Peyvek li ser roka Gelr

 

 Ezz Nmet

 

Li gor gotina Hegel, drok kemilna rih ye li dirjya temenda, ji ber v gotin mirov dikare bje rok kemilna qaremanan e li dirjya temnenda. Birast temen rok ji temen mirovan dirjtir e, heku em bjin havn sereky rok byer e, div em bizanibin ku ber hebna mirov j byer hebn e her k ji wan byeran dikaran ji xwe ra rokek bin.

Li gor pirranya qamsan rok bj ew kes e y ku basa titn nerast (xeyal) titn derew dike. Heya erxa nozdan irova titn nerast (xeyal) bi git ji bona rok bikar dihat, irova rok wek titn derew ten ji bona rokn rohilat welatn rohilata Medtran Afrka bakur bikar dihat.

Li deqn Somr, Misr, n Sanskrt da hijmark rok dyar in. Bi taybet li deqn Somrda rok mie hene, mnaka her ber av roka Glgem e. Elbet di wan deqanda amaje bi v hind nehat kirin ku k ji bo k, i bi i avak ew rok gotine. Ykem roka nivsk li paproseke Misr da bi nav Westcar (2000-1300) sal ber zayn hat tomar kirin. Ew j got bjek e di nawbera Xofo (Xneops) paak Finq kurn wda. Di paproseke din bi nav Golenishef da ku niha li moza Leningrad t paraztin got bjeke  li nawbera gemvanek eraf zadek Misr  ku di kar xwe y sparde da serkevt nne hat tomar kirin ku gemvan hvdary dide w.

Kitba proz (Incl) gelek rokn tink (gewm) bi weyn cyawaz, Tewa netewa vedigre. Li Tewrat da end babet bi wata rastya rok hene. Bo mnak roka Yotam ku avayya hilbijartina Xuday gul gyaya nan dide. Dema dar gul gya n da ku Xudk helbijrin, wan gote dara ztn: Tu were ji mera bibe Xud paatya li ser me bike. Dara Ztn got: ava rn xwe bihlim ji wera bibim Xud? Ew n bal dara hijr, w j bona Xudty waz ji ber fiky xwe ne an. Koma dar gyayan bi near ji dara dirikan xastin da ew bibe Xud pay wan. Dara dirikan got: Ez ji  we ra bibim Xud; werin li bin sbera min tena bin, ku hun nehn, agir dirikn min d derkeve, d we servn Libnan biewitne. rokek din di Tewrat da bi nav roka Yoe e. Fironn Misr radisparde Yoe da ku roj bi wustne. Ew rok hem istoreyn ol hem j istorn exlaq bn.

Di ayna Hindo da rokn ol xeyr ol hatine gotin. 500 sal ber zayn Soma xuday hndo felsefa w di qalib rokan da t irove kirin.

Tptaka ktba Buda tej rok e. Heya end sal pit Buda j mezinn Buday rok bi rz hurmet dipejirandn.

Ayna Tao Konfisyos j ji bo geandina ol felsefa xwe girng bi rok dane.

Li rohilata nawn Evista pirtka Zerdet ji bona rok seravek pir bawirmend e. Wan rokan bondoreke giran dan ser rok bjn Ereb ku paan bi avak njen hatin vehunandin.

Edebyata Yonana drn bi Homr rokn istorey dest p dikbe. Sofokl rok wek tirajd Eurydice roka Herackles wek drama dinexne.

Gotinn zanayn Yonana drn dikarin girngya rok li jyana mirov w serdem Xya biken. Eflaton (Plato) li v bare wusa dibje: Div em rokan bi gotin ji zarn xwe ra wegrin da wan ji bona amojgaryn plevan ya pe roj amade bikin; di v temenda zar bi hsan dikevin bin bandor kesayetya wan bi hsan t kirin. Arsto di ktba xwe ya binav Syaset da li bar rok dibje: Ewn ku hnker in div gelek huyar bin ka zar hez ji bihstina i cre rongn rast yan xeyal dikin.

k ji hezn here mezine mirovan ew e ku bi rya fam kirina ciyawazyn nawbera xwe xelk din nasnama xwe ron biken. Loma asay ye ku em bizanibin ima xelkn Ewrop ku heyamek dirj gelek hez ji nasna nn cr bi cr e chan dikirin pit erxa 19 huyaranetir bala xwe dane sunetn xwe. Isabelle  Jan rexneger a edeb ya Frans wusa dibje: Di prosesa guhartinn her qewmek da qonaxek t p ku ew qewm di v qonax da dixwaze bi arkarya anda xwe ya ethnic (qewm) nasnama xwe destnan bike. Ev qonaxe ji pirranya xelkn Ewrop ra erxa 19 ji bona qewmn din nva k ya erxa 20 b. Di rastda rok niadere para here mezina mrat and kultr y her netewek ye. Nirxn sunet, zemna deron nas, byern civat peyamn felsef mithologic di rokan da deng vediden.

