Eskerê BOYÎK

 Qewlê Şêx û Aqûb

Qewla Şêx û Aqûb gelekî belabûye û bawarkî her herêmke Kurdên Êzdî lê dijîn, qewlbêj vê qewlê zaninê. Ev qewla wek têkisteke fîlîsofî, civakî bawarkî her  dema tê gotin. (Malê xweyî mirî da, dema eyd-erefata, wextê gerandina Tawisê û hivd)

Qewl ji alyê gelekava hatye nivîsar û niha gelek varyantên wê hatine berevkirin û weşendin.

Min ev varyantên jêrê hildane û kirine bingeha lêkolîna xwe:

1. Ordîxan û Celîlê Celîl, ZARGOTINA KURDÎ, II; Moskva, s.1978; ru 44-49*.  51 sebeqe.

2. Ev varyanta Pîr Dîma,êzdîyê Gurcistanê, sala 2007 a ji bajarê Tilbîsê min ra şandye, ku ji zarê qewlbêjên Êzdiyên Rûsyayê hildaye. 55 sebeqe

3. WWW. Yeziden. de.

4. WWW. Lalişh. De. 74 sebeqe.

5. Êzdîneme, weşena Laliş-2, Almanya. 67 sebeqe.

6. Kovara LALIŞ, N 8; tebax, 1998; ru. 26; 27; 28; 29; 30. 70 sebeqe.

7.Êzidyatî, Xidir pîr Silêman, ji bo qutabyan, (1-69) Duhok-1996;  74 sebeqe.

Min hewl daye, ji bo lêkolîna qewlê, varyantên usa bibijêrim, ku ji zarên qewlbêjên her heremeke Êzdî lê dijîn navda hebin.

Varyantên vê qewlêye jorgotî  55 heta 74 sebeqane. Himberîhevkirna van varyantan nîşan dan ku gelek peyv, cimle, çapa sebeqan, cîyê sebeqan hatine guhertin. Hinek sebeqe ji hinek varyantan der mane (hesabê yên usa pir kême). Yan çawa Qewlbêj dibêjin „kûvî bûne.“

Di nava salên dirêj da hinek tişt hatine bîrkirin. Ev tiştekî xezayî ye. Civakên Êzdyan, ne ku tenê bi hezara kîlomêtra ji hev dûr bûne, lê navbera wanda hidûdên berk e bi qezya û kuştin hebûne, bi sedsalan pêwendyên wan civakên bi hevra pir kêm yan qet tune bûne. Her herem bin deshiletdarya ol, dagerkir, kûltûra, ziman û perwerdeke cuda bûye.

Merkeza Êzdiyan bi şandina Qewala û Tawisê pêwendî bi heremên Êzdiyan ra danye.  Rêwîtya qewalan berbi heremên Êzdiyan gelekî bi qezya û zemet bûye. Rêda eger der-dor li wan bihesyana û bizanbûna Êzdîne, serda jî oldarin, xêra li nav Êzdyan berev dikin, dişêlandin û dikuştin. Dîrokê da bûyarên usa pirin.

Bawarkî 85-90 salî Êzdyên Sovyêtê ji her tiştî birî bûne.Pêwendyê wan merkeza êzdîtyê ra birî bûye.

Bi heqî gerekê bê gotin, Merkeza Êzdiyan, ye olî û civakî jî, ji ber sedemên cûrbicûr li ser wê bilindayê nîbûye, ku pêwendî û girêdanên wê heremên Êzdyan ra hebe û bi rêk-pêk rêvabiryê Êzdyan bike.

Têkstên edeba dînê Êzdiyan wa jî hatine xweyîkirin gerekê meriv şikirbûna xwe ji Xwedê bîne..

Halê hebûn-nebûnê da êzdyan ev bawarî û edeb bi xûna xwe bi dewrana parastin e.

Fikir û naveroka qewlê, cûrê hûnandin, teqil û mêlodya helbestê, zimanê wê varyanta teva da rind hatine parastin…

Varyanta da, payê sebeqa yên pirê, bi guhestinên pir kêm, bawarkî rêz bi rêz, peyv bi peyv weke hevin. Eva dide kivşê, ku qewl çawa hatye hûnandin usa jî hatye parastin. Him li nav êzdiyên Başûr, him Bakûr, rojava û yên Rûsyayêda guhestinên mezin û bingehîn nehatine pêkanîn.

