CÎHANA SEWDASER!..

Ezîz ê Cewo Mamoyan

Em êdî jizûva r’awestyane ji bûyerên cîhanê mat’mabibin. Em êdî ji wê westyane. Û ji bo me ji hêlekê va ev tiştekî p’ir’ xirab e, ji hêla din va jî baş e. Xirab e, ji ber ku di di cîhanê da ewqas  k’irêtî, nebaşî, nemirovî, hovîtî, dur’ûtî bûne û dibin, ku em êdî hînî wan bûne. Baş e, ji ber ku ji ber van sedeman emê wek net’ew di ser heşê xwe da bên û êdî neên xapandin.

Gelo?!..

Gelo em ji dîrokê dersan digirin, an na?

Dîrokê r’û nedaye me, em delalî nekirine. Em bibêjin, em bi xwe jî ne ji Xwedê r’a bûne. Û me û cîhanê, me bi t’evayî her tişt kirye, ku gelê k’urd di vê r’oja îroyîn da be. Û sedê salan bihurîne, em hê jî di vê cîyana berjewendîp’erest da ji xwe r’a dost û dijminan biger’in.

Wisan e, t’u tiştî nikarî bikî, em in, em k’urd in û em hê jî weke xwe ne. Em ji R’oma r’eş (Vîzansa kevnar) êşyane (ew jî çawaa!!!) û em ji xwe r’a dostan ger’yane û li ser r’êya wê ger’a me eşîrên monxol-sêlcûkên k’oçer ên nîvhov r’astî me hatine, me dest daye destê wan, çiye, ku… Û piştî demekê, piştî ku Împêratorîya R’omayê ya r’ojhilatî (Vîzans) ji hêla wan eşîran va tê dagerkirin, k’oçerên li ser pişta deve û hespan hatî, ne bêyî piştgirîya me, di wir da bingeh bigirin, bibin hêz û dewlet û me bindest, înk’ar û qedexe bikin…

Û piştî serdemeke dirêj a dîrokî emê van jî “R’oma r’eş” navbikin, ji ber ku di hinek waran da evan r’engê R’oma r’eş wergirtye.Her çiqas ew bi hinek tiştên xwe va wek R’oma kevnar in, lê ji hêla bêwijdanî û barbarîya xwe va  , wek ku gelê me dibêje, hevt  p’ihîn li gor’a wê dane…

Û em bûn leşkerê van barbaran, me ji wan r’a welat avakir, p’ir’î-hindikî, çiqasî  karibû, ew şaristanîkirin, li deştên şêr’ da xwe ji bo wî welatî da kujtin, di qadên dîplomasîyê da r’ûyê wanî r’eş sipî kir, û pey ewqasî r’a ewan em t’irkê ç’yayî navkirin…

Û dema r’ojekê me di nava xwe da wêrekî dît û got- na, em ne t’irk in, em xwedîyê vî welatî û şaristanîya madî (medî) ne, me bi net’ewî k’eda xwe kirye nava xezîna şaristanîya cîhanê û em dixwazin, ku em em bin, bi hovîtî hatin ser me, bi mîlîonan t’unekirin, gund û şênîyên me wêrankirin, r’ewşenbîr û siyasetmederên me r’evandin û bê ser û berat’e windakirin, r’êberê t’evgera azadîxwaz a net’ewî bir’êz Edulle Ocalan bi alîk’arîya hevalbend û hevk’arên xwe (DAY hwd) hêsîr girtin û li ser girava Îmralîyê dilop bi dilop jehrdadayî dikin… Û ev hemû- li ber ç’avê cîhana ku xwe şaristanî navdike. Lê dema gelê k’urd dibêje- êdî bes e!- vê hovîtîyê r’awestînin, em aşîtîyê dixwazin, r’êjîma barbar a t’irk dîsa bi dehhezar esker û teknîkên hemdemî dik’eve êrîşê…

