Pirtkeke N ya

Evn ek

 

(Rwyn  Ararat, bazirgann meryan, kober, penaber) 

 

Rwiyn Ararat -1-

Bazirgann mirovan, ko penaber

              

(Awirek li ser pirtka Evn ek)

 

Ahmet nal

Serdarek ji arta Osman dvre j irovekar Komara Tirkiy evket Sureyya, bye ahid reva xelkn sivln er navbera Osman Rs nivsandiye. Nav w li ser e  er . Gotinn wran, qirkirin, mirin ko bangewaz dike. Ji w roj heta niha, Kurd ji v  rwtiya dawnehat  an j ji encamn w rizgar nebne.

  Bi nivs ahidiya evket Sureyya tarfa koberiy :

 Me ji daristann Kosedag ( girday bajar Swas) r girt me nzkay li bajar Su dikir. Em rast koma kobern ku, ji aliy eniy ve dihatin xwe bi pade vedikiandin, hatin. Koma koberan bi giran dimeiya. Koma Kalpr, jin, zarok tev ji hev westiyaytir, tev ji hev perantir r dadigirtin. Ta ji hla Agiriy, Pasn, Erzerom Baybrt dihatin. Hinek ji wan ji par ve di rde bn. Ji gund ciyn xwe derketibn, di v rwtiya dawnehat de, bi hviya ku w ev rwtiya dr bi daw b geh li vir geh li wir radiwestiyan. L gava lehiya kobern nuh, ew berbip ve didehfandin, cardin diketin ser riya dr.      

 Kes nizanb w ev rwt li ku biqede. Kober, hertim bi komgirs ji gundn xwe derdikevin. Garana dewarn xwe didin ber xwe. Gund hertim dixwazin bi hevre birkevin. Eyn mirov, bi eyn girdana hyerark dixwazin r nzama jiyana xwe di rde j berdewam bikin. L pir derbasnabe, qefle pare dibe. Komgirs tenha dibe. Ber garana dewr winda dibe. Ji ber ku r ne gasna r ye. Bir, revok nijdevan wan derhal winda dikin. Ne ten dewar, l ivan gavan j winda dibin. Pitre yn dimrin, n dimnin, n nexwe dibin, n riya xwe diguherin.... bi v away hna meh di ser rwtiy re derbasnebye ji w qefla jndar, peran jihevdeket dimnin. 

   Rewa kobern ku em rast wan hatin j ev b. Ne garana dewaran, ne hesp ne j lek nemabn. Bar zad zexr j xilasbb. Ji erd zeviyn ku l rastdihatin firkn zeroke diinn, difiridandin, bi kelandin an qelandina wan dixwestin xwarina xwe bidestxin. Demsal j ber bi zivistan ve di. Me bajar Su (girday Swas ye)y di nava tevliheviyek maher de dt. Hna di navbera me eniya er de ch wlayetek heb. L, baregeh, menzl, nexwexane, tevgern ku bi p pa tevlihevdibn, dikir ku meriv nikaribe hewa vir bikne hinavn xwe. Kolan, baxe hindur eman ji komgirsa koberan mit bbn. Herkes xwe li chek zeliqandib. 

   Me j xwest em ev li baxeyn pita bajr derbasbikin. Hn ku em di tariya ev de ji xwe re li chek vala digeriyan, me ji nav tn baxey kleka xwe deng stranek ewat bihzt. Di nava v peraniy de ev deng titek ecb kesaned b. Xwediy v stran deng ewat heba-neba prejinek b. Em li dora t geriyan. Li binya dara tw malbatek kober cwar bb. Gaman xwe dabn aliyek. Li nav agirek thngerm pxistb. Di derdora rivn ewqa v agir de sma du mirovan dixuya. Yek j kalek jihaldeket xwedya stran j prejinek b. av prjin girtbn, destn xwe wek tempo li kabokn xwe dixistin, ser gewd xwe eprast dihejand xwe dab ahenga strana xwe. Digiriya, hsir rondikn avn w  snga w ilkirib.Tit digot j ne stran b. Ev yekemcar b ku min li Rojhilat Anadol bi meqam stranbj giriy jinan didt, l pitre min pir dt. Me s hevalan bi bdeng xwe da dora gir. Kalemr deng xwe nekir, prejin j ne em dtin ne nedtin. L berdewam muzka xweya ecb kir. Por w bb wek kulv bi xwdana aniya w ve zeliq b. Qermonkn ry w di ewqa rivna gir de krtir lektir dixuya. Tit ku bi meqam digot, macera serphatiya wan a dar b. Chwar lipamay, mefern t re derbasbne, riyn dr, zarokn windaby, pez dewarn telefby, birbn, bhvt, hertit di v deng de dihat zimn. Gund, bajar, mirov, heywan tev bi navn xwe dihatin gotin. Mirov digot qey hozanek ji sedsala yekeme ku li kolanan qesde efsaneyn drok dixwne.

