Esker BOYK
 

Rojnema RIYA TEZE 80 salye

                                                

                                            

 

Sala 1961 , dema ez me bajar rvan xwendin, rdaksya RIYA TEZE  ji min ra b zanngeha duda ya ziman, edebiyet, kltr droka kurd. Gerek bi heq b kirandin, ku ne ten ji min ra  l pay pirr rewenbrn me yn w dem ra b merkezeke hevgirtin, frbn pdayn. Me, kes dibistana da, ziman, drok, edebiyeta Kurd rek-pk nexwendib, me pak erdngarya welat xwe, drok kltra w j nizanb. 

Efrandarn meye gnc ahil, di oda para edebiyet kltray da li hev dicivyan, ji hev efrandinn hevra dibn nas, berhemn xweye n dixwendin, deng-besn n  dihesiyan. W dem li chan, xazma li Kurdistan byarn pir girng diqewimn. qas j welet Sovt ji nformasiyayn der ra girt b, ku syasiya sovtra dest nedida nedihate weendin, l dsa hinek nformasiya digihtin me. Hevaln me ji deng radiyoyn weletn din dibihstin, rojneme kovarn  ku Rsiyay da bi hejmarn hindik derdiketin peyda dikirin

erkariya Kurden Bar bi serokatiya Barzaniy mezin dil her kurdek, lah dil efrandarn me tije agir weletparziy kirib. Eger qeyt bendn w welat yn pirr hik nbna, ne ku bi seda, l bi hezara kurdn sovt w ber xwe bidana iyayn Kurdistan tev refn pmerga bibna.

Her kes dixwest caweke n ji w erkariy bibih. Sret Mele Mistefa Barzan, bawark hem maln Kurdan da heb. Navn lawn n by datann Barzan.

Wan sala, dr welt, bingeha edebyeta weletparziy, xazma helbestvaniya bi hz li nav edebyeta Kurden Ermenistan da hate dann.

Gerek bi heq b kirandin di wer pvayna ziman, edebiyet, rojnemevan  medeniyeta kurd da li Ermenistan emek tu dezgehek kurdewer ewqas mezin n b iqas y RIYA TEZE. Di w rdaksiyay dora w, bawark, toxavka rewenbrya me civya b.     

Ji pey saln dirj e buhur ra, dema ji pey xwe dinhrim rojnema RYA TEZE wek branneke xwe, wek smvoleke proz, wek emala findeke ge t xan.

 

***
Hejmara ewlin, ya rojnema RIYA TEZE sala 1930 bstpnc meha adar (25.03.1930), li bajar Yrvan, bi elfeba girafka latn, ku sahak Maroglov Ereb emo kiribn hate weandin. Rojneme organa Komsariyata ronkay ya RSS Ewmenistan  b. ( 1)    Merem armancn weandina rojnem di nav silavnema Kommerkezya PK Hukumara rspblka Ermenistan da hatib destnankirin. Silavneme hema hejmara ewlin da j hatiye weendin (2). Armanca rojnem ya sereke ji bo kirina qeyd n (osiyalstiy) organzakirina w para xelkn Kurd b di nav kurdan da piropandakirina syasiya w welet.

Di roja ewlin da rewenbrn kurde w dem Ereb emo, Hecy Cind, Emn Evdal yn din dora rojnem top bn, kar bar w hildan li ser mil xwe. Ji bo rk-pk weendina rojnem,  nivskar ermeniyay bi nav deng, dost gel Kurd  Hiraya Koar, edebyetzan Hertiyn Mikirtiyan, Gevork Pars alkariya mezin dan xebatiyn rojnem. Ew tev j di nav kurdan da mezin bbn, kurmanc rind zanibn dilsoz gel Kurd bn.

Berpirsiyar rojnemy ewlin y bi esl xwe Kurd Cerdoy Gnco b (1934-1937) .

Weendina rojnem meriv karin belay s tapa bike: 

Etapa yek:  Sala1930 heta 1938 a, yan heta dema  rawestandina weena rojnem. V tap da iqas j kadrn miletiy y xwend pirr km bn, li nav kurda da evdn kar rojnemevaniy weendin da tgiht bawark tune bn, l guhdariya dewlet, xrxwez alkariya rewenbrn Ermrn zd b. Her tit cy vala ava dib.

