iroveyek Li Ser Mem Zna Xan

(3) Xan Netewexwaz

Ezz Nmet

 

Xan ji kemal b kemal

Meydan kemal dt xal

Mirov famkirna v wat hvn armanca serekya pirranya babet berhemn hunery her netewekne. Naskirina avkanya hebn bitaybet hebna mirov, peywendyn w digel chana w rewa kemilna git alya w esas xem xebata hunera resen ya her neteweyekye. Hizra here girng ya ku xan haydide destnan kirina nirxn hebna mirovne. Mirov parek surtye, bgoman wek her ast w berbi guhortin dimie. Heku bi huyar li wan guhortinan mze kin, em v rasty famkin ku hebn by armanc nehat ava kirin nej by armanc diherrike. Armanca her tit bitaybet hebna mirov kemilne. Kemala mirov naveroka hunera rastnya her serdemekye. Br bawirn mirov xwazane diw li gor hel mercn drok y serdema xwe werin nirxandin. Edebyata kilaska Kurd girng erzia mirov di br hizrn civaka Kurd da nan dide, her wisa neynkeke ku biteway xebata xelk Kurd ji boy kemilna mirov li dirjya drokda nan dide. Xan di v bea Mem Zn da esas bo nn xwe li ser mirovxwazy didamezirne, li pey cih rast mirov di ferhenga Kurdda digere, pirsgirik astengn serek y ku di ferheng civaka Kurdda rgir kemiln bextewerya mirov Kurde xya dike. Ew kospe asteng biqasek mezinin ku bandoreke girng dixnin ser edebyat hunera Kurd. Li vir gotinn Tolostoy li ser huner civak v doz btir ron diken. Tolostoy dibje: Huner k ji amrn peywendya nava mirovan pkevtina wane huner rxweker bextewerya mirove. Gotin v mkan dide mirov her erxek da li ezmn enda nifn ber mirovn xudan ramann ge yn hav erx agadar bin. Huner v mkan dide mirov her serdemek da hestn nif ber hestn mirovn here ban hav erx naske, ava ku pekevtina hd hd ya zanist rast pwst hindik hindik zanist xirab nekemil li ser rya xwe ladide, hest j bi rya huner hd hd w ber bi kemiln bi mein; di v piros da hestn xirab nejir ku ji boy bextewerya mirov pwst nnin w li naw herin hestn ba rk w cih wan bigirin. L nirxandina hestn ba xirab oleke ku ten wijdana aynya her serdemek dikare w dabnke. Li her serdemek li her civakek fameke berfirehtir hizreke bala tir li ser wata jyan heye ku mirov digehe w, ew fam hizrn bala v bextewery destnan diken ku xelk daym li pey wye. Eve fam, wijdan agadarya olya her ser demekye. Xan dixwaz v xala girng xyake ku Kurd di esasda xudan br bawirn ge pkevtne. Wijdan agadarya ol ya Kurdan br bawirn here pkevtne, l hel mercn drok, civak, abor cograph wisa bn ku Kurdan mecalek ned digel liva syas, xwe bi chan re biden nasandin. Xan ev kar han wek erka serek ya ronakbrn Kurd dihesibne li v barda hestn xwe yn xembar derdibirre.

...........................................   240

Da xelq nebjitin ku Ekrad

B merfetin b esl honyad

Enwa milel xwedan kitbin

Kurmanc ten dib hisbin

Hem ehl nezer nebn ku Kurmanc

Eqek nekirin ji bo xwe amanc

................................................

