Esker BOYK

 Qewl x Aqb

 

Qewla x Aqb gelek belabye bawark her hermke Kurdn zd l dijn, qewlbj v qewl zanin. Ev qewla wek tkisteke flsof, civak bawark her  dema t gotin. (Mal xwey mir da, dema eyd-erefata, wext gerandina Tawis hivd)

Qewl ji aly gelekava hatye nivsar niha gelek varyantn w hatine berevkirin weendin.

Min ev varyantn jr hildane kirine bingeha lkolna xwe:

 

1. Ordxan Cell Cell, ZARGOTINA KURD, II; Moskva, s.1978; ru 44-49*.  51 sebeqe.

2. Ev varyanta Pr Dma,zdy Gurcistan, sala 2007 a ji bajar Tilbs min ra andye, ku ji zar qewlbjn zdiyn Rsyay hildaye. 55 sebeqe

3. WWW. Yeziden. de.

4. WWW. Lalih. De. 74 sebeqe.

5. zdneme, weena Lali-2, Almanya. 67 sebeqe.

6. Kovara LALI, N 8; tebax, 1998; ru. 26; 27; 28; 29; 30. 70 sebeqe.

7.zidyat, Xidir pr Silman, ji bo qutabyan, (1-69) Duhok-1996;  74 sebeqe.

 

Min hewl daye, ji bo lkolna qewl, varyantn usa bibijrim, ku ji zarn qewlbjn her heremeke zd l dijn navda hebin.

 

Varyantn v qewlye jorgot  55 heta 74 sebeqane. Himberhevkirna van varyantan nan dan ku gelek peyv, cimle, apa sebeqan, cy sebeqan hatine guhertin. Hinek sebeqe ji hinek varyantan der mane (hesab yn usa pir kme). Yan awa Qewlbj dibjin kv bne.

Di nava saln dirj da hinek tit hatine brkirin. Ev titek xezay ye. Civakn zdyan, ne ku ten bi hezara klomtra ji hev dr bne, l navbera wanda hiddn berk e bi qezya kutin hebne, bi sedsalan pwendyn wan civakn bi hevra pir km yan qet tune bne. Her herem bin deshiletdarya ol, dagerkir, kltra, ziman perwerdeke cuda bye.

 

Merkeza zdiyan bi andina Qewala Tawis pwend bi heremn zdiyan ra danye.  Rwtya qewalan berbi heremn zdiyan gelek bi qezya zemet bye. Rda eger der-dor li wan bihesyana bizanbna zdne, serda j oldarin, xra li nav zdyan berev dikin, dilandin dikutin. Drok da byarn usa pirin.

Bawark 85-90 sal zdyn Sovyt ji her tit bir bne.Pwendy wan merkeza zdty ra bir bye.

Bi heq gerek b gotin, Merkeza zdiyan, ye ol civak j, ji ber sedemn crbicr li ser w bilinday nbye, ku pwend girdann w heremn zdyan ra hebe bi rk-pk rvabiry zdyan bike.

Tkstn edeba dn zdiyan wa j hatine xweykirin gerek meriv ikirbna xwe ji Xwed bne..

Hal hebn-nebn da zdyan ev bawar edeb bi xna xwe bi dewrana parastin e.

 

Fikir naveroka qewl, cr hnandin, teqil mlodya helbest, ziman w varyanta teva da rind hatine parastin

Varyanta da, pay sebeqa yn pir, bi guhestinn pir km, bawark rz bi rz, peyv bi peyv weke hevin. Eva dide kiv, ku qewl awa hatye hnandin usa j hatye parastin. Him li nav zdiyn Bar, him Bakr, rojava yn Rsyayda guhestinn mezin bingehn nehatine pkann.

