Esker BOYK

 X FEXR ADYAN EDEBA ZDYAN

YA SEDSALN 11-12 AN

 

 

Sedsala yanzda, ji pey hatina xad ra, Gely Lali dibe merkezeke zanyarya Xudnasy, xurtkirin, tomerkirin, rk-pkirin, njenkirin pdabirina br bon ayna bawarya zdtyye.
 
Salixyn, ku pir hindik gihtye me, didine kiv ku dema  hatina xad (1073-1162 )  girt  heta dema x Hesen, yan heta  ferman rn serokbajar Msil Bedredn Ll li ser zdiyn xan (1256 ), bawark 100-120 sal dijweryn  hik himber zdiyn Lali dora w km bne. Civaka zdiyan ra pir hindik hewa atyane mecaln hiyarbn, xwenasn efrandaryye dibin. Serok, rvabir, dndar zaneyn mrtyn zdiyan, yn w demye bi nav deng, dora mamostay xwey mezin dicivn, sirr, ruh rengek n didin prozaya gely Lalia Nran.
 
Gerek bi heq b gotin, ew dem, di nav droka Kurdn zd da demeke zrn, ya gulvedana and mej bye tu dema rvabirya zdiyan ewqas xurt, zane tgiht nbye iqas w ax .
Ez naxwezim ber nivsara xwe bidim pkanna wan guhestinn cvak: danna hm hed seda n, li nav civaka zdyan da baqekirina nan, rk-pkirina cejn, r rism, eyd-erefatan, mrasmn ol, pirsgirkn abor, guhertina navn xas babekan karn din, xwestin merem v nivsara min ewe, ku guhdarya zanyar, lkolnvan rewenbran (ne ku ten Kurdn zd l temamya Kurdan) biknim li ser w xizna edeba dewlemend e giranbiha, wan dur cewahirn flosof, ku 8-9 sedsal ber, gely Lali da hatine efirandin mixabin ji sedemn crbicr heta ro j ji guhdarya rewenbrya Kurd der mane, awa pwste nehatine nirxandin qmetkirin. Bi gilk nebne mal edebyetzanya Kurd.
 
W dem Gely Lali da komek qewlvan, helbestvan, flsof, oldar xwednasn bi nav deng,  yen wek x Fexr Adiyan, Pr Re Heyran, Pis Cem, Pr Xidir, Pr Hevnd, x Mend, Pr eref hinekn din pda tn edebyeteke kurdewarye bi cre naveroka xwe bark bi ziman kurmancy xwe xizneke mezin qewl, beyt, duea, destan, qasde, rok, xizmok, payzok crn edebye din bi mlod miqam, bi felsefe hunureke edebye bilind dihnn, p heykel felsefa ola zdty ya kevnar bi zanyarya xwednasyye b qisr dixemilnin.
Bi brann salixyn oldar alimn bawarya zdiyaty hesabn wan berheman pir mezin bye. Dibjin dema x Fexir devedev 11 hezar qewl, beyt, qasde, awa niha  nav dikin, tkstn bawarya zdty hebne
V dem pey zulm zor, rev-bez, kober, ferman, qir- bir, komkujyn dewranaye xezeb ra bi gotina zanyar- zdzanan ji wan berheman tek nzkaya 200 mane.
 
