IROVEYEK LI SER MEM ZNA EHMED XAN

 

1) Edebyata netew nxwaz

Ezz Nmet

 

ax mirov li droka xelk kurd agadar dibe, miro zaf serfiraz dibe ku parek v drokye. Herend ziman kurd li dirjya temen xwede rast gir astengn micid bye, l h k ji zimann her dewletmendn chanye. Digel hem tepeser guara ku li ser ziman kurd hebye, ev ziman heya ro j di berxwedana man nemande roj bi borj serkeftir bi hztir dibe. Heku mirov v rasty bipejirne ku ziman rya derbirrna fikr hizraye, di w mirvo v ende j qebl ke ku zind mana ziman kurd j ji ber hizr br bawirn bihzn drn kurd ye. Loma ziman kurd netene xwedy endn akarn edebye ku dinawa edebyata chande di irisin, belku bar her giran hest, br, nrnn xelk kurd li dirjya droka and, civak netew j li ser mil xwe dikine. L pit hria ereban, ji berku hest brn kurdayet mecalek ned ku xwe di berhemn huneryn din yn wek wekar, peyker tira .... bide xuya kirin, ziman tene j ziman helbest kete bin bar xema k ji deweltmetntirin ferhengn cihan, ji ber vend dema mirov akarn edebyata kurd vedixune, mirov bi ekere astn ciywazn v ferhenga dewletmend j dibne. Pirr xuyaye bondora bawirn ol, abor, syas, huner, bitaybet ewekar mosq di wan akarn edebda tsehkirin. Ziman kurd wek w malbatye ku ten xwedy take zarkekye, esas her tit di derona v take zarde hat avakirin. Ev take zare titek xinc helbest nne.

Loma helbesta kurd bitaybet helbestn melay Cizr, Feq Teyran, Ehmed Xan arn pit wan bi avak sersit, ji boy dengn mosqay kewaln crecr, gencnek giran bihaye. Live liva ptan dengan, hembzya peyvan wnan, mirvo ji chana rengna bke baranek bdaw radikinin.

Ew helbest wek ikevetn felsefa Eflatnne; dema li alyek ldinr trjn jyan tra dibn. ax li aly dinve l mze dik jyan bixwe tdtin. Ew hem jyanin hem j wray jyanne. Ser erd ezmana lk girdiden awrmek xyal li hebn diken mirov di nava derga berna v awrmda t hejandin.

Li bar nawerok j helbesta kurd btir ji astn dine ziman berpirsyare. Droka hel mercn civak, herrikna br bawiran, bigit bar dox nepen teway liv bizavn ruh rewanyn xelk dihelbesta kurd da cih digirin. Babetn dinn ziman ten vegr rmet byera bn kmtir dine krahya qewimnan rastya wan ya nedyar xuya nedikirin.

Bawirim ji bona vende du egern serk hene: k eve ku arn me xwedye batirn yan bn. Wek ar bixwe dibjin ew carna digene deraznkn veh lhama sirt ew dikarin rastyn serdema xwe hsantir rontir bibnin di peyvn xwe yn seyr neasakda biguncnin. Egera duduy eve ku gotina rastyan bi ziman pexan gelek dijwar b neten dezgay hakim taxma gelemper belku heya kesn xwed zanist j rnedidane xwe w kar biken.

L aran dikarn bi rya maj ziman xyal rastyan ragehnin. Dikarim bjim xelk ar bi avak rkkevti bn da ku ar tit neh gotin bje, bi mercek ku ew li ziman taybet xwe dernekeve. Ji ber v eger wne wisa mie dihelbestda bikar t. Loma dema em helbestn arn mezin vedikxunin, di rastda em droka guhurtinn civak her wisa kemilna rh rewaniya ar netew w vedixunin, bi v ry navbera xwe jyana xwe ya bor pirek dikin di gavek kinda jyana bik, teng tesk berfireh dikin tu walayyan di navbera xwe raborya xweda nahlin. Kevnarya temen n war ziman namne. Mirov winda byy xwe di hebestda vedibne jyana berfireh cih jyana berteng sinrdar digire, ca mirov w bizanibe kuli v chana ku dikeve ber opa guhurtin neman, ten gotin dimne. Li gor gotina Firdos ar drn Fars: Cehan yadigar est ve ma reften, bi gt nemaned bi cuz goften. Yan chan yadigare em w hern, li cihan ten gotin dimne.