Qewl da, cr deylihevkirina ji hev (x Aqb) her heremek anegor zarav w t kirin:

x go: Aqb mino

Aqb go: Seyday mino(1), (2), (3) 

x dibje: Aqbo

Aqb dibje: x mino(4)

 

 

x dibje t Aqb

Aqb dibje t ya x mino(5)

 

x ji Aqb dipirsye

Aqb dibj t ya x mino(6)

 

x dibjt: Aqbo

Aqb dibjt: Ya seyda (7)

 

Guhertinn wa zyan nedane ne fikira qewl, ne txnka kesazya sebeqan, ne ji zimn. Eger di nav droka dewrana da guhertinn bingehn biketana qewl, li nav civakn usa ji hev qetyay dr hev da guhertinn ne weke hev, ji hev cuda bna qewl nikarib der zarav herem bihata xweykirin. Usane 8-9 sedsal ber qewl awa hatye hnandin qewlbjan bawark usa j parastin e.

Mnak, ji bo mecaln gotar  imkan nadin em berfire li ser v pirs rawesin , ji her varyantek em sebeqek bnin himber hevkin:

 

x go: Aqb mino, peza stewr medo,

Reza pola mefro,

Nebe miteriy man ko. (v. 1)

 

x go: Aqb mino, peza stewr nedo,

Rastya pola mefro,

Mebe miteriy mery man ko. (v. 2 )

 

x dibje: Aqbo, peza stewr nedo,

Rastya dilan bipl nefro,

Nebe muhub xelk man li ko. ( v. 4 )

x dibje t Aqb

Peza stewr nedo

Rastya dilan bi pl nefro

Nebe muhb xelk manfro. ( v. 5 )

 

 

x dibje te Aqb

Peza stewr medo,

Rastya dila bi pl mefro

Nebe muhb xelk man firo. ( v. 6 )

 

x dibjit: Aqbo peza bi stewr medo,

Rastya dila bi pla mefro,

Mebe mihib xelk man li ko. (v. 7)

 

Sebeqe varyanta teva da j him bi ziman, fikir, txnka hnandin weke hev in. Guhertina  end peyvan bi peyvn hevbe usa bi hostat hatye kirin ku meriv guhertin t dernaxe j.

 

Li nava her heft varyantn lkolnkir da sebeqn weke kev, wek v sebeqa me anye pirin,  bawark heta guhertinn peyva j rza da pir nebne.

Gerek b gotin zyan tucar negihtye fikir.

zd dibjin: Qewl ji man ye. Qewlbj civak bi crek xof nzk prozaya w bne parastine

 

Ya here ecv, awa v qewl usa ji temamya edeba zdiyan da ziman e. Ziman kurmancya jorne. (Ber kurmancya Bednan j usa bye). Ew kurmancye ku niha Kurdn Bakr, rojava Rsyay p diaxivin, dinivsin, dixnin.

.

Usane 8-9 sedsal ber, bi v kurmancya meye ro Kurdn zd axivne. Qewl beyt, duea dirozge , rabn-rnitandina wan tev  kurmanc bye ewqas wede da kurmanc b guhertinn mezin, bi deng reng xwe, bi giramra xwe maye?

Hewaskare , niha dema  qewlbj-oldarn zdiyn Sxan mal xwe da, zarokn xwe, hevra diaxivin, axaftina wan bi zarav badnan y royn e, l dema derbaz gotina qewl dibin bi kurmancya paqij dibjin. Eva pirsgirkeke zimanzany ye hewc lkolna kre.

     

Dsa ez dibjim, eger qewl bihatana guhertin, guhertinn gor zaravayn hereman bna w ne weke hev bna.

 

Tkstn edeba zdiyan, bawark pay pir bi helbestk hatine hnandin, ji wan  hem qewl usa j qewla x Aqb helbestin.

Qewl, wek helbest, wek berhema edeb, him bi cr xwe, him bi naveroka xwe, him bi armanc bi rola xwe ya civak ji helbest destann meye kilask cuda dibin, xwey xisus ne.

Cre netewey ye, li ser kok, ruh bawarya netewety (kurdewary) ava bne, ziman paqije, hukum kltra der-dora li ser kme.

Helbesta Kurdye kilask, ku bawark dusid-ssid sal piy wanra xuliqye, bi sedemn cuda ew xizna edeb ji xwera nekire hm, cre, bawar ji geln deshilatdar hildane ziman j paqij nne. (Eva tma lkolneke edebyetzanyye berfireye huddn gotareke wa da c nabe).