Qewlê da, cûrê deylihevkirina ji hev (Şêx û Aqûb) her heremekê anegorî zaravê wê tê kirin:

Şêx go: Aqûbê mino…

Aqûb go: Seydayê mino…(1), (2), (3) 

Şêx dibêje: Aqûbo…

Aqûb dibêje: Şêxê mino…(4)

Şêx dibêje tê Aqûbî…

Aqûb dibêje tê ya Şêxê mino…(5)

Şêx ji Aqûb dipirsîye…

Aqûb dibêjê tê ya Şêxê mino…(6)

Şêx dibêjît: Aqûbo…

Aqûb dibêjît: Ya seyda… (7)

Guhertinên wa zyan nedane ne fikira qewlê, ne têxnîka û kêşesazya sebeqan, ne ji zimên. Eger di nav dîroka dewrana da guhertinên bingehîn biketana qewlê, li nav civakên usa ji hev qetyayî û dûrî hev da guhertinên ne weke hev, ji hev cuda bûna û qewl nikaribû derî zaravê heremê bihata xweyîkirin. Usane 8-9 sedsal berê qewl çawa hatye hûnandin qewlbêjan bawarkî usa jî parastin e.

Mînak, ji bo mecalên gotarê  imkan nadin em berfire li ser vê pirsê rawesin , ji her varyantekê emê sebeqekê bînin û himberî hevkin:

Şêx go: „Aqûbê mino, peza stewr medoş,

Reza pola mefroş,

Nebe mişteriyê îman koş.“ (v. 1)

Şêx go: Aqûbê mino, peza stewrî nedoş,

Rastya pola mefroş,

Mebe mişteriyê meryê îman koş. (v. 2 )

Şêx dibêje: Aqûbo, peza stewr nedoş,

Rastya dilan bipûl nefroş,

Nebe muhubê xelkê îman li koş. ( v. 4 )

Şêx dibêje tê Aqûbî

Peza stewr nedoş

Rastya dilan bi pûl nefroş

Nebe muhbê xelkê îmanfroş. ( v. 5 )

Şêx dibêje te Aqûbî

Peza stewr medoş,

Rastya dila bi pûl mefroş

Nebe muhbê xelkê îman firoş. ( v. 6 )

Şêx dibêjit: Aqûbo peza bi stewrî medoş,

Rastya dila bi pûla mefroş,

Mebe mihibê xelkê îman li koş. (v. 7)

Sebeqe varyanta teva da jî him bi ziman, fikirê, têxnîka hûnandinê weke hev in. Guhertina  çend peyvan bi peyvên hevbeş usa bi hostatî hatye kirin ku meriv guhertinê tê dernaxe jî.

Li nava her heft varyantên lêkolînkirî da sebeqên weke kev, wek vê sebeqa me anye pirin,  bawarkî heta guhertinên peyva jî rêza da pir çê nebûne.

Gerekê bê gotin zyan tucar negihîştye fikirê.

Êzdî dibêjin: „Qewl ji îmanê ye.“ Qewlbêj û civak bi cûrekî xofê nêzîkî pîrozaya wê bûne û parastine

Ya here ecêv, çawa vê qewlê usa ji temamya edeba Êzdiyan da ziman e. Ziman kurmancya jorîne. (Berê kurmancya Bedînan jî usa bûye). Ew kurmancîye ku niha Kurdên Bakûr, rojava û Rûsyayê pê diaxivin, dinivîsin, dixûnin.

.

Usane 8-9 sedsal berê, bi vê kurmancya meye îro Kurdên Êzdî axivîne. Qewl û beyt, duea – dirozge , rabûn-rûniştandina wan tev  kurmancî bûye û ewqas wede da kurmancî bê guhertinên mezin, bi deng û rengê xwe, bi giramêra xwe maye?

Hewaskare , niha dema  qewlbêj-oldarên Êzdiyên Sêxanê malê xwe da, zarokên xwe, hevra diaxivin, axaftina wan bi zaravê badînanî yê îroyîn e, lê dema derbazî gotina qewlê dibin bi kurmancya paqij dibêjin. Eva pirsgirêkeke zimanzanyê ye û hewcê lêkolîna kûre.

