“Peyvek li ser çîroka Gelêrî”

 Ezîz N´êmetî

Li gorî gotina Hegel, dîrok kemilîna rihê ye li dirêjîya temenîda, ji ber vê gotinê mirov dikare bêje çîrok kemilîna qaremanan e li dirêjîya temnenîda. Birastî temenê çîrokê ji temenê mirovan dirêjtir e, heku em bêjin havênê serekîyê çîrokê bûyer e, divê em bizanibin ku berî hebûna mirovî jî bûyer hebûn e û her êk ji wan bûyeran dikaran ji xwe ra çîrokek bin.

Li gorî pirranîya qamûsan çîrok bêj ew kes e yê ku basa tiştên nerast (xeyalî) û tiştên derew dike. Heya çerxa nozdan şirova tiştên nerast (xeyalî) bi giştî ji bona çîrokê bikar dihat, şirova çîrok wekî tiştên derew tenê ji bona çîrokên rohilat û welatên rohilata Medîtranê û Afrîka bakur bikar dihat.

Li deqên Somêrî, Misrî, Çînî û Sanskrît da hijmark çîrok dîyar in. Bi taybet li deqên Somêrîda çîrok mişe hene, mînaka herî ber çav çîroka Gîlgemîş e. Elbet di wan deqanda amaje bi vê hindê nehatî kirin ku kê û ji bo kê, çi û bi çi avakî ew çîrok gotine. Yêkem çîroka nivîskî li papîroseke Misrî da bi navê Westcar (2000-1300) sal berî zayînê hatî tomar kirin. Ew jî got û bêjek e di nawbera Xofo (Xneops) paşakî Finîqî û kurên wîda. Di papîroseke din bi navê Golenishef da ku niha li moza Leningradê tê paraztin got û bêjeke  li nawbera gemîvanek û eşraf zadekî Misrî  ku di karê xwe yê sparde da serkevtî nîne hatî tomar kirin ku gemîvan hêvîdarîyê dide wî.

Kitêba pîroz (Incîl) gelek çîrokên êtinîk (gewmî) bi şêweyên cîyawaz, Tewa û netewa vedigêre. Li Tewratê da çend babet bi wata rastîya çîrokê hene. Bo mînak çîroka Yotam ku çavayîya hilbijartina Xudayê gul û gîyaya nîşan dide. Dema dar û gul û gîya çûn da ku Xudêkî helbijêrin, wan gote dara zêtûnê: “Tu were ji mera bibe Xudê û paşatîya li ser me bike.” Dara Zêtûnê got: “Çava rûnê xwe bihêlim û ji wera bibim Xudê?” Ew çûn bal dara hijîrê, wê jî bona Xudêtîyê waz ji ber û fikîyê xwe ne anî. Koma dar û gîyayan bi neçarî ji dara dirikan xastin da ew bibe Xudê û pşayê wan. Dara dirikan got: “Ezê ji  we ra bibim Xudê; werin û li bin sîbera min tena bin, ku hun nehên, agirê dirikên min dê derkeve, û dê we û servên Libnanê bişewitîne. Çîrokek din di Tewratê da bi navê çîroka Yoşe’ e. Firo’nên Misrî radisparde Yoşe’ da ku rojê bi wustîne. Ew çîrok hem istoreyên olî û hem jî istorên exlaqî bûn.

Di ayîna Hindo da çîrokên olî û xeyrî olî hatine gotin. 500 sal berî zayînê Soma xudayê hîndo û felsefa wî di qalibê çîrokan da tê şirove kirin.

Tîpîtaka kêtêba Buda tejî çîrok e. Heya çend sal piştî Buda jî mezinên Budayî çîrok bi rêz û hurmet dipejirandîn.

Ayîna Tao û Konfisyos jî ji bo geşandina ol û felsefa xwe girîngî bi çîrokê dane.

Li rohilata nawîn Evista pirtûka Zerdeşt ji bona çîrokê serçavekî pir bawirmend e. Wan çîrokan bondoreke giran danî ser çîrok bêjên Erebî ku paşan bi avakî nûjen hatin vehunandin.

Edebîyata Yonana dêrîn bi Homêr û çîrokên istoreyî dest pê dikbe. Sofokl çîrokê wek tirajêdî û Eurydice çîroka Herackles wekê drama dinexşîne.