 

Qewl x Aqb ji aly qewlvan, helbestvan, flsof sedsala 12 gewre x Fexr Adyan da hatye hnandin. Qewl daloge di navbera Flsof mezin Aqb da. L dalog j ne navbera du exsn weke hev dane, bi rast navbera Mamista agirt dane.

Qewl ji xwe felsefa jyan ye, tda besa pir pirsgirkan t kirin, naveroka w pir dagirtye: reta, temya, tderxistinoka girt heta xuliqandin pdahatina jyan li ser din.

  

Gelo Aqb kye, ku Flsof mezin ew wek mnak hildaye jra ketye gotbjeke usaye kr.

Hinek dibjin, ku Aqb besa w qewl da t kirin, law x Fexre.

Dibe bi nav Aqb lawek x hebye. L lkoln analzkirna qewl ez j wek lkolnvan Xr Bozan ** anme ser w fikir, ku ev Aqba law w nne. 

 Meriv kare bifikire, ku qewlvan mezin, ku  br bon xwe dhar bike, dibe exsyetek wek Aqb pxember ji nav mtoloja rojhilat hildaye, wek nefsek xiyal qewl-helbesta xwe ra kirye obykt jra ketye dalog. Aqb pxember ji mtolojya yahdya t, ncl da j derheqa w da heye.  Dibe loma j qewl da ew  wek Aqb Msa t navkirin. Nava zargotina Kurdan da destana siv Nebya belaby hizkirye, kjan da Aqb pxember bav siv Nebya ye, henek fikirn v dalog  fkirn destan tnine bra mriv.***

 

L dema qewl dixn (dibihy) ferih t ber evan, ku x Fexr Adiyan agirt xwe ra, ne ku ketye dalog, l wek dersdar, mamosta ku zanebn agirt xwe bihese, pirsa j dike.

Sebeq da wa t gotin:

 

Aqb dibjit: x mino, ezim Aqb Msa

Hey Fexro y firisa

Tu rune li meclsa

Y wek Aqb Msa

x Fexr Adyan j bike pirsa.          

 

Aqb dibje: x mino,

Hey xo ji mala x eref e

Tu xudan kitban mishef e,

Yek wek Aqb Msa ye,

x Fexr Adiyan li gel bikete gef e. (V. 4)

 

Aqb bi xwe newakehevya xwe seyday xwe xumukur t: Hey Ferxo ji firsa, tu xudan kitb meshef e, yek weke Aqb Msa cye, x Fexr Adiya j bike pirsa.

 

Eyan dibe lu agirt w ji weletek dr hatye, li bal hostay xwe, bi sala fr zdtay bye Mamosta ntyam j hildide.

 

Aqb dibje t ya x mino

.

Ez hatim d li virbim

Heta roja qiyamet

Li ber qedema  x Fexr

Adiya bi xwe pr bim.  (V. 6.)

 

Vira gelek zelal Aqb dibje: Ez hatim e ku heta prbn, heta roja qiyamet ber qedem x Fexr Adya bim.

Ji vira ji gereke b texmnkirin, ku ji gelek mrgehn zdiyan, ne ten mrgehan zd l gelek cya bawarmend hatine bal x fr felsefa xwednasy bne.

Ez lkolnvan Xr Bozanra yekfikirim, dibe dayka Aqb zd j nbe.Hinek sebeqa da peyva hindo, hind hene:

x dibje: Aqbo hindo(V. 4)

Aqb dibje: x mino, hindek hindo me(V. 4)

Aqb dibje t ya x mino hindek hind me (V. 6)

x dibj t Aqb

Ji hind heta atqat,

D kevanek li te bikim xelat e,

Dikir w dice welet ber welet e. (V. 4; 6 )

 

Gelo Aqb bi rast j ji Hind ne hatye? Eyane nzk Lali ck heye heta niha j jra dibjin gund Hinda. Dibjin Hind hatine nava zdiyan da helyane.

Bi texmna min v derheq da, usa j bi crek sergirt sebeqn 11; 12; 13; 14; ( 6.) t gotin, kder pirs caw li ser bav dye.