Dîsa ez dibêjim, eger qewl bihatana guhertin, guhertinên gorî zaravayên hereman bûna û wê ne weke hev bûna.

Têkstên edeba Êzdiyan, bawarkî payê pirê bi helbestkî hatine hûnandin, ji wan  hemû qewl usa jî qewla Şêx û Aqûb helbestin.

Qewl, wek helbest, wek berhema edebî, him bi cûrê xwe, him bi naveroka xwe, him bi armanc û bi rola xwe ya civakî ji helbest û destanên meye kilasîk cuda dibin, xweyî xisusî ne.

Cûre neteweyî ye, li ser kok, ruh û bawarya netewetyê (kurdewaryê) ava bûne, ziman paqije, hukumê kûltûra der-dora li ser kême.

Helbesta Kurdîye kilasîk, ku bawarkî dusid-sêsid sal piy wanra xuliqye, bi sedemên cuda ew xizna edebê ji xwera nekire hîm, cûre, bawarî ji gelên deshilatdar hildane û ziman jî paqij nîne. (Eva têma lêkolîneke edebyetzanyêye berfireye û hudûdên gotareke wa da cî nabe).

Qewlê Şêx û Aqûb ji alyê qewlvan, helbestvan, fîlîsofê sedsala 12 î gewre Şêx Fexrê Adyan da hatye hûnandin. Qewl dîaloge di navbera Fîlîsofê mezin û Aqûb da. Lê dîalog jî ne navbera du şexsên weke hev dane, bi rastî navbera Mamista û şagirt dane.

Qewl ji xwe felsefa jîyanê ye, têda besa pir pirsgirêkan tê kirin, naveroka wê pir dagirtîye: şîreta, temya, têderxistinoka girtî heta xuliqandin û pêşdahatina jîyanê li ser dinê.

Gelo Aqûb kêye, ku Fîlîsofê mezin ew wek mînak hildaye û jêra ketye gotûbêjeke usaye kûr.

Hinek dibêjin, ku Aqûbê besa wî qewlê da tê kirin, lawê Şêx Fexre.

Dibe bi navê Aqûb lawekî Şêx hebye. Lê lêkolîn û analîzkirna qewlê ez jî wek lêkolînvan Xêrî Bozanî ** anîme ser wê fikirê, ku ev Aqûba lawê wî nîne. 

 Meriv kare bifikire, ku qewlvanê mezin, ku  bîr û boçûnê xwe dîhar bike, dibe şexsyetekî wek Aqûb pêxember ji nav mêtoloja rojhilatê hildaye, wek nefsekî xiyalî qewl-helbesta xwe ra kirye obyêkt û jêra ketye dîalogê. Aqûb pêxember ji mêtolojya yahûdya tê, Încîlê da jî derheqa wî da heye.  Dibe loma jî qewlê da ew  wek Aqûbê Mûsa tê navkirin. Nava zargotina Kurdan da destana Ûsivê Nebya belabûyî û hizkirye, kîjanê da Aqûb pêxember bavê Ûsivê Nebya ye, henek fikirên vê dîalogê  fîkirên destanê tînine bîra mêriv.***

Lê dema qewlê dixûnî (dibihîyî) ferih tê ber çevan, ku Şêx Fexrê Adiyan şagirtê xwe ra, ne ku ketye dîalogê, lê wek dersdar, mamosta ku zanebûnê şagirtê xwe bihese, pirsa jê dike.

Sebeqê da wa tê gotin:

Aqûb dibêjit: Şêxê mino, ezim Aqûbê Mûsa

Hey Fexro yî firisa

Tu rune li meclîsa

Yê wekî Aqûbê Mûsa

Şêx Fexrê Adyan jê bike pirsa.          

Aqûb dibêje: Şêxê mino,

Hey Şêxo ji mala Şêx Şeref e

Tu xudanê kitêban û mishef e,

Yekî wekî Aqûbê Mûsa çîye,

Şêx Fexrê Adiyan li gel bikete gef e. (V. 4)

Aqûb bi xwe newakehevya xwe û seydayê xwe xumukur tê: “Hey Ferxo ji firîsa, tu xudanê kitêb û meshef e, yekî weke Aqûbê Mûsa cîye, Şêx Fexrê Adiya jê bike pirsa.”