He ava ber j me bas l kir, gotin yan ziman cuda ji hizirn fikirn nne. Yan gotin ew yekneye ya ku hizr bra nan dide. Br bawirn her netewek li ser esas end ezmunn serek dibin. Edebyat bi git helbest bi taybet ku amr ragehandina br bawiraye, dirast da li ser esas ezmnek end al t raandin ezmn tev ax, av, heva, xelk, xem, ayyan hev bhevt, gir awat xozk xastekn xelk. Ev ezmna meznine ku dirastda and ferhenga netewek dike.

Ew ezmna end al di neynkekda xuyaye ku nav w edebyata netewye. Her hizr, br bawira ku di arton v ezmn da neh tiwandin, w heme km nirx betal be. Hej gotinye edebyata ku bi avak wisa iklek netew bixwe digire, li destpk bi rya edebyata devk t ragehandin. Loma para btir ya edebyata netew di edebyata devk da cihdigire dikeve rza folklor.

Armanca me li wan gotinan eve ku bjin edebyata devk folklor bigit br bon, hizr fikrn ol, civak, and, aboryn netewek di serdemn taybet da na dide. Bandora here serek li ser jyan bandora bawirn olye ew destpka rkevtina astn din jyanye. ax em dibn edebyata netew, mebest ne eve ya li jyana netewek ten bas regez, tuxm nijad dike, belku edebyata netew ewe ya ku ferhenga git alya netewek li dewrann tevel cuda cudayn drok, di cografyek taybet da bas dike peywendyn gityn w netewey digel cihan nan dide, hel mercn jyan guhurtinn hizr, abor, syas heta zimanyn netewek li dirjya temen hebn bernya fezay jyana netew han xuya dike. Di rast da eve xebat tkona ferhengya git takya her xelkekye ji bona gehitin bi armanca here grng yan bextewerya civak. Bi gotinek din her netewe li destpka hebna xwe ji bona bextewery dixebit. Li gor piranya bawirn civakn cuda cuda bextewerya mezin kemilna mirov dibiwar hizr fikrye. ax neteweyek li bar fikr pkevt be, nirxn mirovayety j btir y were naskirin pile cih rasty mirov j btir xuya dibe. Ev pirsgirika han li dirjya systima hebn xala nawendya her edebyatek bitaybet edebyata netew bye. Mnakn zndy v gotin de edebyata (ethenic) qewmya chan da pirrin.

Bitaybet edebyata kurd serrje li mnakn berav ku nander girng bihaya mirov mirovayety ye. Her qunc v gencna dewletmend hmayeke ji hebuna bilinda mirov. Edebyata Kurd li her serdemek v doz akere dike. Mirov dikare bi lkolnek li ser karn binirxn edebyata kurd ya pn, bi dirust fam ke ku ew dixebite nirx mirov di sstim hebnda destnan bike by westyan tdikoe bitewtir bike. Pirr rone ku ji bona lkoln lgeryan li v babt girng demek dirj pwste. Loma ez j naxwazim ten li biwar huner, exlaq, syas, felsef, rfan tarx ve basa v mijara berfireh bikem. Ten dixwazim karek mezin y edebyata kurd irove bikem.

Reng ev kar min carna iklek syas hebe carna iklek exlaq yan rfan, bi herhal, edebyata kurd li gor ferhenga dewletmenda xelk kurd hat afirandin kes ku digel v ferheng ana be w bi dirust kurah bernya w j fam bike. Akiraye ku her edebyatek li gor serdem hel mercn drokyn taybet gerek werin nirxandin. Tu kes nikare li gor faktern serdema hazir nrnn edebyn bor biberpine yan j bipejrne. Di edebyata kurdda, xasma edebyata kilaska kurdida hizr nrnn pirr biha hene, ku di serdema xweda zaf pkevt bn. Gava mirov wan ramanan dinirxne, mirov bidil bawir dike ku ew br bawir di qalib taybetye xwede li reza pkettirn hunera chan bn. Wek ber j hate gotin, edebyat hmay br bawirn ol netew ku mezintirn kartkirin li ser ferheng dike.

Li alyek din li wan civakan ku ragehendina babetn ferheng bi rya nivsandin nabe, edebyata devk ten rya areserya v pirsgirikye.