Di hejmarn rojnem yn wan sala da biryarn Kommerkezya Partya Komnstiy, hukumata welet Sovt Ermrnistan hatine weendin. Guhdariya mezin hatiye dann  li ser pirsgirkn li ser bingeha sosyalstiy weguhestina senay malhebna gundty, gunda da kirina kolxozan, perwerdekirina civak bi roh markszm-lnnzm, ntrnasonalzm, pismamt biratya gelan, xebata hildana nexwendtiy, maf jinan, cwanan, erkarya dij edetn kevne zyandar, seroker, zengn, milkedar olperesty.

 

 

Hejmara rojnema RYA TEZE ya ewlin, sala 1930

 

 

erkarya dij erf-edetn kevne bkr, pdabirina edebyet medenyeta milety, gundn kurdan da kirina dibistanan, ji nav civak pdakiandin hazirkirina kadrn miletiy gelek pirsn din tim goveka guhdariya rojnem da bne.

Traja rojnem sala ewlin 600 heb b, sala 1932 gihte 1300 . Sala 1936 a ten li nehya Aparan hesav aboneyn RYA TEZE gihte 600 . Rojneme li nav gundn Kurdn Ermenistan yn nehyn Aparan, Teln, cmazn, Kotayk, Atarak, Vartns, usa j avtonom rspblka Naxciyvan li bajar Tilbs (Gurcistan) bela dib. (3)

RIYA TEZE bi rast j w dem roleke mezin di jyana kurdn sovt da lst. Xwendevan kurd rojnema xwe dtibn, di her mal da ew bb mvana hizkir, kadir pda dihatin. Rojnem bingeha xwe li nav kurdan da datan.

L dijweriyn dktatoriya stalnzme, rojn nexwe w para kurdanra j ann. Dezgenn kurdaye kltriy, perwerd, ween hatine sekinandin. Bi mena giva ji bo guhestina elfeb (elfeba kurdye latn bi elfeba herfn kirl), weena rojnema RIYA TEZE j wedel hate sekinandin. (4)

Ew tek men b. W wedely bawark 17-18 sala kiand. Ten du sala ji pey mirina Staln ra, sala 1955 a, carke din dest weena RIYA TEZE b..

tapa duda: Ev dema ji sala 1955a dest p dibe, dikne heta sala 1989 a . V car rojneme bi tpn krl hate weandun, kjan Hecy Cind li ser girafka rs  kiribn.  Ev dema weena rojnem ya here gumrih, hz ge e. RIYA TEZE dikeve nava crga end rojnemn komarye here hukumdar. Dibe organa Kommerkeziya PKE, Soveta Tewrebilind (parlamnt) Sovta wezrn RSS Ermenistan. Rojneme dibe berdevka partya desthiletdar hukumata w komar. Eva nan dide ku mecal mikann rojnem beranber mecaln rojnemn komarye here merkez dibin fnansekirina w ji aly dewlet va t kirin. Berpirsyar rojnem tim dihat hilbijartin  wek dptat Sovta Komarye Tewrebilind (parlamntar Meclsa Komar) endem Kommerkeziya PK ya Ermenistan. Xebatiyn rojnem j diketin nava sstma xebatiyn Kommerkeziya PK hukumatye bilind. Welet Sovt da xizmetguhdariy xebatyn w sstma hukumdar ber ewlin ser dereca here bilind dihatin maserkirin. Nexwexane, dukan xizmetgudariy din ji bo wan baqe bn, bajr da z avay didane wan. 

Di nav wan sala (34 sal) berpirsar rojnem y herdem Mroy Esed Mistoyan b. Wan sala cgir berpirsiyar Qaax Mirad, peyra Emerk Serdar xebitn, katib cawdar sal baqe baqe ekroy Xudo, Qaax Mrad, Emerk Serdar Babay Kele xebitne. Di nav wan sala da time 12-14 xebaty rojnem hebne. 

Hefty da rjneme du cara dihate weendin, ar peln bik bn. traja w digihte devedev 5 hezar.  Nav w kiribn kataloga navnetew ya rojneme kovar welet Sovt. Her kes, awa komarn welet Sovt, usa j ji hidd Sovet der karibn bibna abone RIYA TEZE bistandana.