Her çiqas dem û dewran hatine guhartin, lê ew dijminê me dîsa maye ew! Vê carê di bin navê têk’oşîna li dijî PKK-ê da êrîşê dibe ser destk’evtîyên gelê k’urd li başûrê K’urdistanê- wek ku dibêjin, dixwaze bi berkekê du k’êwrîşkan bixe. Û hinek r’ayedarên başûrî jî bi bêdengîya xwe van êrîşan erê dikin, tuyê bêjî, PKKyî ne kurd û k’urdistanî ne, tuyê bêjî, ew ji bo mafê gelê k’urd dernek’etine, tuyê bêjî Başûr ne p’arçeyekî K’urdistanê ye, tuyê bibêjî…

Êdî çi bibêjim, em êdî westyane, me t’irê em ku bibêjin, dewletên cîhanê yên gewre, wê dengê me bibihên, wê aşîtî û aramîyê r’a bibin alîk’ar… Lê na, ew ji bo aşîtî û aramîyê nehatine herêmê, aşîtî û aramî ji bo wan  polikekî  kor jî ne hêja ye, ew li ser van şer’an û bedbextîya gelan gewre û bi hêz dibin… Wijdan û r’ûmeta mirovyê li bal wan t’u qîmetê xwe nîne. Ên ku welatê me p’arçekirine, dîsa ew in. Ên ku bûne sedema t’evkujîya gelan dîsa ew bûne. K’ê alîk’arîya teknîkî-leşkerî û şêwirmendî dida t’irkan dema tevkujîya k’urdan, yûnanîyan, ermenîyan, asorîyan? Yên mîna gênêralê alman Fon Moltkê li wir çi dikirin? Yên ku li ber p’arçekirina Qibrisê bêdeng mane û hê jî li ser wê sîyasetê dikin k’î ne?Yên ku îro li başûr in, ji bo berjewendîyên xwe r’êjîma Sedem avîtin, lê niha jî leşkerê t’irk ser Başûr da dişînin, dîsa ne ewin?..

Kîjanê bibêjim, kîjanê nebêjim?!..

Bi r’stî, em êdî westyane. Em êdî tiştekî ji k’esekî r’a nebêjin, em tiştekî ji k’esekî nexwazin! Êdî bes e! Em her guh bidin dengê xwe yê hindur’în, dengê gelê xwe, yê welatê xwe, yê axa xwe- dengê Dayka xwe-Kurdistanê! 

An na, emê dîsa bên xapandin.

Li şûna peynivîsarê:

…Sala 1987-an ez li Qazaxistanê bûm. Ji pencera oda min ji dûrva ç’yayên bilind xuyadikirin, ew ji dûrva mîna ç’yayên K’urdistanê bûn, ên ku min her di wêneyan da dîtibûn. Bi wê dîmenê min bêrîya Welatê ku min  nedîtibû, dik’işand- welatê kal-bavan. R’ewşa K’urdistanê ya wê demê: bêdengî û bêt’evgerîyê bandoreke psîkolojîk a ne baş li ser min hiştibû. R’aman û mitaleyan tevlîhev t’avetî nedidan min… Di nav wan mitaleyan da, nîv hişyar-nîvxew, min xewnek dît… Ez ku ser xwe da hatim, min ew sparte k’xezê- helbestek hat hûnandin, a ku sala 1998-an di berevoka min a helbestan “Karwanên bêxewîyê” da hate çapkirin… Ji wê demê 20 salî zêdetir bihurî ye, lê dîsa Dayîka me dem bi dem tê xewna min û her û her dubare dike: “Û heya k’engê, û heya k’engê?!”

              XEWN

…Çiqas xewneke giran bû, Xwedê,-

Ev û ew cîhan t’ev hevdu bibûn,-

Bi ç’îk û kenc bû ew xewna, Xwedê,

Bi tep û tengî û bi hêbet bû…

Xewn bû…yan hişyar?..

Ç’avê min hê nû pêgihîştibûn

Her’in ser hevdu:

Ez xilmaş bibûm-

Xewn bû, yanê-xewn…

Yan ez hişyar bûm?

Ez baş bîrnaynim!