Ev edeba giranbiha, ku evden zd bi xna xwe zarokn xwe 8-9 sedsal sng xwe da parastine, ji qedexe, zulm xezeba dewrana xilaz kieine, eger hjay guhdarya anegor lkolnn zanyaryye bibin, edebyetzanya chan ra bn nasandin, ne ku ten w nav-deng layq edeba Kurd ra bnin, droka w end sedsala pxin, l w bibin heykelek edeba cihany nemir.
Ew edeb xnc oldary usa j gel Kurd ra heykelek droky kevnar e, bi ziman, cre, naverok ruh kurdewar.
Efrandar wan berheman: qewlvan, helbestvan, flsof evdne Kurdn zd bne. Hinek ji wan li nav civaka zdyan da ewqas hizkir, bi nav deng bne, ku heta niha j wan wek melek, xas dihebnin. Qube gor wan zdiyan ra wek cyn proz tn dtin
Di nav wanda ye her bi nav deng x Fexr Adyan e. Pay wan tkstay pir, yn w dem hatine hnandin ji wan yn gihtine rojn me, ji aly w flsof dewra xwey gewre va hatine efrandin, nav w agirtn w va girdayne.
Li nava zdiyan da ew navek pir proz e, wek Ferxedn, Melek Ferxedn, melek hv t naskirin, gelek brann, rokn hewaskar, efsene derheqa exsyet, jyan, zrek zanebnn w da ghtine me.
x Fexr Adyan law Ezdn mr e ji binemala emsanyan. Di berhemn w da nav d, bav, bira ewled w j tn brann. Raste saln byn kirasguhertina w dhar nnin, l eyane ew dema x Hesen (1257 kiras guherye) da jyaye. Usane ew dem dikive saln. 1190 heta1260-1270 ..
Dema deshiletdarya x Hesen, gava serokatya zdiyan ya civak dest binemala Adanya da bye, deshiletdarya ol j dikeve dest binemala emsanya. x Fexr t bijartin wek Extyar Merg, Babx. x Fexr dibe Extyar Merg Babx temamya zdyn cihany ewlin.
Qedr w ewqas bilind rola w ewqas mezin bye, ku ji bo xatir w eger ber Sema dema eyda yekrz dikya w dem vir da bye durz.
Lkolnvan Xr Bozan lkolneke hja li ser x Fexir kirye ngarkirina nevsa x Fexir ewqas rind hja daye nandan, ku ez nikarim titk j biguherim, awa nivsye ez usan j raber xwendevana bikim: Dewr xwednas, psoj eqa manew ya rya man, qelendar extyar ber der qapiya mergeh, dndar, aqildar, sohbetxwe, serk dwan civatan, belevkar rnas ol man, xwedan xeyal enda fireh, zaney gewhernas, melevan deryayn: qewl, beyt, qasdan, iray ge bilbil ser kn gely Lali, tniy ava Zimzim omedewar ava kewser, babek atxwaz
 
Berhemn x Fexr Adiyan ku gihtine me ewqas bi pirs pirsgirkn felsefa xwednasy, dinzanebn, xuliqandina cihan, pjdahatina jyan, sr srn xezay, steyrknasy, helaqetyn evda tev evda, tev xezay, rem, man axret, qency-xiraby, byn- mirin, helaly-heramy pirsgirkn cude-cudaye din  va dagirtne, usa bi culet xezay cawa pirsa t dayn, ku meriv ecvmay dimne.
Pra j ew bi ziman, naveroka pir zelal, xezay, tevara tgiht, cre ruh kurdewar hatine hnandin. Gelek berhem, t bj ji bo v dem hatine gotin, piranya pirs pirsgirkan ji bo niha j aktalin.
Gelek hewaskare cre, teqil mlodya berheman, kesazya helbestan. Dema ew tn gotin t bj meriv di nava hewake batin-qudret da rawestyaye.
 
Qewl Erd Ezman, Zebn meksr, x Aqb, Meha, Dayk baba, Qiyamet, Paday, Qerefirqan, , Silavn Melek Fexradn, Gla ar ziman, Xudan Mal, Omer Xala, Beyten Cind, Bilbila gelekn din berhemn x Fexirin.
 
Ji bo tu belge, brann yan zbat ji bawarya zdiyan, ya ber dema xad nemane, edeb, br bon w dem mera li nava tery danin. Gelo ji van tkstn gihtine me kjan y ber dema xad ne? Yan di nava y kevn da i guhestin hatine kirin?... Kjan n hatine efirandin? Ji mera bi rast j eyan nne wan zanyar, oldar   qewlvanan i guhestin kirine di nav zanyarya w bawarya kevnar. Ev pirsgirk e hewc lkolnan e.
 