Ew rojnema dewlet b ber ewlin syasiya welt dimeand dokmnt, qirar-biryar dewlet bi wergera kurmanc tda dihatin weendin, carna, dema byarn mezin, hear pel j ew dokmnt bn. Xnc wan gelek gotar nivs ji merkezan dihatin standin: gotarn syas, ji emr partiya Komnstiy, irovn derheqa pirsn markiszm-lnnzme, irovn civak,  deng bes chan, welt. Ew hem bi mecbr, kurmanc dhatin wergerandin rojnem da dihatin  weendin.

Berpirsiyary guhdar datan li ser pdayna emr kolxoz, sovxoz, fabrkan, mekteb darn xwendin, obiyktn kirin, destannn xebatiyan pirsn din. Naveroka gelek nivsara qet kurdtyva girday j nb. Ev yek li nav xwendevana da gazin pda tann. Ji bo ew nivsarn min besa wan kir, pay pir bi zimann din rojnemn rojane da dihatin weendin, bi radyoy dihatin gotin, pa heta RIYA TEZE da derdiketin d kevn dibn pwstiya wan nedima.

Pelek tim ji bo kurdty dima. Di w pel da ser pirsgirkn krdty: drok, and, hunur, edebyat, ziman, zargotin, perwerde, werger pirsn civak dihatin rawestandin.

W dem serok para edebyet Egt Xwedo, ya para kltray j Emerk Serdar b. Herd j di war zanyarya edebyet da zane bn. Para ziman edebyeta zanngeh xilaz kiribn wek mamostay ziman edebyeta Ermenya mekteba da xebitbn. Wana bi hizkirin guh didane efrandinn meye n, berhemn here ba dibijartin, dicedandin serokatya rdaksyay bidine ecibandin rojnem da biwenin.

Matriyal v par tim pir bn bi meha hvya weena xwe diman. Hinek usa j nedihatin weendin. Nivskar rewenbrn Kurd salbisal pirr dibn, mecal ween j pirr km dibn Xnc w perr rojnem mecaleke weendinye din efrandarn Kurd ra tune b.


Ya dijwer stadiya dewy b. Cgir berpirsyar Qaax Mirad ( ji du w ra Emerk Serdar) berpirsyar Mroy Esed w war da  gelek fesal hik bn. Ji bo peyveke bi ik helbest yan kurterokn delal nediweandin.

Ji her titda berbiev b, ku ew rojnema bik nikarib xwestek rewenbriya kurd pk banya, rojnema wek navek mezin heb l mecal tunebn.

Heta niha j, ji me gelekara tarye (wek edn byara), gelo ima RIYA TEZE wek rojnemn merkezye din nekirin ya rojane? Hema hevek nehat mezinkirin? Gelo berpirsiyar nedixwest kar w cawdarya w zdebe, yan pdakiandina pirsn usa serokatiya Ermenistan xwe nedihat?

Bi texmna min herd men j hebn.

i j hebya  RIYA TEZE rojnema me-kurdan b, her tit w kurdewar b. Heta axaftina civnn xebatkar w, civnn tev miqaledaran, piratokol, her nivsn wan yn bik mezin, gik bi kurmanc bn. Min nedt careke rdaksiyay da xnc kurmanc bi zimanek din bihata axaftin, nenhr xwendina teva ermen yan rs b weke wan miletan, carna ji wana j rindtir, paqijtir ziman wan edeb zanibn. Di nav rewenbriya kurden Ermenistan da erm b, ku hevra  bi zimanek din biaxivin.  Loma j nzkaya sal heyty li nav kurdn Ermenistan da bawark  bengeha ziman kurmancy edeby standart hatib avtin. Pengya paqijay pdabirina rastnivs RIYA TEZE dikir. W derec da rola werger pir b. Roj bi deha nivsn pirrcre pirrserecen ji ziman rs ermen ji bo axaftin radiyoy rojnem dihatin wergerandin. Wergera dicedandin wan nivsan bikine kurmancke usa ku ji bo xwendevan guhdarvanan pirr tgiht bin. RIYA TEZE da guhdarke mezin datann li ser pirsn ziman rastnivs.

