordnn Steyrka Sor dibe. Herb bi altindarya welat Sovet dew dibe. Ew, ji pey  rr ra j, devedev 14-15 sala, li nava ordya Sovt da qulix dike digihje dereca kaptaby.

Qulixkirna lekery, saln herb, raste, hukum xwe li ser xeyset w htibn, jra hikay heb, l k ew nzkva nas dikir, rind zanib ku ew hikay tek rva dihat texmnkirin. Li bin w hikay da dilek helbestvanyy nazik rem heb, tije germay, dilovan, merivhiz, lrka agir efrandary.

H ji dema xwendkary da min helbest dinivsn, efrandinn nivskarn Rs ji ziman rs werdigerand kurd,- w ji bir tan.  Helbesta wye ewlin sala 1935 di rojnema RYA TEZE da t weendin. Sala 1937 a bi wegera w kurteroka nivskar Ru mezin Lv Tolistoy Dl Kavkaz bi pirtkek li Yrvan t weendin. Pa helbestn w  berevokn nivskarn Kurdn Sovt yn saln 1948; 1954, 1957 nivskarn Kurde komara Ermenistana Sovt ya sala 1961 da c digrin.

Ji pey mirina Staln ra ocaxn Kurdn Sovt yn kltr, perwerdey, rewenbr li Ermenistan  dsa vedibin. Qaax Mirad j vedigere Yrvan dikeve nav kar xwey hizkir. Ber para axaftinn kurd ya radyoya Yrevan da wek cgir serok par dixebite, du sal peyra ji sala 1960 derbaz rdaksya rojnema RYA TEZE dibe, ber wek katib cawdar, pa wek cgit berpirsyar heta dewya jyana xwe dixebite.

Dest bi jyana w ya efrandaryye aktv dibe.

Ew tim motac xwendin zanebn b. Temen xwey d mezin da, ew tev xebat, bi cr xwendina dreke dikeve zanngeha Yrvan ya ptagogy pncdu salya xweda  bi ser ketin edenema xwendina bilind distne.

Car berevokn wye xwexaty bi ziman kurd hatine weendin: ewq- 1959; Gulper-1963; Bahara Teze-1966 Gava ara

 .

Naveroka berhemn helbestvan pircre pirserecemin: mrxwesya lekern Sor di er dij zevtkarn Almanya fasty da, dostan biratya miletan, psvayna kurdn welet Sovt, erkarya gel kurd y azadary, tebyet, evndar, rexnekirina edetn milety, yn kevne bkr hvd

Helbestvan meydana rr ra derbas bb. Zulm wranyn w xezeb bi av xwe dtib. Di w herba malwran da, di nav crgn lekern sovt da, bi hezaran ewled gel kurd j  bi mran  err kiribn. Ji bo azaya welt piranya wan ser xwe dabn, bi xna wan j altidar edlay hatib welt. Hinek j bi mran serket, bi ordn mdal efaty mrxwesy vegerya bn.  Helbestvan bi hostat kubar, di nav helbest destann xwe da, mranya wan nitirandiye. Di v wer da barkin berhemn wye derheqa Teyar leker mrxwes welet Sovt  Semend El Syabendov da.

Helbestn Meyane, Jin welat Sovtra, Gund mera, Dewra Kosmky, Steyrka min, Ermenistanra, Hezar dil u gelek helbest destann den da helbestvan wan guhertinn pdayn dide kiv ku  emr Kurdn w welet da bbn, gund n bbn, kurd j wek nefer maleke xwe li nav welat Sovt da b minet dijtin, derg dewlet, xwendin, pvayn li ber wan vekir bn. Hal jina kurd j bi carekva hatib guhestin, ew d xwendb, ji bindest koletya dewrana hatib rizgarkirin.

Helbestvan pir ji jyan hiz dikir, merivhiz, hevalhiz, edlay hiz b, bi ev xwe zulm, qetl malwranya rr dtib, nedixwest car din ew merivkujya xezeb biwekile. Helbesta xwe ya bi nav Kilama Edlayda  wa dinivse:

 

Dest xwe bide dest min, hevalo, rabe sibeye,

Mil xwe bide mil min, hogiro, qam-qam meye,

Ez kurdim, tu nglz, yan hind, ereb zeng,

Dest xwe bide dest min, hevalo, rabe sibeye.

 

Em nehlin, wek xnxur carke din ceng tkin kar,

Carke din xn birije wranbin gund bajar,

Carke din d bigrn, domam girdin xlya re,

Mirin belabe nav din dest meriv sewdafe..

 

Tma Kurd Kurdistan, serkaya gel Kurd ya azadary, xazma  serhildana Kurden Bar bi seroketya Barzanye Mezin di nava berhemn w da cy here layq digrin. Destann  Gely El Beg, Deta Barzan   yn din da ew mrxas weletparzya kurda dij neyarn wane dewranaye hov nan dide, xwebne ku erkarya xweye heqy da gel wy bigihje azadya xwe.

Di helbestn xwe yn pkenok da, bi xebera bedewetyye tj hostat edetn kevne bkr, xeysetn evdaye nerind rexne dike. Helbesteke usaye pir hja ye Qelen:

 

Hey qelen, qelen, rt li te biqele-

i li milet kurd by teqele

iqas qzd can, i xortn telyan-

Miraz ev da man, tu bays wan.

 

Pkenoka Dk Gupir da bi mesela dk mirkan helbestvan qerf rexnan wan zilaman dike ku bar xwe didine pita jin xwe j wek dka qure rex dikevin jyan da tev dimein. Newekehevyn  navbera  zilam jin li nav Kurda da nexweke girane. Mr xwera erm hesab dike al jin bike, kar w y giran hevk sivikke. Di v janr da helbestvan serketye .