Eyan dibe lu şagirtê wî ji weletekî dûr hatye, li bal “hostayê” xwe, bi sala fêrî êzdîtayê bûye û Mamosta “êntyamê“ jê hildide.

Aqûb dibêje tê ya Şêxê mino

…………………….

Ez hatim dê li virbim

Heta roja qiyametê

Li ber qedema  Şêx Fexrê

Adiya bi xwe pîr bim.  (V. 6.)

Vira gelekî zelal Aqûb dibêje: “Ez hatim e ku heta pîrbûnê, heta roja qiyametê ber qedemê Şêx Fexrê Adya bim.”

Ji vira ji gereke bê texmînkirin, ku ji gelek mîrgehên Êzdiyan, û ne tenê mîrgehan û êzdî lê gelek cîya bawarmend hatine bal Şêx û fêrî felsefa xwedênasyê bûne.

Ez lêkolînvan Xêrî Bozanîra yekfikirim, dibe dayka Aqûb Êzdî jî nîbe.Hinek sebeqa da peyva hindo, hind hene:

Şêx dibêje: Aqûbo hindo…(V. 4)

Aqûb dibêje: Şêxê mino, hindek û hindo me…(V. 4)

Aqûb dibêje tê ya Şêxê mino hindek û hindû me… (V. 6)

Şêx dibêjê tê Aqûbî

Ji hind heta atîqatê,

Dê kevanek li te bikim xelat e,

Dikirê wî dice welet ber welet e. (V. 4; 6 )

Gelo Aqûb bi rastî jî ji Hindê ne hatye? Eyane nêzîkî Lalişê cîk heye heta niha jî jêra dibêjin gundê Hinda. Dibêjin Hind hatine û nava Êzdiyan da helyane.

Bi texmîna min vê derheqê da, usa jî bi cûrekî sergirtî sebeqên 11; 12; 13; 14; ( 6.) tê gotin, kîderê pirs û caw li ser bav û dêye.

 Hinek sebeqên qewlê ji rûva weke şîretane, lê gava serda difikirî  him kurayî û berfireya fikirê va tştên ecêvmayînê ne. Bi çend peyvên kurt, pir bi zelal naverokeke ecêb mezin li ber mirov  vedikin. Mînak:

Peza stewrI medoş,

Rastya dila bi pola nefroş,

Mebe mihibê îman li koş,

Zêra navêje zikake,

Tove xwe hişk-beyara nereşîne,

Helalya xwe bi heramya xelkê mefroş…

Ew şîretên jorgotî  rûva tê bêjî  gotinin ne pir eyan û sadene, lê gava hevkî kûrî nava fikirê dibî dinhêrî, binê wan peyv û xetên kin û  biçûk da meriv kare hezar tiştî bifikire. Evana şîret ne usanin ku demê ra kevn nabin, bên ji bîrkirin. Evan fikir û pirsgirêkên usanin, ku naveroka xwe tucar unda nakin, heta merivyî heye aktûalin…

Qewla Şêx û Aqûb da pirsgirêke here hewaskar û girîng mineqeşeya li ser xuliqandina dine û li ser wê pêşdahatina jîyanê ye. Ew pirsgirêk di gelek sebeqên qewlê da tê girtûgohkirin. Eva pirsgirêka stûneke avabûna bawarya êzdîtayê ye…

Şêx ji Aqûb di pirsî ye:

Tu bi insîkî û bi cinsî ye,

Bi melekê berî ye,

Tu rastî bo min bêjî ye

Nijara vê dine ji kengî hata kengê ye?

Aqûb dibêje te Şêxê mino

…Nijara vê dinyayê ji şemî bû hetanî bi înê,

Li înê danîn esase, li şemîye kirin xilase,

Pişti bi hevsed salî

Heft surr hatin dewran û kasa

Li çarşembê birîn kirase. (V. 6)

Lêkolîna berheman dide îzbatkirin, ku Şêx Fexr  ne ku tenê zanekî dewra xweyî Xwedênasyê bûye lê ewî usa jî bi kurayî haj zanestyên cihanêye din hebûye, ji bo wê jî tiştekî ecêb e, wê dewra fikirandina dogmatîke, mêtafîzîkyê da ew gelek pirsa da ji mêtafîzîkyê dûr dikeve, tê bêjî ji wê fikirandinê bawar nake. Li vê sebeqê da Filişofê dewra xweyî mezin bi dogmatîkî nêzîkî pirsê nebye. Navbera înî,  şembûyê û çarşemê da “heft sirr hatin dewran û kas e, li çarşembê birîn kirase”. Usane bi carekê va, bi şiva qudretê her tişt nexuliqye, heta ew yek pêk hatye gelek dewran û sirr hatine, derbaz bûne, pêşdaçûyîn, hej çê bûye, ku çarşembê birîne “kiras e”.