Xelk kurd k ji wan xelkaye ku xody edebyata devkya pirr bi hze. Her k li lawje, istiran, miqam, efsane beyt rongn folklorn kurd, heku bidirust werin nirxandin, astn bi qmetn felsefe, irafan, rewannas w were xuyandin. Nemaze beyt efsann kurd dirastda felsefa sstima hebn, merteba mirov di v sstim da rewa kemilna mirovayet nan dide. Ew br bawirn ferheng yn ku edebyata devk p ziman, form qalib xwe y taybet irove dike, di edebyata nivsar ya her netewek dengvedide.

Bi gotinek din resentirn rindtirn edebyata nivsar ev ya ku li ser esas folklora netew were afirandin. Dikarim bjim erka serek ya nivskar dahner nxwaz eve ku binyat edebyata kevnar biqele, babetn pirposey j derxne astn w yn binirx helbijr li ser br bawirn gelr afiranek njen ke.

Bi avak wisa nivskar nxwaz li afirankarya serdema xweda end tbnyan li ber av digire.

             I.      Xwe ji br bawirn xelk xwe sirgn nake.

          II.      Xwe ji serdema xwe naelipne.

       III.      Xwe ji xelk xwe dr naxne.

      IV.      Xwe ji nwar xwe cuda nake.

Li edebyata kurdda li ast folklorda, mirov navn gelek berheman di bne ku ji wan efsana Mem Alan batirn mnake. Di edebyata nivsk j da Mem Zna Ehmed Xan ku li ser xm Mem Alan hat raandin hej lkoln pvanek hemeyye. Li gor taybetmendyn ku me li ser afirankarya huner resen destnan kirin, dikarim bjim Ehmed Xan biteway hunermend b. Xan hunera gelr dinase bi rind dizane folklora kurd li biwar br bawirn felsef seravek mezin dewletmende.

Xan p vejandina efsana Mem Alan di qalib Mem Zn da v rastya nepen akira dike ku titn ku di ferhengn dinda bi xebat zehmeta zanayan wek xaln bihzn ferheng tn hesibandin, di folklora kurd da br bawirn git asakynher kesekne, eve j na dide ku br bawirn kurda iqas berfirehin. Eger nivskar kurd kar xwe y edeb li ser esas wan br bawiran avake netn afirankarya w ikomend be belku ew bi rya nivsn wan br bawirn erzmend heme znd rabigire.

Ehmed Xannivskarek nxwaze, l ew nxwazek bispor zanaye. Yan Xan bi avak hunermendane li ser felsefe, ol, civak ramann ferheng xody agadar zanistek berfirehe. Bitaybet li ser ziman Xan bisporek agahe. Div mirov bizanibe ku nxwaz ne eve ku kesek her tit bixwaze bike. Nxwazbi taybet di hunerda naskirin netewek bi git br bawirn w li gor ax hel mercn drokye. Mem Zn bi durist nader wan ast babetane. Agadar, ezmn ende Xan hay diden da ku nexek njen darje. Wek zanak mezin Xan p agadare ku avlkkirin lasa kirin nikare rya afirandinek huner njen be nej derman derd n civakye. Xan bi rind dizane heku hunermendek bi xwaze di nava xelk da bimne, div ew xwe ji and, xak, xem xyaln xelk cih neke. Loma li ser v esas Xan Mem Zn vedijne:

Hasil ji nad eger ji bdad

Ev bdete kir xlaf motad

Saf umurand vexar durd

Maned der li san kurd

nay nizam ntizam

Kaye cefa ji boy am

Avryek li ser ra Xan v rasty xuya dike ku Xan dixwaze darijandinek njen bike, egera v kar Xan j rone.

             I.      nad yan serk ladan ji edet yasayn hey, varrbn ladan ji sstim hey ku akama w avakirina sstemek njene. Ev mijade pwst basek krtir ku em di bea taybet bi w da li ser bicivn. B berhev (antrop) ya felsef ya ku dij rk pky dibe ku akama w bna sstemek njene. Xan di wan dranda bi ehrizay basa v nrna felsef dike.

          II.      Ev bdete kir xilaf motad dsa bi bonek berfirehtir v babet han akira dike. Nxwaz avakirina tit neasakye ku li her serdemek pwste.

       III.      Xan bi bonek bisporane basa ziman dike dyare ku ew li ser ziman nasy j raydare. Manend der ziman kurd, li vir pwste mirov bizanibe ku ziman der k ji kevnartirn zimann Made ku gelek nz ziman kurdye. Pirtkn mezin yn ol edebyn drnn Madan bi v ziman hatine nivsandin. Xan dixwaze v taybetmendya ziman kurd (rk pk paqij)ya w ziman dubare vejne. Li cihek din Xan bi nrnek rfan zehmet dijwarya kar xwe li alyek din encama pirr bihaya w bas dike.