…Girmîna defê,

Qûr’îna zur’nê…

Çardorê hêle û hingirme bû:

Keç’ û xortên k’urd

Wir çît girtibûn-

Ger’ek merdane navê hiştibûn…

Û jineke bi k’ofî- k’itanên

Meye kurmancîyê k’aw wergirtî bû,

Lê bêp’ergal bû…

Bisk û kezîyên wê li ser ç’avan da-

Wa hatibûn xar,

Bin dengê ewê def û zur’nê da

Ç’epil hildabû û dir’eqisî…

(Nizanim, xewn bû,

Yan ez hişyar bûm?!)

Qeyde, tuyê bêjî, yê kurmancî bû,

Lê dîlana wê?!-

Ya xwedê çi bû?

Her we bidîta,

Weê bigota:

-   Eva dîn bûye,

Tepa dik’eve!..

Ça-a dir’eqisî,

T’oz û xubara ewan der-doran

Pê der-dawên xwe

Ça l‘xwe wer dikir…

Û zerp dik’enya-

He-he, he-he-he!-

Lîqînya wê bû…

D‘hewê da ewê

Çepilê xwe çawa nazik tew dda!

(Ya Xwedê, çito bedewîya nedî!)

Dîsa dik’eya…

T’eve matmayî  dorê civyabûn

Û lê dinihêr’în…

Ez jî pêşva çûm

Û serê xwe nav milê wana r’a

Berbi hindur’ kir û lê nihêr’î…

T’exmîn kir-

Dîtim!

-   Ey,-got,- Lawê min,

Çima tu wisa matmayî bûyî?...

Ez im, dayka we-

K’urdistana te…

Ji kul û derdan êdî dîn bûme!..

Ç’avêm d‘xewê da,

Ez wa vek’işyam…-

Ewê carek din çerx da govendê,

Govenda me ya  k’aw-naz nihêr’î,

Berbi min mêl bû:

-   Na, t’ifalê min,

Ji min metirse,

Pêşva were, ha,

Hê dîn nebûme…

Lê bêyî wê nabe!-

Wê t’erka dîlan-govenda xwe da,

Ber min kundveda,

Bi ewan t’ilîyên xwe yên mûmanî

P’or’ê min t’evda…

-Ax, lawên mine hêsîre sêwî,

Hûn matma bûne?..

Vê jîyanê da,

Ji bo bighîje azadîya xwe,

Pêwîst e, mirov hinekî dîn be!..

Ax, çi teyaxî li dilê we ye,

Her yekî j‘xwe r’a serî hildaye,

K’etye qulç’ekî- hîvya demê ye?!

Û dem tên-diçin, lê hûn hîvyê ne!

Hûn hê hîvyê ne, lê dem tên-diçin!..

Û evên nemerd

Erd û axa we çartîş kirine:

Dişewitînin, lê hûn hîvyê ne,

We darda dikin, lê hûn hîvyê ne,

We dizêrînin, lê hûn hîvyê ne…

…Û hûn hîvyê ne!

Lê dijminê me-

Devxwîn, hov û har,

Dema pêwîst be,

Hemû dibin yek,

Dema pêwîst be,

Me l‘ser tîşekî

Yek dizêrîne,

Hela ne bes e,

Bi fir’okên xwe dajo tîşê din-

Alî zork’arê wî tîşî dike:

Jehra hinartî l‘wir dir’eşîne,

L‘wir dir’eşîne jehra hinartî-

Biç’ûk-mezin va me disojîne,

Gund û bajaran tarm û tax dike…

Lê hû hîvyê ne,

Lê em hîvyê ne-

Hîvya dema xwe!-

Ewê destê xwe berbi esmîn kir,

Demekê zûr bû, li wir mêze kir

Û paşê zûkya:

-…Ya Xwedê, gelo Xwedê te heye?!..

Ji ewî dengî ez bûm lerizek,

Heya kevir jî pêda bûn hesîn,

D‘cîda lerizîn…

J‘cî vecêniqîm, ç’avê xwe vekir,

Dît- ezî l‘mal im,

Lê mitalên min- di xewna min da

Hê p’erwaz dida – ez dibirim wir…

Û  d‘guhê min da dengê dayka me-

Zîz û zelûlî dubare dikir:

“Û heya k’engê,

Û heya k’engê?!”

Gelawêj- r’ezber, s. 1987

çapkirin