 

 Hinek sebeqn qewl ji rva weke retane, l gava serda difikir  him kuray berfireya fikir va ttn ecvmayn ne. Bi end peyvn kurt, pir bi zelal naverokeke ecb mezin li ber mirov  vedikin. Mnak:

Peza stewrI medo,

Rastya dila bi pola nefro,

Mebe mihib man li ko,

Zra navje zikake,

Tove xwe hik-beyara nerene,

Helalya xwe bi heramya xelk mefro

Ew retn jorgot  rva t bj  gotinin ne pir eyan sadene, l gava hevk kr nava fikir dib dinhr, bin wan peyv xetn kin   bik da meriv kare hezar tit bifikire. Evana ret ne usanin ku dem ra kevn nabin, bn ji brkirin. Evan fikir pirsgirkn usanin, ku naveroka xwe tucar unda nakin, heta merivy heye aktalin

 

Qewla x Aqb da pirsgirke here hewaskar girng mineqeeya li ser xuliqandina dine li ser w pdahatina jyan ye. Ew pirsgirk di gelek sebeqn qewl da t girtgohkirin. Eva pirsgirka stneke avabna bawarya zdtay ye

 

x ji Aqb di pirs ye:

Tu bi insk bi cins ye,

Bi melek ber ye,

Tu rast bo min bj ye

Nijara v dine ji keng hata keng ye?

 

Aqb dibje te x mino

Nijara v dinyay ji em b hetan bi n,

Li n dann esase, li emye kirin xilase,

Piti bi hevsed sal

Heft surr hatin dewran kasa

Li aremb birn kirase. (V. 6)

 

Lkolna berheman dide zbatkirin, ku x Fexr  ne ku ten zanek dewra xwey Xwednasy bye l ew usa j bi kuray haj zanestyn cihanye din hebye, ji bo w j titek ecb e, w dewra fikirandina dogmatke, mtafzky da ew gelek pirsa da ji mtafzky dr dikeve, t bj ji w fikirandin bawar nake. Li v sebeq da Filiof dewra xwey mezin bi dogmatk nzk pirs nebye. Navbera n,  emby arem da heft sirr hatin dewran kas e, li aremb birn kirase. Usane bi carek va, bi iva qudret her tit nexuliqye, heta ew yek pk hatye gelek dewran sirr hatine, derbaz bne, pdayn, hej bye, ku aremb birne kiras e.

Roja aremb di zday da rojeke muqedes e. Ew roja xuliqandina dinye, roja Tawis Melek hatye ser dinye.

 

x ji Aqb dipirse: Nveka v dinyay li ku dib ye?

 

Aqb dibeje t ya Seyda, min zor dtin y bi dell

T heyne sidiq sebl

Nveka v dine Qudis Xell(V.7.)

 

Ji vira t xan, ku zdty da hurmet hem pxember bawaryara t kirin. Nveka cihan cy xuliqandina ola pxembera dihesibne. zd dibjin: Pxember, pxember Xwedne,

Ci ku bi hukum Xwede hatye kirin ew piroze.

Fikira v pirsgirk qewl da berdewam dibe, Pirs bi crek din t dayn:

 

x ji Aqb di pirsye

Axa ji ber qalib Adem pxember may li ku dibye?

Aqb dibje: ya seyday min bax dtin meksr

L dixunin bilbil arll

Axa ku ber qalib Adem pxember may

P avakir Beytu Memr. (V.7)

 

Sebeq da t pirsn Ew axa ber qalib Adem Pxember ma i p hate kirin? Usane Adem Pxember j ji ax ye, Pxember tev j evdin ji axneBi texmna min, gil derheqa exsyeta xad da ne. Bi crek sergirt, nazik hostat t gotin, ku xad raste Pxember nay navkirin, l ew j ji sirr axa pxembera ne. Beytu Memr ware daykbna xad ye. Ew bi axa ber qalib pxember may hatye avakirin ji w axa proz j xad xuliqye, ew j ji axa pxemberan e.

 

Qewl da besa kitb defter j t kirin.:

 

x ji Aqb pirsye:

Aqbo tu bi hisn key bi cisnye

Bi melek bery d rasty bo min bjye,

Min ecbek dtye

Welat ber welat geriye

 

Ne eyare ne mwe, ne zimane ne gewrye

aristana qew bi rwe.