Gotinên zanayên Yonana dêrîn dikarin girîngîya çîrokê li jîyana mirovê wê serdemê Xûya biken. Eflaton (Plato) li vê bare wusa dibêje: “Divê em çîrokan bi gotin ji zarên xwe ra wegêrin da wan ji bona amojgarîyên pêlevanî ya pêşe rojê amade bikin; di vî temenîda zar bi hêsanî dikevin bin bandor û kesayetîya wan bi hêsanî tê çêkirin. Arîsto di kêtêba xwe ya binavê “Sîyaset” da li barê çîrokê dibêje: “Ewên ku hînker in divê gelek huşyar bin ka zar hez ji bihîstina çi cûre çîrongên rastî yan xeyalî dikin.”

Êk ji hezên here mezine mirovan ew e ku bi rêya fam kirina ciyawazîyên nawbera xwe û xelkê din nasnama xwe ron biken. Loma asayî ye ku em bizanibin çima xelkên Ewropî ku heyamek dirêj gelek hez ji nasîna şûnên cûr bi cûr e cîhanê dikirin piştî çerxa 19ê huşyaranetir bala xwe dane sunetên xwe. Isabelle  Jan rexneger a edebî ya Fransî wusa dibêje: “Di prosesa guhartinên her qewmekê da qonaxek tê pêş ku ew qewm di vê qonaxê da dixwaze bi arîkarîya çanda xwe ya ethnic (qewmî) nasnama xwe destnîşan bike.” Ev qonaxe ji pirranîya xelkên Ewropî ra çerxa 19ê û ji bona qewmên din nîva êkê ya çerxa 20ê bû. Di rastîda çîrok nişadere para here mezina mîratê çandî û kultûrî yê her netewekê ye. Nirxên sunetî, zemîna deron nasî, û bûyerên civatî û peyamên felsefî û mithologic di çîrokan da deng vediden.

Di ferheng a gelerî ya kurdî da çîrok xwedîyê cihekî taybetî ye. Çimkî temenê folklora kurdî bi qasî temenê şaristanîyetê dirêj e. Dema mirov bi hurgilî bala xwe dide binyadê çîroka gelêrî ya kurdî, gelek amojgarîyan jê distîne ku di nasîna çîrokên modêrnê cihanî jî dikarin girîng bin. Ezê binyadê çîrokên gelerî yên kurdî li çend astan va binirxînim.

                  I.            Destpêk: Bi piranî çîrokên gelêrî yên kurdî wusa dest pê dibin- Hebû nebû, tu kes ji Xudê mezintir nebû û tu kes ji bende derewîtinr nebû. Ku em baş binêrin emê bizanibin têknîkên çiqas bi hêz li wan çend hevokan da nepen in. A) Hebû nebû – ew peyv têknîkek pir berfireh nîşan dide; yanî çîrok bêj li dest pêkê da dixwaze bêje ku çîrok ji nebûnekê wekê hebûnê çêdibe. Eve esasê afirandina çîroka cîhanîy e – ava kirina hebûnek xeyalî lê mîna hebûneke rastî. B) Tu kes ji Xudê mezintir nebû – peyamek exlaqî û olî bi pan û berînîya pêxemberîtîya tewayî dîrok a olên cîhanê. C) Tu kes ji bende derewîntir nebû – çîrok bêj dixaze bi gotin bîserên xwe amade bike da ku werin nawa cîhaneke nerast û xeyalî. Gelo ew têknîkên bihêz li kîjan çîrokên cîhanî wusa şarezayane bikar hatine?