Roja Çarşembê di êzdayê da rojeke muqedes e. Ew roja xuliqandina dinêye, roja Tawisî Melek hatye ser dinêye.

Şêx ji Aqûb dipirse: “ Nîveka vê dinyayê li ku dibê ye? “

Aqûb dibeje tê ya Seyda, min zor dîtin yî bi delîl

Tê heyne sidiq û sebîl

Nîveka vê dine Qudis û Xelîl…(V.7.)

Ji vira tê xanê, ku êzdîtyê da hurmetê hemû pêxember û bawaryara tê kirin. Nîveka cihanê cîyê xuliqandina ola û pêxembera dihesibîne. Êzdî dibêjin: “Pêxember, pêxemberê Xwedêne”,

Ci ku bi hukumê Xwede hatye çêkirin ew piroze.

Fikira vê pirsgirêkê qewlê da berdewam dibe, Pirs bi cûrekî din tê dayîn:

Şêx ji Aqûb di pirsîye

…Axa ji ber qalibê Adem pêxember may li ku dibêye?

Aqûb dibêje: ya seydayê min bax dîtin meksûr

Lê dixunin bilbil û şarlûl

Axa ku ber qalibê Adem pêxember mayî

Pê avakir Beytu Memûr. (V.7)

Sebeqê da tê pirsîn “ Ew axa ber qalibê Adem Pêxember ma çi pê hate çêkirin?” Usane Adem Pêxember jî ji axê ye, Pêxember tev jî evdin û ji axêne…Bi texmîna min, gilî derheqa şexsyeta Şîxadî da ne. Bi cûrekî sergirtî, nazik û hostatî tê gotin, ku Şîxadî raste Pêxember nayê navkirin, lê ew jî ji sirr û axa pêxembera ne. Beytu Memûr ware dayîkbûna Şîxadî ye. Ew bi axa ber qalibê pêxember mayî hatye avakirin û ji wê axa pîroz jî Şîxadî xuliqye, ew jî ji axa pêxemberan e.

Qewlê da besa kitêb û defterê jî tê kirin.:

Şêx ji Aqûb pirsîye:

Aqûbo tu bi hisnê key bi cisnîye

Bi melekê berîyê dê rastyê bo min bêjîye,

Min ecêbek dîtîye

Welat û ber welat geriye

Ne e’yare ne mûwe, ne zimane û ne gewrîye

Şaristana qewî bi rûwe.

Aqûb dibêjitê: ya seyda ya te dîtî ne ecêb e,

Defter e û kitêb e

Te heye i’lmê ji xêbe

Alimê wê nema bû çû kitêb e. (varyanta p.x.)

Şêx bi cûre têderxistinokê pirse dide Aqûb. Gilî derheqa kitêb û deftera da ne. Vira pirs pêjda tê çawa ew xizna edeba olî hatye hûnandin. Gelek oldarên Êzdiyan dibêjin, ku giva u’lmê Êzdiyan ne yê nivîsarêye, Xwedê daîye, ji sirrê gihîştye wan û serê wandane. Eva tiştê bawaryê nine. Fîlîsovekî  wek Şêx Fexrê Adîyan nikaribû bê xwendin û zanebûnên dema xweye bingehîn bigihîşta zanebûnên ênsêklopêdîk û berhemên wa kûr û giranbiha  bie’franda.

Bi texmîna min vê sebeqê da Şêx derheqa zanebûnên xwe da dibêje:

…wextê min bore xwe lebisand,

Min bire meydana û melika reqisand,

Min bi herfekê Aqûbê Mûsa Tirsand…

Bor, yanê hesp, zanebûnên fikrê, li nav mezinan û melîka…Aqûb bi kurt û tam cawa dersdarê xwe dide:

Hey Şêxo ji mala Şêx Şerefe

Tu xudanê kitêb û meshefe…

Usane Şêx xudanê kitêb û defteran bûye. Xwendî bûye.