Raste di kar werger da bawark, km-zde xebat tev j mijl bn, l emek Qaax Mirad, Mkayl Ret, Emerk Serdar, Wezr Eo dra Tmr Xell pirr b

tapa sisya: Sala 1989 heta niha. V dem da d bingeha rojnem hejya. Bi prstroyka Gorbaov welat Sovt da dest bi tevheviy b. Nijarperest, pirsgirk dijtiy li nav gelan da ser hildan. Ermenistan da j bak nebxr civaka kurd rab. Bi alkarya ovnstn ermen di nav w para kurdan j dutret b, bere-bere mecaln rojnem km bn dewya saln nod RIYA TEZE kete hal byn-nebn. Fnansekirna w ji aly dewlet va bere-bere km b ji pey hilwena welat Sovtra lap hate birn. Rojneme bi alkariya weletparzn kurd heytiya xwe bi teherek xwey dike.

Ji pey Mroy Esed ra, ji sala 1989 heta 1991 berpirsiyar rojnem sal nvek Ttal Efo kir. Pae heta v pawexty nivskar Emerik Serdar b, van sal dewy j Gray Memye.

Xebatkar w j bere-bere km bn . Weena rojnem derbaz elfeba latn b.                

Ji bo weendina rojnem Giray Mem, Rizgan Cango Miraz Cemal man, niha j Gira Miraz ten, bi teherek, nav heytya  RIYA TEZE xwey dikin.

Rtma weena rojnem j xirab b. Eger ber heft du cara dihate weendin, pa b heft catek, meh carek
***
W dem weena rojnemeke kurd, ew j ya dewlet, byareke pir mezin b ne ku ten di emr kurden welat Sovt l jyana temamya gel Kurd da.

Demeke kin da, ew guhertinn sosyal- kltr k welat Sovt da, di jyana v para gel Kurd da bbn him bala xrxwezan, him j ya dagerkirn Kurdistan kiandine li ser xwe.

Eger qewl qann Welat Sovt y berk nbna, navbera rewenbrya kurd ya w dem  ocaxn kurdn Ermenistan da pwend bibna, ez bawarim  riya edebyet, medenyet, ziman titn mayn w li bal kurdn Ermenistan e btir ser bingeha kurdewary bi asteke bilind pda bina, efrandinn h bi nirx giranbha bibna.

Sala 1932 a end hejmar RIYA TEZE pirtkn kurmanc, ku li Yrvan hatibn weendin digihjin berpirs kovara HAWAR Mr Celadt Bedirxan. Hejmara HAWAR ya 8 a da bi nav Herekol Azzan nivsareke kfxwey w derheq da diwene.

Nivsara Hawar wa hatye weendin:

"Rjnameke kurdmanc, bi herfn n, bi kurdmancyeke xwer, li Rewan, di iklek speh eleng de derdikeve.
V pay end hejmarn w gehitine dest me. avn me p biruhn bn, dil me a ge b.
Kurdmancn Rewan ji rjnam pve end kitb j derxistine. Me s-ar rj mijlahya xwe bi wan kirin.
Ji nav rpeln wan n taze ter bihna kullkn iyay Elegoz, bay zozann Serhedan dihatin. Di nav resmn wan de al--apik kurdmanc, xencer pitxencera kal kalikn me dihatin dtin.
Rya Teze wek nav xwe taze ye, n ye, nbar e. L ji Hawar kevintir, bi emr j mezintir e. Hejmara w a pain ko gehitiye dest me a pnc nehan e. Li gora ko Rya-Teze rjnameke dehrjk ye, ber salk hin dest bi derketin kiriye".

Pa ew du helbestn bik ji kitbeke wanra and nivs da tne wa nivsa xwe dew dike:

Ji bona ro me hevqas got, pdatir em dsan ji Rya-Teze behs bikin.

Em ji heval xwe re ryeke xwe dewyeke ge hv dikin. Divt ko her gav me hay ji hev hebit gerek ko em hevdu ser xebata hev serwext bikin. Herekol Azzan (4)

W nivsar da nay beskirin awa, bi dest k, yan k ew rojneme kitb wanra andine.

Eyane ku navbera Hecy Cind Celalt Bedirxan da pwend  hebne. L t texmnkirin, ew pwend ztirek hatine birn HAWAR hejmarn xweye d ra besa RIYA TEZE nake. Xuya ye organn dewlet p hesyane kerr dew pwendya anne.

Nuxteke scdarkirina Hecy Cind ya saln 1937-1938 pwendy w bn tev Celadt Bedirxanra.