Dibe hinek pirsgirk, ( fikira mine) hinek fikir, ku nava ulm bawarya ezdayetya ber dema xad da ferih nedihatin makkirin, sergirt dihatin gotin ji aly ol oldarn deshilat dagerkir va dij zdty dihatine xebat, ji aly wan zanyara va hatine xurt kirin, zelalkirin, fikir, cre ruh zanyarya dema xwe dane wan.
 
awa di nav naveroka bawark temamya tkistn bawarya zdiyan, sa j bi tebyet berhemn x Fexr Adiyan da pirsa here sereke xudnas ye.
Hebandina Xwed  digihje asta here bilind ew dibe bingeh, hm li ser br bon v ol tn avakirin. Dema meriv Qewl XUDANA (Paday) dibih t bj oldar Xwednas mezin: wek beerek nemir li nav hatin yna dewrana, dem wed b destpk dew da rawestyaye merivay ra meth Reb Jorn, Pad xwe, Xwed xwe dide:
 
Pad min hostaye
Dinya her p avaye,
Cy w li hem erdaye.
Pad min nre,
Ew ji me re ney dr e
Li erd esman behrn kr e. 
 
Xwed xuliqdar her kes her tity: Pad min dinya kir, bi hed sed l kir, ben adem tda xen kir. x Fexr pxember, xas babekan himber Xwed nake, weke Xwed nabne:
  Pad min reb Silman e Bab neb Birahm Xell e, bo Xwede xwe kirib dexl e, qurrbanya xwe kirib Simayl e.reb Msa sa Mihmed e reb x min Adye
Pad min Reb alem e, reb jorn e, rebe heqyye ye, rber e, xudan miraz e, rehim e, rya Xweday min raste, kna kes li ber tune
Xwed hezar yek nave, b heval b irke, erdek tune ku hukum Xwed l nbe. Her kes b nhrandin reng, bawar, ziman evd xwedye,. emel w ji aly Xwede va t dtin. Cihanda evd b xwed tune. Erdek nne ku hukum Xwed l nbe (Qewl x Aqb) by hukum Xwed pel j li ser dar naheje. Xwedenas di v bawary da xezay ye, surut.
Tawis Melek melek qency, rem, xwey ye. Melek ewline, ku ji aly Xwed va ji dur hatye efirandin: Reys Melekan e
 
Di bawarya zdiyan da Tawis Melek melek Xwed ye, pey gotin bawarya Xwed die.
Xnc yektya Xwede, ebbeta Xwed ew tu kes, tu tit ra ebbet nake Qewla arema Sor da wa t gotin: Carema ser nsan, gul ek hatine meydan, Tawis Melek reys man.
Tawis Melek di nav bawarya zdiyan da prozaya here bilind e, sond e, duea ye, man axret e, hinek tkstada w digihnin asta Xwed.
 
Anegor v bawary ruh li ser dinyay pdayna mecaln surut, matryal pda hatye. Qewlda wa t gotin:
 
Pad min kinyat (dinya) ava kir ji durr cewher e
Sipartib her heft surrd her her e,
Tawis Melek kire serwer e.
 
Yan  Paday min cebar e, ji dur efrandin are, ax e, av e, baye, agir e
Tkstn edeba zdiyan da pir besa dur teqna w t kirin w va efrandina dinyay, li ser peydabna jyan t girdan. Qewl xbekir da t gotin:
 
Ka dirr ji padye ya pade ji dirr ye,
Aiq arf zane, werin ji min ra bidin beyan e,
Dirr text e pad l girt mekan e
 
Duaaya bawary da wat gotin:
 
Xwed bawir kir
Nod neh reng pra virkir,
Bi w bawary xwe ji nava durr cig kir.
 
Bawarya zdiyan da Pada ( Xwed ) beramber Xezay t kirin. Ew efrandar dinyay, steyrka, er esmn e i li galaktkay da heye efrandar Xwedye. Ew j dirr ev dinya, ev jyan avakirye.
 