  Ev macera, ji rokn ku, d bav min di mezela(oda) meya pik a li taxek ji taxn Edrney ji min re digotin,ne cuda b. Li vir ten sefalet krtir b. Ryn koberiy dirjtir bn. L, chwarn bindemay, tarmarbna malbat, xreta mirovatiya dibinlingande periqand, hviyn windaby, tev, tev eyn wek n ku min di zaroktiya xwe de guhdar kiribn. Belk prka min j bi v away giriyab. Belk gamn me j wilo jarbn. Kalk min belk diibya v kal bi rh. Belk ew j di koberiya xwe de wilo kiyabn, wilo belabbn. Ev agir ji min re qet biyan nedikat.Bav min j belk di bin darek weha de evn wilo derbaskiribn.Deng prejina bi derd keder hd hd km sivik b. Dawiya muzka w, b kelegir neqrskn vemir. Ser w xiliya ser snga w. Pitre ser xwe xist nav destn xwe, hejandinn bdeng hinek din j berdewam kir. Ji hla Erzerom dihatin. Nizanbn b w bi kude biin j. Heger miribana belk ji minneta can  re bihesibandana. Zarok windabbn, xwed belabbn, l ew hna dijiyan...   

   Wek ku ji her kober nhat t pirsn, kalemr pirsa neyan ji me kir. Pitre hin pirsn din j rzkirin ser xwe eprast hejand. Kesn ku hevqas bi ax ve girdayne ger rojek ji wir qutbibin, birast j peyv gotina ku derd a wan bne zimn nay dtin. Gava prejin bi meqam stran re digr kalemr ser xwe bi herd aliyan ve dihejne, ez a wan ba fmdikim. Ez j zarok koberiy bm. Ko kober herwext bi min re his opn kr iyar dikin. rokn koberiy, manzarayn kokirin, di nav brannn zaroktiya min de hertim  jndar mane. L ez tuwext nefikirm ku w kober bibe sefaletek weha kr  ( evket Sureyya Aydemir / zilam li av digere/pirtkxaneya Remz / stanbl 1993)

Her hz, ji eniya xwe nzk poltka koberiy dibe. L yn ku zehmetiyan diknin, penaber dibin, peran sersefl dibin, ew xelk e ku ji xaka xweya drok tn avtin. Rayedarn Tirk, gel Kurd j xist nav qirkirinn xweyn drok bi poltka njadperest oven, bi kober revandin, bKurdkirina Asya Mezopotamya paqijiya etnk hertim di poltka xwe de jndar hit. Bi kurtay ; Bi koberkirin qirkirin-jenosd kare b binavkirin. Afirmendn koberiy, bandora koberiya li ser kesayetiy ba zanin hosteyn ceriband ne. Hertit bi zanyar destnan bye. Poltka qirkirinek bi sstem, plan bernamey heb, heye.

 Koberiya Kurdan, ku gihaye heta bi Ewrpa, Amerka hindur Awustralyay, pareyek ji poltka me ya qirkirin ye ev ne nuh e. Bi projeyn burokratn Osman yn leker sivl, ku Ankara ji xwe re kiribn navend, ket jiyan, hat xebitandin. Li himber geln din hat bikarann. Bingeha w qirkirin digh geln Ermen, Pontus, Asr-Keldan.