 

Aqb dibjit: ya seyda ya te dt ne ecb e,

Defter e kitb e

Te heye ilm ji xbe

Alim w nema b kitb e. (varyanta p.x.)

 

x bi cre tderxistinok pirse dide Aqb. Gil derheqa kitb deftera da ne. Vira pirs pjda t awa ew xizna edeba ol hatye hnandin. Gelek oldarn zdiyan dibjin, ku giva ulm zdiyan ne y nivsarye, Xwed daye, ji sirr gihtye wan ser wandane. Eva tit bawary nine. Flsovek  wek x Fexr Adyan nikarib b xwendin zanebnn dema xweye bingehn bigihta zanebnn nsklopdk berhemn wa kr giranbiha  biefranda.

Bi texmna min v sebeq da x derheqa zanebnn xwe da dibje:

wext min bore xwe lebisand,

Min bire meydana melika reqisand,

Min bi herfek Aqb Msa Tirsand

 

Bor, yan hesp, zanebnn fikr, li nav mezinan melkaAqb bi kurt tam cawa dersdar xwe dide:

 

Hey xo ji mala x erefe

Tu xudan kitb meshefe

 

Usane x xudan kitb defteran bye. Xwend bye.

Vira hinek pirs pjda tn.

-gelo li kder, cem k xwendye? Dibe hema xad bye dersdar w.

-Berhem w hem bi kurmancne. Eger nivsye. awa nivsye? Bi herfn awa?

-oldarn sereke ten xwend bne, yan mektebn wan hebne?

 

awa me ber j got qewl bi cr pirs bersv hatye hnandin. L ew dalog usa hostat pk hatye, ku guhdar yan xwendevan ji pirs cawa acz nabe, wekilandinn pirs-bersvaye pirozayke sade, peyvn zde sebeqa da bawark tune ne. Cr pirsn dayna bersv hewaskarin, kurt, sivik zelalin. Gelek pirsgirkn bi fikira xwe va ji hev dr qewl da hatine girtgohkirin. Ji pirsgirkek derbaz ya din byn gelek  xezay, nazik pk t usa ku zyan nade yek parebn naveroka efrandin.

 

Himberhevkirina varyantn qewl ez anme w bawary, ku hinek varyanta da weenvana bi anegor xwe peyv guhestine, tkst serrast kirine xetn  hinek sebeqan ji sxet kirine ar, pnc, e xet.

Guhertinn usaye bi ser xwe kirin dij zanyary ne, ji bo lkolnn zanest dijweryan pjda tnin, lkolnvan karin bikevne nava ayan. Carna mirov difikire gelo ew peyv ya qewlbj e yan serrastkirye .

Mesele di sebeqn van varyantadan hinek peyv li hev nagrin.

 

Aqb dibjite: ya seyda hero ku roj ziriq,

Nr ji nr tifiq,

Semn kb ji ber xuliq. (a)

 

x ji Aqb di pirsye

bi behr xeniq kye,

ji ber xuliq kye

ji ber stiryn kne?

 

Aqb dibjt: ya seyda

.W deng dike bi nehne,

bi behr xeniq Ferne, (b)

ji ber xuliq emne.

bi ber stiryan her heft mrn kafne. 

 

emn, Fern her heft mrn Kafne, ku qewl da besa wan t kirin kne?

Gor efseney, x Fexir wek extyar Merg oldarek buhurt tim li gund bajarn der-dorn Lali geryaye. Rojek ye gund xirstyanan Ertq. Prekeke xirstyan, ku jra zarok nabin, cony den y kevir hildide t pya x Fexir. Bi duea x ew cony kevir jra dibe zar. Nav dikin emn. Di zaravn kurmancya Bednan da kevira dibjin ber. Usane, jI ber xuliq emne raste.

L varyanta 1 da bi a peyva ber dibe behr, varyantn 4; 5; 6 a da dibe ber.

 

.Nr ji nr tifiq, emn kib ji ber xuliq. ( yan ji kevir xuliq) (a)

Nr ji nr tifiq, hing ibhn pak ber (behr) xuliqI. (Yan ji behr xuliq). (V.1)

Varyantn 2; 3 da ev sebeqe tunene.