               II.            Karakter (kesayetî) – li gorî çavayî ya karakteran çîrokên gelerîyên kurdî bi çend coran tên şirove kirin. A) Qareman paşa yan paşazade: di piranîya wan çîrokan da tê gotin ku paşakî sê kur hebûn. Gelek caran qaremanê serekî kurê here biçûk ê paşa ye, ku li dawîya çîrokê da piştî kuştina dêw û têkşikandina cadû û tilisman qaremanekî serkevtî ye. Di van çîrokanda antî hero (dij qareman) birayên wî yan kesayetîyên derdarî wek wezîr û emîr in. B) Qareman kure keçel (keçelok) yan jî mirovek kose: ev qaremane mirovek e bi rûmet kirêt, newêrek û tenbel lê di rastî karakterekî jîr, wêrek, pêçêbî ye ku karên wî xelkê di heyirînin. Ev qaremane hemêşe li dawîya çîrokê serkevtî ye. Li wan çîrokan ev peyam tê vergirtin ku mirov dikare bi jîrî bêtir kar û barê jîyanê pêşve bibe. C) Qareman dar bir, aşevan û cotkar yan şivan – ev  karaktere kesekî têkoşer, zehmetkêş û xwedî îradeyek bi hêz e û hemêşe serkevtî ye hem li core dûyê (B) û hem jî li corê sêye (C) da antî hero (dij qareman) mirovên xwedî meqam, dewletmend yan jî kes û karên nehezên qareman in, yên wekî zir dayik, jin mam, jin xal, met û ewên din. Peyama serekî ya wan çîrokan ev e: Jîrî û xebata bê westîyan mirovan serkevtî dike. D) Qaraman kesekî olî – li wan para çîrokên gelêrî yên me da qaremanê serekî pêxember; îmam, şêx yan arif û oldarek e ku qasidê peyam û ragihandineke olî, exlaqî û ayînî ye. Pêwîste di çîrokên gelêrî yên kurdî da rola qaremanekî ji bîr neçe, ew jî karaktera derwêş e. Derwêş mirovekî jar û xudê nas e ku her dem li halê gerîyanê da ye û peywendîyek taybetî li gel Xudê heye. Ew ji bona xwe ti naxwaze. Lê hemêşe arîkarê xelkê ye. Çîrokên gelêrî her çend li ser esasê cîhaneke xeyalî tên avakirin lê carna rastîyên tal xûya dikin. Bo mînak rol û rewşa jinê di wan çîrokan da gelekî nêzî nêrîn û riftarên xelkê me ne. Para jinê di çîrokên gelêrî da bi du astan dabeş dibe. 1) wekê qaremanê serekî û di roleke çalak da jin karaktereke fêlzan, xapînok û firîbkar e. 2) carna jî karaktereke erênî û xwedî xwesyetên rind e ku hêjayî û şarezayî ya xwe nîşan dide, lê ev astê başê jinê li wan çîrokan da hindik xûya ye. Heku tawanbar be bi giranî tê siza kirin. Jin di çîrokên gelêrî da ji ber tawanên xwe tê kevir baran kirin, carna pora vê ditiraşin û bervajî (berûpişt) siwarî ker yan hêstirekê diken û wê li nawa bajêr û gundan digerînin da şermezar be. Ev rastîya tal heya di çîrokên xeyalî yên kurdîda jî  deng vedide û divê em wekî erkek serekî wê ji zarên xwe ra şirove ken da ew bi şaşî peyama çîrokan ver negirin.

Taybetmendî yên here girîngên karakterên çîrokên gelêrî yên kurdî nişanderê hêzeke bala ye ku qedera karakteran destnîşan dike û vê çarenivîsê çi reş û çi geş tekez dike. Mirovê jar qedera xwe bawir dike lê hemêşe hêvîdare. Paşa (desthelatdar) li hêza qeder û çarenivîsa xwe bi gomane heta cisareta wî digihe vê radeyê ku desthelat xwe zêdetir ji ya qederê dihesibîne, lê ew li dawîya çîrokê da encama karê xwe difame, her çend ku ew fam gelek ji wî ra giran tewa dibe. Li barê ferhengî û rewan nasî ve mirov dikare bibêje ku çîrokên gelêrî yên kurdî di çarçîva sunet û bîr û bawirên xelkê kurd da tên vehunadin. Lê peywendî yek berfireh digel qewimîn û bîr û bawirên cîhana cîran hene. Hejî gotinê ye ku divê binyad û naveroka çîrokên kurdî li gorî temen û zemîna wan bi du boçûnan werin nirxandin – boçûnên berî îslamê û piştî îslamê – çimkî tevî hêrişên ereban bîr û bawirên kurdî jî gelek gihurtin bi xwe ve dîtin ku wan gihurtinan bandorek mezin danî ser wate, peyam û babetên çîrokên gelêrî yên kurdî

***

çapkirin