  Di sedsala 19an de, bi hakimiya Fransa, ngilztan, Almanya Rsya bi rayedarn mparatoriya Osman re, di derbar areserkirina pirsgirkn gel Ermen de lihevhatinek dikin. Padah Osman xebatkarn xwe v lihevhatin naxin jiyan. Bi sedemn bmane dixwazin v bidin jibrkirin, sarkirin bera nav pvajok didin. Bi Ermen geln cran re, bi taybet bi Kurdan re zixt, hevr pirsgirk destpdikin. Dijminat bi pdikeve. Karbidest wan provake dikin, dihlin ku bi hev dakevin. Di 1915an de bi alkariya karbidestn Alman, Enver-Cemal-Talat paayn ku Osman dixin er, dsa bi alkariya karbidestn Alman, by ku verin, qirkirina Ermeniyan pktnin. Gotina  Hesp phnoy bn ciwan (con) di navre n  ji bo serphatiya gel Ermen hat bilvkirin. Ji bo karbidestn  welatn pket berjewendiyn netew di ser hertit re ye. Ermen feda kirin. Qirkirin kober bi hevre jiyandar bn.

  Div Kurdn ro, paeroj bikin mnak, li gor w helwest deynin tu hviy ji poltkmedarn welatn pket nekin. Fikra  tthat Terak ,  Teklat-i- Mahssa  hna dajo. Kesayet hatin guhertin l proje h di jiyan de ne. Bi salane bikarannn poltka grba er taybet heye. Tkiliyn Rojavayiyan bi Komara Tirkiy re abor poltk in, ev ji bo nedtina rastiya pirsa Kurd tr dike. a ku ro t kiandin, berhema dewlet snorn ku wan di 1923an de avakirine. Kurd incex bi avakirina yektiyek netew karin giraniya xwe deynin pirsgirkn xwe di nav rpeln deftern wan de qeyd bikin.  tthat Terakc (T)yn ku xerta rya rejm xzkirine, pahatiyn wan n ku di 1923an de li Lozan mza avtine, atmosfera ro afirandine. ro j windakirina Kurdan poltka Tirkkirina wan ji zndariya xwe tutit winda nekiriye. Mirovn bingeha Anadoliy, ku xiristiyann bawermend bn, qewirandin, windakirin   li na wan misilmann Balkan Kafkasan bich kirin. Dostaniya geln ku bi hevre hemjiyan bn, crantiya wan bi awayn poltkayn crbecr derblket b. Di xaka me de ji bo her ferqiy ceribandinn bi xwn jndar bn. Di her berxwedan serhildana Kurdan de eyn raman hat bikarann, t bikarann.

 Hermn ku Kurd l dijn bi piran ji mirovan hatin paqijkirin. Mzna ekolojiy wran b. Bi jehrkirin, lewitandin, wrankirina xwezayiy kirin ku zind nikaribin li wir bijn, nikaribin hln bihnin lkan kin. Li welat me avkan avzmn jiyan ziwa kirin. Mezopotamya ku di ol drok de wek buhut, wek  bex aden a navbera herd eman hatiye destnankirin, bi bombe, mayn bi ekn jehrn n kmyew wergerandin dojeh (cehnem). Di vir de ten ne jiyana gel Kurd wergerandine cehnem. Herweha di kesayetiya w de reh damarn mirovatiy, and, derga aristaniy, windakirina erdngariyek hat xwestin. Mezopotamya ku wek derga aristaniy naskiriye, bi er pevnn li ser axa w, ligel tkna abor mirovatiy, herweha b sedema tehrba kevneopiyn aristaniyn kevnare. Kevneopiyn aristaniyn Kurdn kevnare yn mna Sumer, Babl Akad bn hedefa talan. Byern ku li welat me rdane, ji al parzern mafn mirovan ve bi aliy xweyn madd mirovane ve hatin rojev. Bangn rizgarkirina jiyana mirovan hatin kirin. L deng, ji kesayet saziyn ku xebata drok ekolojiy dikirin, derneket. V helwest hz da rkaran xirakirin tehrbkirin berdewam bn, berdewam dibin.   