Nr ji nr tifiq, emhn kb ji ber xuliq. (yan ji ber nr xuliqye) (Varyant 4; 5; 6)

 

Gor mtolojya cuhya, dema Msa pxember pya milet xwe dikeve ji Misr direve, pad Misr Ferhn, bi leker xwe va dikeve pey wan ku wan qirke. Ber wan dikeve behr. Behr r dide Msa pxember milet w, ew derbas dibin, l Ferhn neheq behr da dixeniqe. Usane: bi behr xeniq Ferhne, raste.

Varyantn 5; 6 a da peyva xeniq bi dibe xeriq.

 

Varyantn 1; 2; 3; ev sebeqe tune ne.

li bahr xeriq  Ferhne. (Vrda xeniq bye xeriq)  (Varyant 5)

li bahr xeriq Ferhne.  (Vira dsa Xeniq bye xeriq) (Varyanta 6)

 

Dr Xell Cind j lkolna xwe ya bi nav Pirsyart wunda?! Yan ilonya tghtin vekolna edeba dn da dewsa xeniq dinivse xeriq.****

Gelo orgnal da xeniq bye yan xeriq (Behr da dixeniqin, difetisin, naxeriqin).

Em mnakeke din bnin:

 

x sebeq da dipirse:

Bje min jehra mar ji iye?

Pay varyaaye pir da, caw wa t dayn: Jahra mar ji xozya filn e, filn xozya xwe havte, mar di giht di mte (7). Peyva filn yan filan mer, filan kes. Nav filan kes qewl da nay gotin, dews peyva Filn e. L varyantn (1), (2), (3), (5) da Firc, Firz hatye krann.

Gelo eva aye, yan rastk v peyv da j heye?

 

Mnak wa nava qewln weand da pirin. Ji her qewl niha ji zar qewlbjan gelek varyant hatine nivsar weendin. Bi texmna me ew ji xwera maf dibne v yan w qewl biwene, got w sebeqe bi sebeqe rind hnbe, bimihne, varyanta himber hevke, lkolnke, rast ayan ji hev baqeke.

V dem, gava h ev edeb pak nehatye lnhrandin, lkolnkirin,, gelek pirs pirsgirk naverok, zimn, drok, kesazya helbest, felsef nehatine safkirin bi crek zanest, akadm  nehatine serrastkirin, texmna min kes gerek rastkirina bi ser xwe tkista da neke. By lkoln, makkirin bin tksta qewl da nivsar, tu kes gerek herfek j ji qewl neguheze. Kes ku dixweze qewl (qewla) biwene, borcdare bide navnankirin, gelo ew tkist ji ku hildaye, yan qewl ji zar kjan qewlbj, sala enda, kjan herem k nivsye. Eger ew maf ji xwera dibne hinek peyvan, cimlan yan cr cimlan, xetan, cy sebeqan biguhze, bira binivse ku ew  guhestin ji aly w va, seva c, ser kjan bingeh hatine kirin.

 

Niha weendina tkstn zdty bye modeHildidin, b zemety biknin, tev hinek gotin fikirn tomerye eyan, rokn b bingeh tkstan (carna j bi xwe gelek peyv cimlan ji varyantn weand diguhezin, yan rdaktory l dikin) by nivsara evkanyan, jor j nav xwe mezin dinivsin diweinin.

Li nav tkstn ku emr wan 8-9 sedsal hinek j dibe bi hezara salane, guhestin bi ser xwe, nezan kirin karek ne ku ten ne zanestye, l ne rewenbr ne vjdanye.

 

__________________________________________________________-

 

 *Varyanteke v qewla li Komara Ermenistan, sala 1973 a meha sibat ji zar Ahmed x Os li gund Quruerez (Yrasxavn), nehya Hoktmbryan (Armavr) ji aly rojhilatzann bi nav deng  Ordxan Cell Cell va hatye nivsar. (Z.K. II, Moskva, s. 1978. r; 483; 485)

** WWW Lalish.de; WWW. Yeziden .de.

*** FOLKLORA KURMANCY; Hazirkir Hecy CIND; 1957; revan.

**** Kovara Roj, Sala..; r 15

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org