Tkstada bi kray felsefa efrandina dinyay, mirin-jyan, qency-xiravy, xr er t kirinFelsefa yektya erd ezmn, di qewla Erd Ezmn da nava crek sade krayke zanyarye usa zelal t dayn, ku tu ik nay nav
Roj bawarya zdty da proze, ew kanya xuliqandin ye, nana ronay, zayn, jyan, germ xwey ye. Prozaya w digihje asta hebandin. Di nava zdiyn Rsyay da sonda here mezin ems e, yan roj e.Tev hebandina roj di bawarya zdiyan da usa j prozaya hv, steyrka, gir, ax, av, esmn, ba, baran, birsk, renga, heta xweykirina heywn, bcerkirina ax j c digrin.
Ez v gotara kurt da nikarim hrgil li ser her pirsn w edeb rawestim, berheman teva analzkim, her berhemek, bi naverok, pirs pirsgik, ziman, cr serecema xwe va kare bibe bingeha lkolnn zanest.
 
***

Bi gilk, sedsaln 11-12 da bi njenkirina ayna ola zdyaty, rojhilat da hm zanyarke xwednasye xurt dihate dann, dibe kitba Proz j dihate nivsar
Nav-deng qedr bawarya zdty bi exsyetn xad, x Hesen, x Fexr Adyan hevalbendn wan  ji hiddn Lali derdiket, bajarn wek Heleb, am, digihte Tewrz, welat Serhede cyn din da bela dib, hesav bawarmendan zde dib. Hinek civak, exsyeta ber xwe didan Lali bi bawar, rezadil din digihtine w civak

Njenbn xurtbna zdty li  ser rya dagerkirina Kurdistan helandina Kurda di nav ereba da ( wek gelek gel civakn din)  bi rya ol, dib kelemek xurt. Bi serkya serokbajar Msil Bedredn Ll ereban r birin ser Lali, ku w merkez nava xn da bipeliqnin bi zora r w asteng ji ser rya dagerkirina xwe rakin.
 
W zalim sala 1254 a r bire ser Ezdiyan, Rvabir wan: x Hesen girt kire hebsa Msil, hebs da j kut,  gora xad vekir hesty w ewitand. Bi deha hezara evd hatin qir. i ann ser alim, zanyar oldaran ne dhare. Ji pey ra rn kokbiry dane pey hev
 
8 sedsalan da, bi hezara rn hovane, yn kokbiry, yn ji hev xezevtir, ji hundur derva anne ser zdiyan, zdiyat iqas bik kmhz b. zdt welat w da bc herm hate dtin. Zyana mezin gihte w edeb.  Ji tirs zd mecbr man rastya  xwe dizva  xweykin li ber xerba surra bawarya xwe venekin
 
Dora wan hewake nebawary ye usa b, ku ne wan bawarya xwe kes tan, ne j kes ji wan bawar dikir, rastya wan j  nedixwestin bibihn
 
Cy ku r neheqy dewsa rasty dixul, ed zdiyan w j ku karibna bi dengek bilind rastya ola xwe cihan ra bigotana, xwe bi rasya felsefa bawarya xwe biparastana, ji rn  zalim, cahil nezanan xwe xweykrana?
 
Gil gihte wur, qelem, defter, kitb, xwendin, nivsar ku di nava tkistn bawarya zdiyan da ern tn ecibandin, evdn zd bere-bere ji wan kv bn, ji aly oldara va ew heram qedexe hatine dtin .
 