Di ferheng a geler ya kurd da rok xwedy cihek taybet ye. imk temen folklora kurd bi qas temen aristanyet dirj e. Dema mirov bi hurgil bala xwe dide binyad roka gelr ya kurd, gelek amojgaryan j distne ku di nasna rokn modrn cihan j dikarin girng bin. Ez binyad rokn geler yn kurd li end astan va binirxnim.

                  I.            Destpk: Bi piran rokn gelr yn kurd wusa dest p dibin- Heb neb, tu kes ji Xud mezintir neb tu kes ji bende derewtinr neb. Ku em ba binrin em bizanibin tknkn iqas bi hz li wan end hevokan da nepen in. A) Heb neb ew peyv tknkek pir berfireh nan dide; yan rok bj li dest pk da dixwaze bje ku rok ji nebnek wek hebn dibe. Eve esas afirandina roka chany e ava kirina hebnek xeyal l mna hebneke rast. B) Tu kes ji Xud mezintir neb peyamek exlaq ol bi pan bernya pxembertya teway drok a oln chan. C) Tu kes ji bende derewntir neb rok bj dixaze bi gotin bsern xwe amade bike da ku werin nawa chaneke nerast xeyal. Gelo ew tknkn bihz li kjan rokn chan wusa arezayane bikar hatine?

               II.            Karakter (kesayet) li gor avay ya karakteran rokn geleryn kurd bi end coran tn irove kirin. A) Qareman paa yan paazade: di piranya wan rokan da t gotin ku paak s kur hebn. Gelek caran qareman serek kur here bik paa ye, ku li dawya rok da pit kutina dw tkikandina cad tilisman qaremanek serkevt ye. Di van rokanda ant hero (dij qareman) birayn w yan kesayetyn derdar wek wezr emr in. B) Qareman kure keel (keelok) yan j mirovek kose: ev qaremane mirovek e bi rmet kirt, newrek tenbel l di rast karakterek jr, wrek, pb ye ku karn w xelk di heyirnin. Ev qaremane heme li dawya rok serkevt ye. Li wan rokan ev peyam t vergirtin ku mirov dikare bi jr btir kar bar jyan pve bibe. C) Qareman dar bir, aevan cotkar yan ivan ev  karaktere kesek tkoer, zehmetk xwed radeyek bi hz e heme serkevt ye hem li core dy (B) hem j li cor sye (C) da ant hero (dij qareman) mirovn xwed meqam, dewletmend yan j kes karn nehezn qareman in, yn wek zir dayik, jin mam, jin xal, met ewn din. Peyama serek ya wan rokan ev e: Jr xebata b westyan mirovan serkevt dike. D) Qaraman kesek ol li wan para rokn gelr yn me da qareman serek pxember; mam, x yan arif oldarek e ku qasid peyam ragihandineke ol, exlaq ayn ye. Pwste di rokn gelr yn kurd da rola qaremanek ji br nee, ew j karaktera derw e. Derw mirovek jar xud nas e ku her dem li hal geryan da ye peywendyek taybet li gel Xud heye. Ew ji bona xwe ti naxwaze. L heme arkar xelk ye. rokn gelr her end li ser esas chaneke xeyal tn avakirin l carna rastyn tal xya dikin. Bo mnak rol rewa jin di wan rokan da gelek nz nrn riftarn xelk me ne. Para jin di rokn gelr da bi du astan dabe dibe. 1) wek qareman serek di roleke alak da jin karaktereke flzan, xapnok firbkar e. 2) carna j karaktereke ern xwed xwesyetn rind e ku hjay arezay ya xwe nan dide, l ev ast ba jin li wan rokan da hindik xya ye. Heku tawanbar be bi giran t siza kirin. Jin di rokn gelr da ji ber tawann xwe t kevir baran kirin, carna pora v ditirain bervaj (berpit) siwar ker yan hstirek diken w li nawa bajr gundan digernin da ermezar be. Ev rastya tal heya di rokn xeyal yn kurdda j  deng vedide div em wek erkek serek w ji zarn xwe ra irove ken da ew bi a peyama rokan ver negirin.

Taybetmend yn here girngn karaktern rokn gelr yn kurd niander hzeke bala ye ku qedera karakteran destnan dike v arenivs i re i ge tekez dike. Mirov jar qedera xwe bawir dike l heme hvdare. Paa (desthelatdar) li hza qeder arenivsa xwe bi gomane heta cisareta w digihe v radey ku desthelat xwe zdetir ji ya qeder dihesibne, l ew li dawya rok da encama kar xwe difame, her end ku ew fam gelek ji w ra giran tewa dibe. Li bar ferheng rewan nas ve mirov dikare bibje ku rokn gelr yn kurd di arva sunet br bawirn xelk kurd da tn vehunadin. L peywend yek berfireh digel qewimn br bawirn chana cran hene. Hej gotin ye ku div binyad naveroka rokn kurd li gor temen zemna wan bi du bonan werin nirxandin bonn ber slam pit slam imk tev hrin ereban br bawirn kurd j gelek gihurtin bi xwe ve dtin ku wan gihurtinan bandorek mezin dan ser wate, peyam babetn rokn gelr yn kurd

***

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org