Kurmanc ne pirr dib kemalin

Emma di yetm b mecalin

Flcomle ne cahil nezanin

Belk di fl b xudanin

Gelo Xan ima wisa bi gil gazindeye? Li end cihn menzoma Mem Znda Xan basa nebna sstimek di civaka Kurd bandora w li ser rewa ferheng, hizr huner dike. Gelek drok nivsn Kurd li bar delfa Kurdistan li serdema Xan dipeyvin. Li vir em gotinn end edb zanayn Kurdan wegrin. Sadiq Behaeddn Amd turevan raydar edeby Kurd w qonaxa alizya droka Kurd wisa ravedike: delfa Xany nemir tda dij, dinva dy ji sed hevd ser sed hejd, delfek qonaxeka pirr asteng, sinixt, tengav, aloz epirze b ku bi hizra min, jn jyar paeroja dr man nemana milet Kurd didest dujmin neyaranda lawaz bhz by li ser dihate danan. Ew ax dem ew delfe b ya ku Kurdistan ya pirt pirt wran lk vekir li navbera her du dewlett mezin bihz li Rojhelata Navn pitir ji duskt Kurdistan dibin destve, ji Kurdistana Turk raq hindek ji Sry dewleta Sefev ya Kurdistana ran ji loristan bigre ji lay rojhelata jrve heta xwe li tuxb sinr Sovyet didet. Ew herdu dewletn mezin y hevrik li ser vegirtina Kurdistan ku bikene sinr xwe digel dewleta d bin biknin heke hizra er w kir. Ji ber ku cih Kurdistan y sext asye, vegirtin sitandina w ne hind sanahye, jbil hind j akinct w Kurdin ku di droka miletanda bi elek ziravstry navdarin d bixwe kene dmcame li er dann ....................................... bi durist u ji herdu dewletan neyan milet Kurd dante bin fermandarya xweve ji er ceng k du j herdu ji milet Kurd aza av tirsyay bn, syaseta herduyan bi vkra berdana mrgeht Kurd b da ku lawaz b hz biken bin wan bixnin. Bi her hal dinavbera er, syaset, al guhorn abor hrin desthilatdaran berevanya xelk, pirr xyaye ku netew here aza, here alak, here mrxas yan Kurd rast ikesta wisa mezin hatin ku heta niha na w dyare bi hsay naht tej kirin ikesta ku xisara w ya here km li gor bonn Xan b dewlet bne.

                                                                                    202

Ger d hebya me padahek

Layiq bidya xud kulahek

Hasil bibya ji bo w tacek

Elbete dib me ji rewacek

.....................................

Xalib nedib li ser me ev rm

Nedibne xerabey didest bm

...........................................

Li cihek din Xan ekeretir basa b dewlet bna Kurdan dike, bindest belengazya netew xwe y mrxas xudan droka ge nan dide.

216

Ez mame di hikmeta Xud da

Kurmanc di dewleta din da

Aya bi i wech mane mehrm

Blcumle ji bo bne mehkm

 

Gelo dewlet ye hebn nebna w i bandorek li ser civak dike? Bi bavira gelek zanayan dewlet akama bizava ruh, hizr, ferheng, abor ya netewekye. Yan rewa ruh, hizr, hest ya netewek di dyardeke syas, yasay aristan da ku nav w dewlete berhev dibe. L ber ku netewek bikare dewletek ava ke diw ew netewe xwedy faktern pwst ji bo kirina dewlet b. Li gor bawira Alfred Zimmen netewe iklek li hestn hevbein ku ji nitiman xwazy serav digirin. Oppen Heimer dibje:Netewe agadar ji netewetyye. Li halek ku Zimmen Oppen Heimer wisa di bawirin ku netewayety sirtek nepen ruh heye, Bris Istaln dibawirin ku ew (netewayet) ikl celeb bend ya mirovane di qonaxek li kemilna civaka mirovda. Li gor wan br bawiran li gor droka aristanyet hebn j Kurd wek netewe xwedy pne karnama here gein. Di nava git neteweyn heyda Kurd ek ji wane ku li gor raborya xwe ya regez, ol, ziman cograf xwedy kevnartirn pnye dikare maf netewayt dewlet bn j hebe. L berwaj v end pirsa here mezin ku her Kurdek, xasma ar here mezin Kurd Xan- li ber dinalne nebna v hindye.

208

Emma ji ezel Xud osa kir

Ev rom ecem li ser merakir

...........................................221

........................................

Ev rom ecem biwan hisarin

Kurmanc hem li ar kinarin

Herd terefan qebl kurmanc

Bo tr qeza krne amanc

............................................

Ev qulzum rom behri tack

Hind ku biken xurc tehrk

Kurmanc dibin bixn muletex

Wan jkve dikin misal berzex

 

Mamoste Ferhad akel di lkolna xweda ya binav Netewe Xazya Kurd di Mem Zn da dibje: Ehmed Xan dixast sbat ke ku Kurd j wek xelk din netewek zndye ku dikare pkeve. Eger mecal hebe j dikare jyaneke serrj li ait, evndar zann derbaz ke. Loma Xan bi birryareke syas rebn gomann xirabn neyarn Kurdan ku Kurdan ten hej er xwnrjy di hesibnin berpir dike.

218

Wan girt bi r ehr ohret

Tesxr kirin blad hmmet

......................................

Bi fikr ji ereb heta ve gorcan

Kurmancye bye ubh burcan

.........................................

226

Camr hmmet sexawet

Mrn xyret celadet

Ew xetme ji bo qebl ekrad

Wan dane bi sr hmmet dad

.....................................