      IV.      Saf umurand vexar durd di qamsa rfan de mebest li saf teven sery eraba irrye eraba ll l ya bin cer j durde. Mebesta Xan eve ku git tehl, dijwar zehmetyn ola xwe bidil can qebl dike da bigehe encamek binirx xwe.

Dsan li bara afirandina xwe ya njen Xan wisa dibje:

Saza dil kol bi zr bembt

Sazendey q Zn Mem bt

erha xem dil bikem fisane

Zn Mem bikem behane

Nexm we ji perday dernim

Zn Mem ji n vejnim

             I.      Di wan n beytn jorde end tit hej bas kirinne, Ehmed Xan di proseya nxwazy da basa mosqay dike. Mosqa mnakek pirr bae ji bo afirankarya njen, bitaybet ku Xan bidurist v fam dike irove dike. Xan basa du haletn mosq dike Zr bem, yan dengn borr zirav (nazik). Li gor bon felsef zann hvn sereky afirankarya njene zann birya famkirin pejirandina cyawazyan yan wekhev dijhevyan dibe. Li vir dsa xuyaye ku dyarde yn njen li destpkda ji sstim hy b berhevya dij w dibin. Notn mosqay wek hev nne pirr ciyawazin, l ahenga ku li wan notn ciyawaz t kirin pare mosqayek tewa berhev rk pke. Bi gotinek din wata her byerek li rya dyalaktka babetn cywaz dijhev digehe qonaxek n*jen ku ji qonaxa ber kemiltiere. Di malkekda Xan wisa dibje: nexeme we ji perdey dernim- Zn Mem ji n vjnim. Li vir pwste em bizanibin ku di ferhenga irfan da perde ev aheng ya pare mosqaye ya ku were bihstin. Yan ew tit hey. L Xan dixwaze w helwene yan sstim hey yan sistim klask tk bide ji n w vejne.

          II.      Xan di destpka afirankarya xwe ya njenda bas hayderek pwst girng dike- q, sazende yan ker v q Zn Memin, ew q ten iroveker xema dil xanye. Li vir pwste bjin ku ronga evndarya Mem
Zn titek xinc br bawirn folkuorkn kurd nne, l disa pwste ew br bawir bidurist werin fam kirin. Mem zn ten mihaneke, armanca Xan avakirinek njene.

Ji bona v avakirin tit pwst qe. Li gor nrnn felsefa irfan q rka nasna hebna gitye. Hem di efsana Mem Alanda hem j di Mem Zna Xande q amr zann aga bnye. Di rfan da bi taybet q bi watek cih li wata asak normal bikart. Li gor v nrn q amaje bi hebna ykane (Vehdeta vicud) dike. Nkilson di v barda are bi gotinek li Quran dike. Ew ayet basa vedana titn dij hev cyawaz yn wek xr xirab, behet cehnem dike. Ew ayet ha dibje, Dema ku tu tr xwe dawj, ew tu nn belk xwedye ku tr te dawje. Yan ewn Xud nasnaken hza Xud j nafamin, loma ew qedera Xud j nabnin, dema kesek Xud, hza w qedera w nabne, ne hez ji hebna Xud dike nej hurmeta afirankarya cyawaza Xud diparze, ber v end ew gerdn di sstemek ykdest, byciywaz sekin by bizav da dibnin. Li cihek din Nkilson bi dell wisa dibje, Her tit bi dijhev xwe t naskirin. Ev gotine, yan li piroseya ragehendina peyama hebn, wek hev newek hev, hev bein. Armanca Ehmed Xan li vjandina Mem Zn ragehendina peyamek end alye ku her k ji wan w di cih xwede werin irove kirin, l ast serek y v peyam eve ku Xan di destpk da basa w dike. erha xem dil ew j titek nepene ku Xan dixwaze bi avakirinek njen w akira ke. Li vir pirsek dibe, gelo mebesta Xan ten xuya kirina bar dox syasy xelk Kurde, yan j her wek pirranya raydaran dibjin, Xan dixwaze peyamek netewe peristane rabigehne? Reng tu k li wan her du mijaran ten mebesta Xan nebe, ji ber ku armanca Xan ew qas mezine ku ew mijarn han j dikarin ipkn w bin.