Hecy Cind branna xweye derheqa hebskirna xwe ya sala 1938 a dinivse: ... Min usa j neme Celadt Bedirxanra andine bersv min hatine. Nema gotarada min daye kiv, wek li welat sovt, hukumata Ermenistan her mecal kirine bona pdayna anda me: rojnema me RIYA TEZE dert, kitbd me ap dibin, radyoya me, mekteb (dibistan) me hene (5)

Ji v brann t xan, ku birast j rojneme kitb Hecy Cind Celaldt Bedirxan ra andine.

Hecy Cind  dihate gunekarkirin ku pwendy w tev serok partya kurda ya nijarperest XOYBN heye ew partya wek heval hevkar partya ermenya: Danaka dihate dtin

 

Ji aly din va dagerkirn Kurdistan, ku heytya gel kurd qebl nedikirin, pirogrameke asmlasyonye ekere dabn pya xwe nerazbnn kurda j j dij wan cr serhildanan ji pey hev diteqyan, nedixwestin deng kurda ck din b bihstin.

 Derfetn, ku Ermenistan da Kurdara vebbn guhdarya dagerkirn lah yn rjma Tirkya nejarpereste Kemalst kiandibne li ser xwe. Wan rind zanib, ku ew ocaxn kurdaye kltr, perwerdey, zanyar, rewenbr ku li ser hidd wan bne ji bo Kurdistana bindest zengl hiyarbn ne. Raste, dest me da dokmntn konkrt kmin l y hey j besin, ku b texnnkirin, awa dplomasya Tirkye xwestye deng Kurdn Ermenistan bide kerkirin.

 

Ji bo nimn, xebatkar dplomaty y Sovyetistan li Yrvan Neymarek,  di nama xwe ya ji bo wezareta karn derva ya Sovyet ra and da (05.04.1935) dinivse, ku konsolos tirkan tim guhdarya xwe datne ser weandina RIYA TEZE li Ermenistan. Jra her hejmar tn tercmekirin l Rojname wisa miqate bi tahaml e, mirov dikare mihakeme bike ku konsln tirkan yn v der, nikaribn tu qulpan j ra bibnin. Wek t zann, hem hejmarn w ji teref tercmann tirkan gelek bi himet tn tercme kirin" (Kovara ira, hejmar 12, sal 1998, rpel 11). Rpela 12-a ya w kovar da t gotin, ku Neymark nameke xwe ya mayn da (09.05.1935), ku ji serok qism 1- y wezareta karn der va y Sovyetistan ra andye, awa nivsye: "Li gor agahdaryn di dest min da, demek ber Aral Yilmaz(6) di derheq pirsa kurd da raporek bi diz hazir kirine. Li gor nformasyonn di dest me da, muhtewa v rapor ev e: li rvan rojnama "Riya Teze" hebna xwe berdewam dike. Hebna w li ser tixb Tirky ji bo me tehdt e areta dijminaty ye". (7)

Welat Sovt da pirsn wa gelek dizva dihatine xweykirin, bi ryn KGB dihatin kontrolkirin tev berpirsyaran dihat kerkirin. Dibe ew b sebeb ku berpirsyarn rojnem (berpirsyar cgir w), ji wan titan agahdar bn, ji bo w end j usa gelek fesal bn, nedihtin gotarek, cimlek, yan hema peyveke bi ik rojnem da b weendin. Saln hilwena welet Sovt em ji p hisyan, ku rdaksya rojnem gelek neme, rojneme, kovar, kitb ji Kurden welt, Ewropay ji xrxwez Kurdan distandin. Ew usa dihatin veartin, ku kes nedidt. Saln py hindik l y dew gelek syesmendar, rewenbr, xwendevann Kurd ji Kurdistan, welet Ewropay, heta y ku bajar Moskvay, Lnngirad bajarn Sovrye dinda dixwendin dihatin Yrvan, rdaksyay dibn mvan, dsa berpirsyarya rojnem xwe dr wan digirt degme derheqa wan hetina wan da nformasya diweend.

Wek li cem serokatya Komara Ermenistan ik li ser amintya wan nebe, derheqa destannn kurden Komarn Sovtye din da j km diweandin.