Sedsaln 18- 20- hewaskarya zaneyn Awrop, rojhilatzanya cihan berbi zdyan zdty mezin b. Nivskar, rw, dplomat, zanyar-rojhilatzan dihatin Kurdistan, ku rastya v ola kevnar bihisin, wan bi av xwe bivnin w sirr li ber dinyay vekin V car j oldar deshiletdarn geln cnar yn xirstyan slam ketine dewr. Ji bo oldar alimn zdiyan sirra ola xwe, rastya xwe dhar nedikirinKe melan, serekeran derheqa zdiyan da iqas nerast, derew, qerf qar zanibn wek rastiya ayna dn zdty wan zanyara ra gil dikirin, wan j dinivsn cihan bela dikirin. d ez navjim ji wan nivskaran gelek misyonr bn, armanca wan j ne ku dharkirina rastya ol l qulibandina zdiyan bu.
Heta niha j, gelek cara, bi wan er iltax, nerastya bawarya zdyan dinyay da t naskirin. gelek ji wan nerastyan pirtkn zanyara da ro j wek rast  diwekilin.
Usane nivsarn biyanyaye derheqa zdiyan da nerast, kmas pirin Nivskar, zanyar lkolnvan zdty va mijl dibin gerk bi ev rexnegiry wan nivsaran binihrin pa lkolnn xwe da bidine krann.
 
Tek dewya sedsala derbazby, yan weke 35-40 sal ber, bi astengyn mezin, ji zar alim qewlbjan nvsna wan tkstan rewenbrn Kurdn zd ra li hev hat. Oldarn zdiyan nivsna wan tkstan gunek pir mezin  hesab dikirin. (Heta niha j gelek qewlbj bi tirs nzk nivsn dibin nahlin zanebn wan bne nivsar).
 
Cara ewlin li Kurdistana Bar zdnasn bi nav deng Pr Xidir Silman Dr. x Xell Cind , Weiet Sovyta ber da j Dr. pirofsorn rojhilatzan Qanat Kurdo, Ordxan Cell Cell hinek tkst weendin.
Ji w dem virda karne pir hja di war berevkirin lkolnkirina wan tksta da  hatine kirin.
L h j edebetzanya kurd haj w edeb tunene.
Niha, bawark ew xizna edeba kevnar hatye berevkirin.
Pwste niha ev me Kurda vebin em qenc-xirabya xwe bizanbin, qat hebna gel xwe bibin.
Niha pwst bi xemxur b qelp, berevk ol ji ber ev xwe bidine alk, ji kara anda gel xwe berbirbir w xizna edeb bin. Em gerek zanyar, zimanzan, edebyetzan, nivskarn me lkolnn zanest ser wan bikin, wan qmetkin bi hjay binirxnin.
Em: Kurd awa bi xemxur nzk edebyeta Kurdaye kilask ya sedsal navn dibin, sa j gerek ber xwe bidine v edebyeta end sedsal ji ya kilask kevntir.
 
14. 04. 2008
 
end berhemn x Fexr Adiyan:
 
 
Qewl Miskno jaro
Hey ben Ademo
Miskno jaro Ademo
Ev diniya mestexaneye
Wek xewna evaye
Her roj yara hinaye
Ka ilman hukim dikir?
Ka Bilqza nav dikir?
Tu j xwe b ewan diniya
Ji xwe re terik dikir.
Ka Silman pxemberan?
Ka Bilqza bi zr zeran?
Tu j xwe b, ew j n
Nav ax beran.
Kan Xidir kan Elyas?
Kan derw tizb wekaz?
Tuj xweb, ew j dinav
Ax de kirin qeyas.
Ben Adem li v diniyay mebe tema
V zr mal gelek meke cema
Diniya bo resul Xwed nema
Ev diniya erd derw e
Tda di gerin cimle c e
Kesek bi nefisa kibar nae p e
Mala gor ende tar ende kre
Tij mare tij mr e
Ya reb tu dikar d aiqan ji yek bik dr e
Werin werin xizim lzim
W gav giriya me b
Dax sed kovan keser
Xelik rn lvn ekir
Nema bidin xeber
Qew giriya me b
Hizin gir b fde ye
Gor kefen mala me ye
Me gir, me nal
Hstiran ji ry xwe bimal
Ev diniya bo pxember Xwed nema
Werin werin lezim werin
Em ro gelek bigirn
Xelik mrga heciya ew mr dike
Xr eran xefir dike
Daxa dilan bapr dike
(Daxa di dilan de pr dike)
 
Qewl Dayik Baba
Menid ji ex Fexir pirsye
Tu bi heq key lahiye
Irkana mr zid ye ....