  Li gor rastiyn Sosyolojkn zanyar, ber deh hezar salan yekem civatn andiniy dewletn aristaniyn ku ji aliy Helen, Sumer, Babl, Akad, hevbeiya anda Kurd li Mezopotamyay afirne, cwarn kevnare, zann hem spehtiyn li ser xaka w hatine bombekirin wrankirin. Ramana  tu ne ya min b, nab ya kes din  zemna wrankirin windakirin amade kir. ax, Fnk, Qesrik, Dr ku snga xwe dan ber  skender mezin Makedon Tmr  derbn giran xwarin. Yn ku dibjin   Kurd ba Kurd mir ye  digotin :   Droka her ba, droka pikkir, parekir, ji kevneopiy dr, droka wrankir  ye. Li gor avkaniyn Mtolojiy  Heytyan  a ku pit Tofana Nuh avabye, eser j nema. Ku li gor Mtolojiy  heyt kes ji ketiya Nuh daketine, li wir bich bne mirovat ji v heyt kes zdebye, ji ber v j ev gund bi nav Heytyan t binavkirin. Gellek cwarn kevneopiyn mna ax, Fnk wek din, bxwed ne. Destr nadin ku binemaln Asr, Keldan, Ermen Kurd vegerin war xwe. Kesn ku li Ankara baregeh vekirine, irnex wek  bajar plot  hilbijartibn. Di encam de mirov tev maln xwe hatin ewitandin. Di 1992an de ax j bombebaran b, ewit. Yn ku dijminn mirovan e, dibin dijmin xwezay j. Li dora ar mlyon mirov b ch war hatin hitin. Xelk mehkm birt sefalet kirin. Xwestin wan bi birbn sefalet perwerde bikin. Beek pir ji nifsa Kurdan ro b daxwaza xwe li kolann metropoln Tirkiy bne mvan. 

Pit er bendava 1991, bi mkann pvenn hey, bi destketinn rew destdirj Bar Kurdistan j kirin. Wek Antakya Kibris stratejiya bixwevegirdana Bar gav bi gav hat pkann. Armanca bingehn a rn leker yn li ser Bar ev b. Di 2003an de ji al Amerka ve desttwerdana Iraq plann wan xirakirin. Yn ku ji navenda Ankara alakiyn leker dikirin, bi encamn sefern leker bi serneketin. Titn ku bi zora ekan nikarbn bikin, car xwestin bi projeyn kone zirav  bikin. Ji her hl ve dixwazin Kurdan ji Bar rbikin di na wan de Turkmenan bich bikin. Em li beramber er pskolojk encamn w man. Kaos, tevlihev, bi pkanna pskolojiya terkkirin, raman xwesteka rev terka xak bi serfiraz biserket. Bi hezaran Kurdn Bar ch warn xwe terk kirin. Hna statstkn rewa rasteqn nebne, l koberiya Kurdn ku xwe li kenarn talyay dixin, encama poltka bKurdkirina Kurdistan ye. Hna proje poltkayn ku li himber v ko, rev terkkirin karibin r bigrin neketine jiyan. Me tu areseriyek li himber binsankirina xaka xwe, windakirina spehiya xwezay nedtiye tu helwestek jibo berxwedanek netew  vegera welt dananiye. Ji dvla em ber bi buhuta xelk ve bazdin, bibin mvan, li wir bikevin rabin, div em buhuta xwe jndar bikin, giyan jiyana li welt getir xurttir bikin. Div em ji pikkirin serxwariya ku bi penaberiy re tn rizgar bibin xreta xwe bicebirnin. Ji bo ku Kurd karibin peroja xwe bidestxin, div zexel, tembel sersariya xwe ji ser xwe bavjin, plann dagrkeran n qirkirin vala derxin li ser axa xwe, ji n ve ji bo serketin bixebitin.

 

Ev e, rojnamevan nivskara lkolner

Evn ek

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org