iroveyek li ser Mem Zna Xan

(2) Xan Rexna Edeb

 

Eziz Nemati

Edebyat yk li esasn serky ferhenga her netewekye, l edebyat j wek git astn ferheng, heta btir li her astek pwst pvan nirxandinye. Dirastda by helsengandin, edebyat bitaybet huner bigit nikare ber bi p be bikemile. Bgoman edebyata b rexne duar sekinn neman dibe. Loma axe air nivskarn netewek ji pvan nirxandin drin, li afirandin nvejandin j agadar nnin, vca ew dakevin serniv tund gote gota b wate kiley avlk kirinek wzar ker yek reng cih afirankarya resen digire babet berhemn bqmet xusar dibin ku xinc zerar titek ji xelkra nnin.

Neteweyn ku xwedy and, huner wjeyek bitev dewlemendin, bgoman xwedy rexne pvann hunery bihz bizavin. Li her dera chan gelek akarn huner/edeb, bar ber nirxandin rnimnyn hunernas karzann huner/ edebne, bo mnak, Eresto, Horas Buvalo, bgoman li geandin bikivan dina helbesta kilaska Evrop xwedy bandorek mezinin. Loma pewste civata Kurd bitaybet civata ronakbr hunermendn Kurdan, ji boy are seryya walayyn and, huner wjeya Kurd hengavn bilind raken. Bi rya rexne pvann rast zelal, nirx bihaya kar huner/ edeb w were xya kirin xelk j di nasna huner edeba ba xirab, a namnin.

l rexne bitena sere xwe by arezayya rexnegiran li ser vaz prnspn taybet bi xwe nah dabn kirin. Di v rexnegir bi agadaryek tam li ser prnspn rexn, karn huner edebyat binirxne. Mixabin, ro li civata Kurd rexne pvana zanist pirr kmasin, ewn hey j ewqas lawazin ku bidujwar dikarin werin rza rexna zanist, eger j ewe ku rexnegirn me li gor bon nrnn kesyn xwe birryar diden. Carna bi gotinn xwe yn a l ji tine, butn huner diken, carna j xudawendn huner edeb btine diherrinin, carna bi sedan laperan ten serbora nivskarek dinivsnin, carna j ten br bawirn xwe li ser karek huner disapnin, carna rmet edeb form binirx dizanin, carna j ten naverok dinirxnin. Li halek ku div rexnegir bigit corn rexn binase her berhemek edeb li bar civat, revan, form, ziman nawerok binirxne, bi gotinek din rexna huner edeb bigit tknkn hunerve girdayye. Pwste rexnegir bizane ku rexna edeb by agadar li ser we, drok, qonax, peyv ziman edeb nabe. Zdebar wan xalan, rexne by li berav girtina revannas, civaknas, civannas, felsefe, zimannas watenasy dabn nabe. Ew git babet tknk bona ragehandina peyamek end alk bikar tn, vca rexnegir div berfirehya v peyam famke, onku by agadar li avayya ragehandine, irovekirina ragehandin titek neraste xelk j li vergirtina v peyam a dimne. Loma x edeba Kurd, Xany mezin j xemdar nigeran v pirs girikye li end cihn pertka xwe da nigeranya xwe li ser rexne pvann huner edeb di cavata xwe da nan dide.

V perdegya effe mestr

V b guneh ji tuhmet dr

Mehr bikem bi terz uslb

Momtaz bibin muhb mehbb

...............................................

................................................

Xelk ku ji sne ji dil saf

Pakze srt ehl insaf

Blcumle biken ji bo metehsn

Bjin ku biqenc hate tedwn

Li vir bab edeba Kurd, Ehmed Xan  basa s titan dike ku her s j mercn sereky rexna edebne 1)Xan basa terz uslban dike. Mebesta Xan waz prnspn huner edebne, 2)Xan basa  momtaz bn dike, wata rast w peyve temz kirin lk cih kirina xaln ba xirab bihz bhzin. Erka serekya her rexnegirek edeb div ev ole be. Yan bi agadar li ser (terz uslb)an ji bona destnan kirina babetn ba xirabn berhemek huner/ edeb kar rexn dabnke. 3)Ji boy rexnegirtin pvana huner/ edeb tite here girng hebna dilek saf siritek paqj insafe da ku rexnegir ji mercn rexnegiry dernekeve zehmet hasila temen hunermendek neevitne.

Ez li vir carek din gotinn end raydarn rexna edeb li bare girngya rexna sstimatk yan wek Xan dibje rexna agadar li ser (terz, uslb, insaf) vegrin. Corc Istaynr di ykem mijara dawtrn pertka xwe ya bi nav Amade bona rasteqne da ha dibje: Megirt li civatek li ber egerek, rnedin gotinn rexnegirane tene mecal biden karn resene huner werin berhem kirin, by kesek bikare wan rexne bike li serwan bicive. Li civatek wisada ku bi gotina Istaynr dij armance ar Eflatnye i diqewime? Bersiv gelek hsane, ew karn resene huner/ edeb j d berhem nabin. Rexne neten ji bona geepdan bilind kirina edeb huner mercek pwste belku li gor v kiryara gir gr lk aliq her berhemek njen bixwe dikare ji boy nwar hunera kevn hukm rexn hebe. Bi gotina Istaynr hunera micid, mosqa edeb hem ser bend berbendn kiryara rexnegiranene. Yan weku Drda dibje her berhemek njene edeb/ huner r xweker afirandin rexna edeby/ hunerye. Vca daxwaza Xan j eve ku kar w were rexne kirin, l Xan bi dirist titek dibje. Xan dib min ev zehmet ji boy git xelk kiandin, l heku kesek bixwaze li ser kar min bi peyive div nezer baz, ehl hal, ehl rfan xwedan kemal be. Yan bi git xan dava dike kesn pispor areza kar w binirxnin da ku ba xirab ji hev momtaz bin.