Serborn syas netew di nava Kurdan pirr miene, heku armanca Xan afirankarya syas ba, w k ji wan serbora hilbijartiba. L Xan ji bo afirankarya xwe ya njen Mem Zn heldibijre unku naweroka v rong bi teway neynka civaka Kurd ye, ber v encd her kes div v rast y qebl bike ku kar Xan li ser esas ezmn, ende radeyek lojk hat kirin. Di v biwar da Xan xwe dibje:

Xet te bi sernift sermeq

S sale xet xeta diket meq

S sal kar nivsandin ber j temenek dirj xundin vexundin Xan bi ezmn agadaryek tewa ji boy afirandina akarek edeb teyar dike. Mebesta Xan di rastda ragehandina hebna xelkek xwed ferhengekek taybetye, ferhenga ku li her astek fikr felsef dikare k ji pkevtitirn ferhengan be. Di v ferhenga ge da gelek xaln girng hene Xan di Mem Zn da basa wan dike. Ew babet dikarn ji bona fam kirin naskirina sstima hebn avkanyn ba bin.

Ez v gotin li ry netew pirist nabjim, her kes Mem Zn bi durist vexune, w di cih cih wda bibne ku arsed sal ber nihu feylesofek Kurd binav Ehmed Xan li ser esas br bawirn folklorkn xelk xwe nrnn felsefyn modrn heya post modrnn roy ji bas dike. Loma durist nne ku br bawirn ewqas berfireh kr di ast tenik nazik syasda werin sinr kirin. Her end ku syaset j dikare ten livek w deryaye be. Min got br bocnn Xan deryaya zanist agadaryye onku ew derya dikare her xunerek thn tr av ke heya niha doza me nxwaz di Mem Zn da b, ji boy sbat kirina v doz em mnakn zde li zar Xan vegrn:

Mell byn hebb aiq

rohe wek tebb haziq

Derman bikem ez ewan dewa kem

Wan b mededan ji nve rakem

Li vir dsa armanca Xan ya end al dyar dibe. Mem Zn aiqin di civan nasya sstima hebnd q yan agadar li bare hebn fam kirina rka kemiln. Helbet ev bone dikare irove kirina qa rfan be. Gelo berfirehya v eq heya i radeyekye rfan ava dikare rka naskirin fam kirina hebne be, eve basek dine em li irova parn din Mem Zn da li ser w babet bicivin. Bi gotina Xan ew her du aiq mmllin yan nesaxin derd wan ewe ku tu kes wan nafeme da ku derd wan derman ke. Ten Xan dikare tebb derd wan be civaka Kurd br bawirn w civak her kes nikare fem ke, belku div feylesofek pirr zana v civake bawirn ve binirxne. Gelek zana v eq v derd wek eq derdn fzk dinirxnin. L li cem Xan eq yan zann agadar zann j yan derd azar. k li mijarn serekyn tirajdya Yonana drn j zann derd kiandin b, Xan v xal bi rind fm dike dixwaze v asta bilind tirajk di fama Kurd da bide berav:

Ew reng bikem ji n serefraz

Da bne temaay nezerbaz

Her wek me bas kir k ji mijadn tirajdya Yonana drn bitaybet di karn Sofoklda zann agadarya lhingan li ser remz raz avayya nepena hebn b. Armanca Xan j ewe ku v felsefa kr ku di br bawirn kurdan da heb bide xuya kirin, loma Xan nezerbaz raydar bisporan vedixne peyama xwe ji wan ra dine. Li alyek din Xan tekez dike peyama w ten br bawirn gelr y xelk Kurdin bi tu and ferhengn din girday nnin xomal, paqij xanezadin. Birast her kes li helbestn Xan bifikire w bizanibe ku li pit wan dr malkan hizr armancn mezin xuyane:

L min ji rezan nekir temeto

Manend dizan bikes tetebo

Norest hedqey fuade

mesome effe xanezade

......................................

Islob sfat men lefz

Eslen nekerin meyk ji wan qerz.

 

 

 

_________________________________________

Jder:

1.     Xan, Ehmed, Mem Zn

2.     Lescot, Roger, Efsana Mem Alan

3.     Nickolson, Reynold. A, The idea of personality is sufism

4.     Asghar Talaee Minaee, Mysticism, aesthetics and cosmic consciousness

5.     Nadoshan Eslam, Muhammad, Avaha Ve maha

6.     Mokhtar, Muhammad, Insan der r Moasir

7.     Dr. Norbakhsh, Javad, Ferheng istilahat irfan

   

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org