Vira hinek pirs pêjda tên.

-gelo li kîderê, cem kê xwendye? Dibe hema Şîxadî bûye dersdarê wî.

-Berhemê wî hemû bi kurmancîne. Eger nivîsîye. Çawa nivîsîye? Bi herfên çawa?

-oldarên sereke tenê xwendî bûne, yan mektebên wan hebûne?

Çawa me berê jî got qewl bi cûrê pirs û bersîvê hatye hûnandin. Lê ew dîalog usa hostatî pêk hatye, ku guhdar yan xwendevan ji pirs û cawa a’cîz nabe, wekilandinên pirs-bersîvaye pirozayîke sade, peyvên zêde sebeqa da bawarkî tune ne. Cûrê pirsînê û dayîna bersîvê hewaskarin, kurt, sivik û zelalin. Gelek pirsgirêkên bi fikira xwe va ji hev dûr qewlê da hatine girtûgohkirin. Ji pirsgirêkekê derbazî ya din bûyîn gelekî  xezayî, nazik pêk tê usa ku zyanê nade yek parebûn û naveroka efrandinê.

Himberîhevkirina varîyantên qewlê ez anîme wê bawaryê, ku hinek varyanta da weşenvana bi anegorî xwe peyv guhestine, têkst „serrast“ kirine û xetên  hinek sebeqan ji sêxetê kirine çar, pênc, şeş xet.

Guhertinên usaye bi serê xwe kirin dijî zanyaryê ne, ji bo lêkolînên zanestî dijweryan pêjda tînin, lêkolînvan karin bikevne nava şaşyan. Carna mirov difikire gelo ew peyv ya qewlbêj e yan „serrastkirîye „.

Mesele di sebeqên van varyantadan hinek peyv li hev nagrin.

Aqûb dibêjite: ya seyda hero ku roj ziriqî,

Nûr ji nûrê tifiqî,

Sem’ûnî kêb ji berî xuliqî. (a)

Şêx ji Aqûb di pirsîye

…Ê bi behrê xeniqî kêye,

Ê ji berî xuliqî kîye

Ê ji berî stiryîn kîne?

Aqûb dibêjtê: ya seyda

….Wê deng dike bi nehîne,

Ê bi behrê xeniqî Fer’ûne, (b)

Ê ji berî xuliqî Şem’ûne.

Ê bi berî stiryan her heft mêrên kafêne. 

Şem’ûn, Fer’ûn û her heft mêrên Kafêne, ku qewlê da besa wan tê kirinê kêne?

Gorî efseneyê, Şêx Fexir wek extyarê Mergê û oldarekî buhurtî timê li gund û bajarên der-dorên Lalişê geryaye. Rojekê çûye gundê xirîstyanan Ertqûşê. Pîrekeke xirîstyan, ku jêra zarok çê nabin, conyê de’n yê kevir hildide tê pêşya Şêx Fexir. Bi due’a Şêx ew conyê kevir jêra dibe zar. Nav dikin Şe’mûn. Di zaravên kurmancya Bedînan da kevira dibêjin ber. Usane, jI berî xuliqî Şem’ûne raste.

Lê varyanta 1 ê da bi şaşî peyva berî dibe behr, varyantên 4; 5; 6 a da dibe ber.

.Nûr ji nûrê tifiqî, Şem’ûnî kib ji berî xuliqî. ( yanê ji kevir xuliqî) (a)

Nûr ji nûrê tifiqî, hingê Şibhûnî pak be’rê (behrê) xuliqI. (Yanê ji behrê xuliqî). (V.1)

Varyantên 2; 3 da ev sebeqe tunene.

Nûr ji nûrê tifiqî, Şemhûnî kîb ji ber xuliqî. (yanê ji ber nûrê xuliqye) (Varyant 4; 5; 6)

Gorî mêtolojya cuhya, dema Mûsa pêxember pêşya miletê xwe dikeve ji Misrê direve, padşê Misrê Ferhûn, bi leşkerê xwe va dikeve pey wan ku wan qirke. Berê wan dikeve behrê. Behr rê dide Mûsa pêxember û miletê wî, ew derbas dibin, lê Ferhûnê neheq behrê da dixeniqe. Usane: bi behrê xeniqî Ferhûne, raste.