..........................................

naye nizam ntizam           239

Kaye cefa ji boy am

..........................................

..........................................

Evreng bikem ji no serefraz              328

Dabne temaay nezerbaz

Armanca min livir ne eve ku li ser karek mezine edeb rexnek edeb binivsnim, belku dixwazim bjim nebna rexnek rast dirist di civata meda egerek mezine ku em br bawirn ge zelal di edebyata xwe ya nxwazda ji br biken bi lez bez li wan derbaz bin. Li halek ku pwst sekinn l fikirnek dr dirjin. Em bi hizaran car bextereya xwe dipjirnin l her car j w mihane bar diken. Xan li serdema xwe hertit xirab di civata xweda pbn dike. Xan bi avak hostayane areza civata xwe li her astek rexne dike. L bab edebyata nxwaza Kurd peranya xwe li bar v pirsgirik venarit h di ax xwede v ngeranya xwe ekere dike. Ew bi xemek giran li nif peroj dava dike rka raste rexnegirtin vebnin, xan hvdare ku zana pisporn Kurdan xwe ji rexne pvann hik, direw, nerast a biparzin. Ew derheq kar xwe rexnegiran wisa dibje:

.........................................

Nobare eger irn eger tal                           341

Metbe ji reng new etfal

Min hv heye ji ehlhalan

Teqbh neken ewan tefalan.

Li wan end beytanda br boonn Xan li bare rexna edeb xya dibin. Bgoman xan p agadare ku pivan rexnekirina karek huner/ edeb nikare li demek kurt di nava Kurdan da cih xwe veke. Ev nrna Xan bgoman li bar civatn Rojhelata Navn bigit raste, unk li wan civatan rexne bi pirran yan kerist ikandina kesayetyn huner/ edeb wrankirina akarn huner/ edebye, yan j amr tole sitandin gef gorrn kesye, yan ji berwaj vhind ten medhe karya pirr poe. Elbete bi hejmara tilyn destan rexne rexnegirn ba j di civata Kurd da hene ku em j wan awarte dikin hurmeta ende qelem wan digirn, Xud wan rzdara ji me nestne. Xany mezin bi teway ende hizra xwe ya bilind, li hember rexngirn huner/ edeb ser xwe diemne xwe wek agrd wan dizane; ev kar xan ruha hunerya w ya ber fireh nan dide div ji hem hunermend edbn Kurda ra bibe sermeq xebat:

.........................................

H hv dikem ji mostefdan

Herfan  negirin li mostedan

Ev name eger xirabe ger qenc

Kaye digel w me dused renc

Nobaweye tfle no resde

Her end nehin qew gozde

Xany mezin li ser v br ray ye ku div pispor ehrizayn edeb huner li gor yasa mercn rexn karek huner binirxnin. Elbete bi nrna Xan batirn kes ku dikarin li ser esera w bicvin ehl rfanin. Ev birryara Xan dikare du eger hebin 1)Kare Xan karek rfanye 2)Bi dtina Xan ehl rfan li ser sstima hebn agadarin naverok tma kar Xan babetek rfanye ku btir di pvann rfan da tn guncandin.

....................................

Umd ewe ji ehl rfan

Ew d negirin li min u herfan

Ehmed Xan fylesof Kurd bixwe rexnezanek mezin b; wi bidirist civata xwe nasdikir rexnegirek bihz b; heku em rexna ku ew li ser civata xwe dike bi hurgil vexunin, em biron bibnin ku Xan iqas li bar zanist karbn zanaye. Loma Xan bi caran epirzeyya xwe dyar dike da ku kar w dr ji kerb kne nezany were helsengandin.:

Ten neken wek xeyran

slah biken li min qusran

Xan hvdare  kesn ku kar rexn dikien tar ronn ola huner nan biden w ji a kmasyan veoneve; xeletyan rast biken gil gazindn b wate ji hunermendan neken. Ev nrne, ba yan neba, nrna Xanye bi hizra min mebesta xan eve ku edb hunermendn Kurdan bi hevre tbikoin da huner edeba Kurd ber bi gebn here.

Eshab kemal di perde poin

Erbab xerez di pirr xuroin

Wisa xyaye ku Xan li ser rexna Rojhelata Navn bitaybet rexne di nava Kurdan da agadare, loma Xan dava dike kar rexn by algiryn nerast li ser esasek lojk were kirin.

Memul ewe ji ehl razan

Ewd nekirin bimin tinazan

..................................................

mza bikirin bi husn eltaf

sxa  biken ew bi sem nsaf

Eshab xerez ku guh bidrin

Eyban bikerem li min verin

Ava ry air nerjin

Ger mumkne yke qenc bibjin

Hevdarim rojek b ku xwe perest li meydana huner, and wjeya edeb binbirr be hunermend edbn Kurdan walay, kmas qusrn and edeba Kurd nasken ji bona areserya wan bixebitin da ku awat xazyn Xany mezin j bic bn.

 

-----------------------------------------------------------------------------

Jder

             I.      Xan, Ehmed, Mem Zn

          II.      Dr. Fershidver, Xisro, der bary Edebyat Ve Neqd Edeb

       III.      Yeqb, Ebulxaliq, Dng Bilrn Deq

      IV.      Ehmed, Babek, Heqqet Ve Zbay

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org