231

Ger dhebya me itifaqek

Vkra bikira me nqyadek

Tekml dikir me dn dewlet

Tehsl dikir me lm hkmet

B dewlet kirin yan j wek netewe ne pejirandina Kurdan ji bona Xan her ronakbr berpirsyar Kurd xemeke girane. L pirsyar h didome. Gelo egera v bexterey ye? Her du torevann Kurd akel Sadiq beheddn dibawirin ku faktern serek ku v delfa xirab ji Kurdan ra dikin evane. I- er dr dirj navbera Safev Osmanyan da (1514 Zayn) ku birmet armanca w paraztina dn netewn Tirk Fars b l di rast da zde kirin xort kirina desthilata her du impiratorya b. II- Nehezya mrn Kurdan bi hevra. III- Algirya mrn Kurdan li desthilat darn Osman. IV- bna er di navbera mr mrgeh, l ern Kurdan hebna kn nehezy di nava hozn Kurdan. Ev faktern han bitevay bingehn esasne, l ew egern rmetne diwe bjin ku ewan ji xwera zemneke drok hey ku diw were baskirin. Xan xwe ji her kesek batir basa egern bextereya Kurdan dike: ew wan egeran li du astan va xya dike. Ast k b tifaq yeknegirtina Kurdan. Ya dy j ev ku deshilat darn Kurdan btir ji maf berjewendyn xelk Kurd br li berjewendyn kes dikin.

208

Emma ji ezel Xud usa kir

Ev rom ecem li ser me rakir

Tebyeta wan eger i are

Ew ar li xelq namdare

Namse li hakim emran

Tawan ye air feqran

Ew beyt bidirust nian diden ku nalna Xan btir ji dest deshilat darn Kurdane ku xelk ji bona berjewendyn xwe dixapnin, ji alyek din Xan gazind ji git xelk xwe dike wisa dibje:

231

Ger d hebya me itifaqek

Vkra bikira me inqyadek

...................................

Norvan Mostefa Emn li pirtka xwe ya binav Droka Syasya Kurd der heq bitifaq netibatya Kurdan wisa dibje: li ax serkevtina Tirkan parzgehn Kurdan yn li ser rya wan rast zerar aneke giran bn, btifaq netibat ya nava wan nehit ew li himber livn hria bihz bitibay rawistin, loma berxwedana tak cuda cuda j b akam b gelek xisarn mal can bi ser wan hatin li w rewa dijwarda tu qewm biqas Kurdan nefevitn, bi avak sirt j li destpka drok heta ro, heku bihiyar lbifikirn, peran belengazya v qewm, bibetir li akama dijhev, btibat, btifaqya wane heta ev rewe bidome ew li bin dest pyn byanyan da ppes bin.

230

Lew pkve heme btifaqin

Daym bi temerud iqaqin

 

Drok zan mezin Kurd erefxan Bidls v doz btir ron dike: Treyn Kurdan hevpit arkarya hev naken, bitibay nnin, wisa ku mewlana Sededdn mamostay paay rehmet sultan Morad li droka xwe ya Tirk ku li bara byern Osmanyan hat nivsandin derheq xwesyetn Kurdan dibje, herk wan bitena ser xwe alay yax bn hilgirtye her k li ser yayek dawa ser xwe bn dike xinc peyva tehdd li tu titek tiba nnin.

k li zanayan Kurdan v pirsgirik bi avak zanistane ravedike. Li gor nrnn v zanay delfa Kurd tda dijn wisa dijware ku tu diby ker kevnartirn gelan qet tu caran nebne -eva komd- tirajka Kurd li serdema meye: Pk hateyn syas yn erxa navn rya pve nn girng li p Kurdan vekirin serdema mrgehn Kurd dest pkir. Renge tevenn rajorn Kurdan li dewrana Someryan ve bi weyek mrnin bi xwe kir bn adet. Bi v avay li alyek xwe li ser civakn ereyyn rajr di sapandin, li aly din p kirina peywendyan li navbera xwe axayn xwe deshilata xwe pitew dikirin berjewendyn xwe pda dibirin, loma roleke serek dilstin. Wan li bat ferman rewayya serbixwe, agahane hezji otonomy li ser esas xizmatya yekbabk dikirin. Desthilatdarn mezin him li hindur him j li derve tometn giran ann ser wan zemna talana wan amade kirin. Him yax bna xelk him j zalkarya byanyan mecala jnek tena xwe nedane wan. Bersiva ku em p digihjin modla catya mrgehan li ser esas otonomya nawxwey b. Ew gotn han dikarin analzeyek zanist bin ji boy xya kirina bar dox welatek pan bern ku li dirjya drokda bi sedan car dawa maf xwe y mirovety kirye l her car rast kutar talann berfireh bye. Peywendyn nava akincyn w welat gelek firrin, gelek caran parek w li hal ser hildan tkoann xwnbar dibe, li heman hal parn din v welat heta hay j nne, mnakn v gotin li droka meda mie hene, bi her hal Xany mezin batir li her kesek ev jana giran hest dike:

199

Ger d hebya me ser firazek

Sahib keremek suxen newazek

Neqd me dib bi sike meskk

Nedma wehe b rewac mekk

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org