Fexir w ban dike surre
Ji kekula xwe tne der durre
Ji mend xwe re dihne vediirre ....
Firwarek hat ji ezmana
Rrisim hed sed bo me danane
Yek ji wan , wesiyeta dayik Babane ....

Firwar hatye ji ba melek cell
Li hem wexta li hem bedl
Ji ber Isa Musa Birahm  xell ....

Firwar hat ji ba تzd sore
Bi emr w lda more
Li emr w bi weste l nebore ....

Hizra xwe bike li v din
Bi emr peday bi tin
Ew dana Bab, ew dana D ....

Ez di bjme we : hn nekin ji br
Ez di bjme we : xelk rif zana y jr
Hn u cara by Dayik Baba nekin tekbr....

Li ser te ye danaye heqe
Li gel Dayik Baba neken axaftina reqe
Da ser ziman li ser we nebin eqe ....

Kesan dil wan hite
Ew dil terqeta xiwe ji xwe hite
Li axret y b pale y b pite ....

Heqe tu li wan bikey silave
غ zyaret b li desit ave
Li hem suba li hem gava ....

Y ikestye dest ser rab
Li din axret tena nab
D di agir doj de terrab ....

Ew psek sefl y r ree
Ew gayek a y bee
Mr b Dayik Baba gava xwe pavt bi mee ....

Neh meha t xudan kir
Ji av agir t dr kir
Xewt eva li xwe heram kir ....

Bab li erda hostaye
Mal bi w ye rawestaye
Taeta w taeta Xudaye ....

Heke t il il bi roj b
Heke t ilt d bi micade ebadet li p b
Fde nake tu ne li taeta D bab b ....

Heke t dil Day ay nek
غ dil Bab tena nek
Fde nake , heke t sed sal ebadet bik ....

Heke Dayik Bab ji te nebine raz
T end bik hawar gaz
T u cara miraz nab .

Ne bje t Deykeke pr
غ b hizr b br
Heke bi w Deyk nebe , t naiye dwana mr ....

Ne bje premrek kale
غ zergnek b hale
Heke bi w bab nebe , t naiye dwana Xwed teale ....

Ew gava nesax di bin
Ew b desit p dibin
Cayize hing di xizmet da bin ....

Bi dest bigire bi grre
Bi Lali ve bi hinre
Rehmek vre bi bre ....

Vre bi de xre
غ duayek bike ji melek cebre
Da t ermezar neb li gel melikan mre ....

Ev qewla Bedel Feqr Hec ji cem qewilzan hja MERWAN BABIRI  li meha nsan 2006 li bajr Oldenburg nivsye. Gotinye k w j ELI BABAتX wergirtiye .
 
 
Qewl Qiyamet
Rojek ji rojan dib
Terqn li eran dib
Xebare li iyan dib
Suniye li behiran dib
Ne kes kesan dib
Ne bab pisan dib
Ew roj xelik zalim,
li w der nuqisan dib
Ew b roja dijiwar dib
Kursiya peda li xwar dib
Qaz bi xwe cebar dib
Ne sed xwez bi ruha enkar dib
Sed xwezme bi ruha ehil qiriyar dib
Ew b roja mezin dib
Qaz bi xwe kerm dib
Xelik hem xetxwn dib
Ew roj ne sed xwezme bi w,
ruha derewn dib
Ew b roja li w dib
Kursiya pad li erd dib
Qez bi xwe Xwed dib
Sed xweziya w mr kar emel w dib
Herkesek kar emel w vedib
Hey neb ha neb
Hebb ya reb
(Dilovan yar b)
Himeta seyda neb
Me hazir guhidaran,
li ber dwana xad melik xsin heb.
(Ji www.Lalish.de)

 

 

  

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org