Ev pirr fesalbna berpirsyarn rojnem  me tnine w fikir, ku him li ser wan kontroleke pirralye giran hebye, him j nexwestine heytya rojnem kursyn xwe bikine bin rsk.

 

Dema derheqa nivskarn kurd Qaax Mirad, Ely Evdilrehman, Mroy Esed, Emerk Serdar, Egt Xudo axaftin dibe, meriv nikare w rojnem br neyne. Temamiya jyana xwe ya efrandariy wan di xebata v rojnem da derbaz kir. Dewsa qelema wan, bawark li ser her perr, her gotar nformasiyona rojnem heye. V fikir bi gk derheqa rojnemevan navdar Ttal Mradov da kare b gotin, ew j bawark s-swpnc saln emr xwe kar rojnem va gir

Di kar pxistina RIYA TEZE da emek katib wy cawdar nivskar Babay Kele, nivskar rojnemevan Tmr Xell, rojnemevan Hesen Qeeng, Giray Mem, Rizgan Cango, Pirsk Mihoy mezineHer yek ji van, 15-20 sal jyana xweye efrandar dane kar RIYA TEZE.

Li weenxan RIYA TEZE bi dest Egt Abas, Porsora Sebr, Letf Emer hatye apkirin. Karn xweye rewenbriy zaniyariy ji rdaksiya v rojnem dest p kirine, yan demn kurt li wur xebitne kurdzann bi nav deng, akadmk akadmiya Ermenistan ekroy Xudo, pirof. eref Eir, pirof. Karln aan, serok para axaftinn kurd ya radiyoya Yrvan, nivskar Xell aan Mradov, nivskar kurd navdar Ahmed Hepo, xebaty partiyay Ttal Efo.

Demne kin usa j rojnem da xebitne rojnemevanYray aho Paay Erft.

Evan navnana wan rewenb nivskarane yn biresm di rdaksya RIYA TEZE da xebitne.

L yn ne resm? Bawarkin temamya rewenbrya kurden Ermenistan, ji Ereb emo girt heta min yn ji pey min ra j rojnema ya xwe herab kirine i ji dest wan hatye ji bo pxistina w dezg kurdewar kirine

bi qewata tomer,  rojnema me bi bilinday babna xebata rojnemegiry, pirofsynalzm ji rojnemn komar danedixistJra hesav rdinitin, xebata w ne ku ten Ermenistan l welat sovt da bilind dihate qmetkirin. Sala 1980 ji bo 50 saliy ji aly hukumata sovt da hjay xelata Nana Hurmet b.

Gelek xebatiyn w bi hurmetneman hatibn xelatkirin, hjay navn emekdary bbn, endemn yektya nivskar rojnemevann welat Sovt bn.

Di droka rojnemegirya kurd da rojnema RIYA TEZE di war pxistina ziman, edebyet rojnemevany da xwey rol ck tebyete.
 

Ez nizanim arva rojnem, bi tomer t xweykirin eger bi tomer hatibe xweykirin lkolnvan karin wrda rast gelek dokmntn balk giranbiha bn.

***

Rojnema RIYA TEZE b nsklopdya jyana gel Kurd Sovt lah ya Ermenistan. Ew   droka znd ya pdayna and, kltra w para gel kurd e. 

 

 

 

 

                                                   avkan

1. N.X. Maxmdov, Gel Kurd, bi ziman ermen, Yrvan  1959, r. 245.  KURDZAN VII; Yrvan 1975, bi ziman rs, r 11-13.

2. X.M. Catoev, Kurde Ermenistana Sovt, bi ziman rs, Yrvan 1965; ru 43.

3.Dsa li wur, r 148.

4. HAWAR, sal 1; hejmar 8; am 1932. Ji elfabeya ereb-faris wergerandin ji nuh ve nivsandin Mihemed Bekir, HAWAR, cild 1;  Stokholm 1987.

5. Firda Hec Cewar; HECY CIND-jyan kar, Yrvan 2007; r 36.

6.Aral Yilmaz karbidestn dplomatk yn Tirky bn. Aral konsl Lnnakan b, ku bajar Ermenstan y duda ye).

 7. Min ev melmet ya (6) a ji gotara Tmr Xell ya bi nav: Rojnema Kurd ya here jyandirj RYA TEZE hildaye. Kovara ROJA N, N 52; sala 1998.

 

 

 

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org