 

Heb dkek guhpir,

Ht qalimin, nol hir,

Ew hdka mal,

Mirk derxist pngal.

An tra xwe rengn

Li jin kir qeeng,

Wek meriv binhre

Bel, ew dk i mre.

U ber germa bihar

Ber xwe dan bazar.

.


***
Sed heyf, weke dk wa

Rast me tn nav mra,

Diin pey v qelet,

Jin didin xebat.

Xwe j dikin fke-fk,

Nol v mrat dk.

 

Qaax Mirad gelek nimnn zargotina meye gelr bi cr xwe ve kirine, kirine destan. Ji wana ne  rokn Gulper, Mrze Mehmd, Qedr Nrvan, Dwana Kullka, Grgan Zindan yn mayn. Destana w ya Mrze Mehmd bi wergera ziman gurck sala 1959 a li bajar Tilbs hatye weendin. Ev destana usa j di Radya Yrvan, para axaftinn kurd da kirine radyokompozsya niha j di nava  xizna dengnivsa radyoy da t xweykirin.

Tev Mroy Esed kitba dersa Ltratra weteny, ji bo dersxann 7-8a hazir kirye. Telebn   dibistann gundn kurdan bi w kitb fr edebyeta geln welat sovt, klaskn edebyeta Kurd edebyta Kurdn Ermenistan dibn.

Berhemn Qaax Mirad bi rs gurck hatine wergerandin, bi  wergera w j ji rs efrandinn A. Pkn,  M.Lrmontov, L.Tolstoy, N.Nkrasov, T vnko, M.Gork, B.Mayakovsk orevan-helbestvan esl xweva Kurd Frk Polatbkov bne hebna xwendevann Kurd.

Qaax Mirad endem Yektya Nivskar Yektya Rojnemevann welat sovt b. Sala 1973-74 a dersn edebyeta Kurda ya kilask dida xwendevann para Kurdzany ya Fakltta Rohilatzany di nvrstta Yrvanye dewlet da.

Helbestvan hja,meha iley pin, sala 1979 a temen 65 saly da wefet b. W dem ji bo branna w ev gotara mine bik bi sernivsa Karkir Ltratra me hejmara rojnema RYA TEZE (08.12. 1979) da neir b.

Deng mirin, dibjin, dengek zz e, z bela dibe. Caba nebixr deng mirina Qaax Mirad j an. Na, bawarya min nay, ku ayr mey hizkir d tune. d rdaksya RYA TEZE da em rast w neyn. Cab e dilewat e, giran e

Tebyet ya xwe dike. Miraz mikana nanihre. endek pda efrandind xweye nazik mera dixwend, derheqa xuln xweye nvc piland axryda gil dikir. Dilezand romana xwe xilaz kira, xebatd xweye ltratrzanyye nvc raber xwendevana bikira, tercm teze bikira, r teze binivsya. L heyf, mirina bwa niqitka kutasy dan. ew emr bedew helal, ew emr bi hilketin-daketin, bi hewas, etinay, xebat xwdan kuta b.

Mekteba emre mezin derbas bb. Gelek ziman zanibn.Zan ltratra hemdinyay lah ya risa b. Derheqa ltratra meye kilasikda bona me cahila (gnca) gil dikir. Em j hn dibn ji kubra w tr nedibn. Xeyset, erf-edet, rabn-rnitandin, zargotina cimet bi r d ra ketib nava ruh w. Bona w yek j i diefirand esl kurd b, cimet. Xweye kltra bilind b, komnstek erhede, merivek helal, hevalek qenc.

ayr mey hizkir b. Hela sal mektebda min ra wye Kilama edlay ezber zanib heta naha j bra min nae. L pa, wext min nzkva ew nas kir em bne heval qelem, min dt, wek ew pewitk awane, awa (derheqa) her pirseke terq, ltratra, kltra cimeta xwe ne ku ten difikir, l bi saya xebat xudan lma (emek) xweye layq dikire nava wan.

Ser text minin efrandinn wye sal baqe-baqe neirby.-berevoka nivskarn kurd sovt, berevoka rd w, kitbd dersa, tercima. Her cya teqil klma wye xwexaty, kltra nivskaryye bilind, zanebn flsofya emire kr.

Emek Qaax Mirad gelek mezine bona pdayna ltratra me, lah di dereca pozyayda. Ew bi ruh cimet efirand, bi teqla kilamd me saya w yek nava ayrd kurde wed xweda  li ser dereceke bilind sekin. Qaax Mirad hela dikarib xwendevand xwe bi gelek gul nrd bedewva bida akirn. L mirin ya xwe kir.

Ew bi fzk ji me dr ket, l bi w mrata dewlemende ji pey xwe ht, bi efrandinn xweva w hertim cimetrabe.

Ew, bi xwe usa wededa rind gotye:

 

Ez dipirsim, gelo pey xwe

Ew htye navek ,

Emel qenc, zuret ar,

Yan b par ew ji din?

Got: ikir, war w ne,

Ew xwey syanet-navdengane,

J dibar emel .

-, got, qurba, ber xwe nekev,

n xirabe ser mr ,

K pey xwe ht zuret nav

Lap namire li v din

 

Bel Qaax Mirade miqm bij dil cimeta xweda.

                                                                                    Esker BOYK

                                                                                         Sayr

RYA TEZE, 8. XII. 1979

 

 


 

 

 

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org