Varyantên 5; 6 a da peyva xeniqî bi dibe xeriqî.

Varyantên 1; 2; 3; ev sebeqe tune ne.

Ê li bahrê xeriqî  Ferhûne. (Vîrda xeniqî bûye xeriqî)  (Varyant 5)

Ê li bahrê xeriqî Ferhûne.  (Vira dîsa Xeniqî bûye xeriqî) (Varyanta 6)

Dr Xelîl Cindî jî lêkolîna xwe ya bi navê „Pirsyarêt wunda?! Yan çilonîya têghîştin û vekolîna edeba dînî „ da dewsa xeniqî dinivîse xeriqî.****

Gelo orgînalê da xeniqî bûye yan xeriqî… (Behrê da dixeniqin, difetisin, naxeriqin).

Em mînakeke din bînin:

Şêx sebeqê da dipirse:

Bêje min jehra marî ji çiye?

Payê varyaaye pirê da, caw wa tê dayîn: „Jahra marî ji xozya filên e, filên xozya xwe havîte, mar di gihîştê di mête…“ (7). Peyva filên yanê filan merî, filan kes. Navê filan kesî qewlê da nayê gotin, dewsê peyva Filên e. Lê varyantên (1), (2), (3), (5) da Firêc, Firêz hatye kêranîn.

Gelo eva şaşîye, yan rastîk vê peyvê da jî heye?

Mînakê wa nava qewlên weşandî da pirin. Ji her qewlê niha ji zarê qewlbêjan gelek varyant hatine nivîsar û weşendin. Bi texmîna me ewê ji xwera maf dibîne vê yan wê qewlê biweşîne, gotî wê sebeqe bi sebeqe rind hînbe, bimihîne, varyanta himberî hevke, lêkolînke, rastî û şaşyan ji hev başqeke.

Vê demê, gava hê ev edeb pakî nehatye lênhêrandin, lêkolînkirin,, gelek pirs û pirsgirêkê naverokê, zimên, dîrokê, kêşesazya helbestê, felsefê nehatine safîkirin bi cûrekî zanestî, akadêmî  nehatine serrastkirin, texmîna min kes gerekê rastkirina“ bi serê xwe têkista da neke. Bêyî lêkolîn, makkirin û bin têksta qewlê da nivîsar, tu kes gerekê herfekê jî ji qewlê neguheze. Kesê ku dixweze qewlê (qewla) biweşîne, borcdare bide navnîşankirin, gelo ew têkist ji ku hildaye, yan qewl ji zarê kîjan qewlbêjî, sala çenda, kîjan heremê û kê nivîsye. Eger ew maf ji xwera dibîne hinek peyvan, cimlan yan cûrê cimlan, xetan, cîyê sebeqan biguhêze, bira binivîse ku ew  guhestin ji alyê wî va, seva cî, ser kîjan bingehê hatine kirin.

Niha weşendina têkstên Êzdîtyê bûye mode…Hildidin, bê zemetyê bikşînin, tevî hinek gotin û fikirên tomerîye eyan, çîrokên bê bingeh têkstan (carna jî bi xwe gelek peyv û cimlan ji varyantên weşandî diguhezin, yanê rêdaktoryê lê dikin) bêy nivîsara çevkanyan, jorê jî navê xwe mezin dinivîsin û diweşinin.

Li nav têkstên ku emrê wan 8-9 sedsal û hinek jî dibe bi hezara salane, guhestin bi serê xwe, nezanî kirin karekî ne ku tenê ne zanestye, lê ne rewşenbîrî û ne vîjdanîye.

__________________________________________________________-

 *Varyanteke vê qewla li Komara Ermenistanê, sala 1973 a meha sibatê ji zarê Ahmedê Şêx Osê li gundê Quruerez (Yêrasxavûn), nehya Hoktêmbêryanê (Armavîr) ji alyê rojhilatzanên bi nav û deng  Ordîxan û Celîlê Celîl va hatye nivîsar. (Z.K. II, Moskva, s. 1978. rû; 483; 485)

** WWW Lalish.de; WWW. Yeziden .de.

*** FOLKLORA KURMANCYÊ; Hazirkir Hecyê CINDÎ; 1957; Êrevan.

**** Kovara Roj, Sala…..; rû 15

çapkirin