Droka ro di paþila drok da...

 

Van paþwextyan agah gihþtin dest me, ku di Ermenstan da Parlamnta w komara Sovt ya ber, ya piþt hilweþandina Yektya Sovt serxwebn bidestxistye, bi ferm kurd kurdn zd ji hev cuda kirine zd wek neteweke ji kurdan cuda, zarav kurmanc j, y ku bi giranya Kurdistan ra tevay ew p diaxivin, wek ziman zdik pejirandine.

Bi rast, em ji v byer matmay zendegirt man: tiþtek ne nzk heþ aqilan! awa dikare?

Em berbir rojnamevan - helbestvan Ezz Cewo bn, ku ew, wek wetenwarek w komar y demek, pispor kurdzany, v byer þrove bike.

Mamosta Ezz Cewo xwe ji þroveyan ra amade nedt, ji ber ku, anegor gotina w, ev biencambna pvajoyek siyas ye, ku ji sala 1988 an va di Ermenstan da destp bye mirov nikare bi gotineke bik binirxne. Ji bo ku ev tam b tgihþtin, div nirxandineke kr berfireh pk b, - mamosta got. Di dema xwe da, 12 sal ber min wek bersiva gotarek, ya ku rojnameya Partya Daþnakan a Azatamart da hatib weþandin, nivsye: di w da  min nirxandinek berfireh kirib ew ji heman rojnamey ra þandib. L rvebirya w rojnamey du mehan weþandina w ro-sib xist ew neweþand. Min gotara xwe ji bal wan hilda wisa j b weþandin di arþvan da ma. Piþt van byeran min ew derxist, ji n va xwend dt, ku di w da bersiva hem pirs pirsgirkn wan lstokn siyas, yn ku bi biryara Parlamnta Ermenstan ya v dawy va biencambn, heye.

Fermo, bersiva hem pirsan j hn dikarin di w da bibnin.

Ew ji bo xwendin weþandin amade ye, min d ew ji ermen wergerandya kurd.

Me j bi spasdar gotara mamosta Ezz Cewo hilda em pþkþ xwendevann xwe dikin.

Wek ku t zann mamosta Ezz Cewo kurdzan zimanzan e, helbestvan rojnamevan e. Ew di chana rojnamevany da bi nasnav wjey Korda Mad, t naskirin. Dema ew dtor rojnameyn Botan (bi ziman ermen Yrvan,  1993-94.) Axna welat (bi rs-kurd- Moskova, 1995-98) bye, ew hem rojname hem j helbest gotarn xwe bi nav Korda Mad binns1 kirye.

Weha, gotara Korda Mad li ber we ye, bixwnin bi xwe j binirxnin...

 

 

 

Aþ bi xiyalek, aþvan bi xiyalek...

 

1.              Lan: lgnd2   rast

 

...Piþt hildana bajar Þþy, dema di derbar vebna rya Lan da raghandin, tlvzyona Rssyay, li ser agahyn ji Ermenstan stand, raghand, ku li herma Lan di navbera hzn Adirbcan kurdan da þerek germ dimeþe... Piþt demek dsa w tlvzyon, v car j li ser agahyn ku ji Adirbcan gihþtibn dest, agahyn ber red kirin. Heya rportyor adirbcan got, ku li dij ermenyan di nav leþkern Adirbcan da lezg, taliþ, kurd nnern geln din þer dikin... Li ser van daxuyanyan, xudan v gotar rplkek di rojnameya Rspblka Armnya (Komara Ermenstan bi ziman rss, 27. 05. 1992 s.) bi sernivsa Provokatsyona raghandin, yan windakirina bra xwe weþand. L piþt endek rojnameya Hayk da (02. 06. 1992 s.) li ser rpel pþin, li cyek ber avan, bi tpn mezin daxuyanya Rvebirya Tevgera ermenyan a hemnetew hate weþandin. Em w daxuyany wek ku heye, raber xwendevann xwe dikin:

Di Lan da di navbera kurd adirbcanyan da pevn derneketine.

Anegor agahyn ku Tevgera ermenyan a hemnetew ji avkanyn bawery girtine, dibjin, di Lan w herm da pevnn kurd adirbcanyan nebne.

Agahyn di derbar, xwedgirav, pevnn germ n di navbera kurd adirbcanyan da, ku hatine weþandin, nayn zann, ka ji i avkanyan hatine girtin.

Di apemeny da gotinn nner Qerebax Mlk-Þahnazaryan j derketin, li ku ew dibje, ku Lan wan hildye, ew j w di bin dest xwe da xweybikin. Piþt ra cre-cre xertn Qerebax, gotar belgeyn din hatine weþandin.

...9-10 hezran di Lana dagerkir wrankir da civna damezirandina Tevgera kurd ya azadxwez li dar ket. Di v civn da Daxuyanya ji nva avakirina dewleta kurd a li v herm hate pejirandin. L ber w di heman Lan da nnern rxistinn civak yn kurdn Yektya dewletn serbixwe civneke hevbeþ pk anbn biryar girtibn, di nav rxistineke giþt- Tevgera kurd ya azadxwez da bibine yek. div armanc hedefa v Tevger j ji n va avakirina dewleta kurd, a ku saln 1923-31an di nava snorn Adirbcana sovt da hebye naveyn Lan, Kelbecar, Kbatl, Zenglan Cebral hildaye nav xwe.

10 hezran di navenda Lan da li ser avayy Biryargeha Tevgera kurd ya azadxwez ala netew ya kurd hate daliqanidn. A ku piþt end rojan bi dest fdayyn ermen hate xar...

W roj li wir, wek ku fdayyn li wir amade bn, digotin, ku dema ew ketine v herm, di navbera wan kurdn binec da tu pevn li dar neketin, kurdan tu berxwedan nedane xuyan. Digotin, dema ew ketine wan gund bajaran li wir þopn pevnn germ dtine (teknkn leþker hatibn welgerandin þewitandin, laþn leþker mirovn sivl h.w.d.).

W roj em ewqas agahdar bn,  yek j me Lana vala, þewit talankir dt: dewsn pencereyn demek yn reþe-tar li me dinihrn- mna avn daykn ji hovty veciniq tirsyay...

Lan!..

Cara dudan em di navbera mehn hezran- trmeh ne Lan. Dsa ew Lan b- b hz b taqet, þil seqet (felþ) by. Dsa wek ber þkevtn pencern avayyn þewit, wran talankir, dsa wisa peliþ tirsyay li me dinihrn... Ten tiþtek hatib guhartin: Li ser ka navend li der-dor komndatray girseyeke mezin a penabern ji naveyn Qerebax Þahmanyan Mardakrt hatib li ser hev berev bb. Her yek, li ku ra gihþtib, xwe avtib erd: rniþtibn, an velezyabn- jin, zar, kal, pr. Li ser dm hemyan mora tirs, westyane, birbn heb...

Van mirovan rya berbi Ermenstan girtibn, dixwestin demek ber demek van deran biterknin, l b hz bibn. Digazinn: alkaryeke bi rxistin nne, ya ku t j di r da drs dibe belav dibe, l di ketina naveyn xwe da j dest xiyanet didtin... i j hebe, mirov in diaxivin, digaznin, matmay dimnin hrs dibin.

var, dereng nner Ermenstan hat, bi gel ra axiv, ber dil wan da hat, soz da, ku alkarya yekem, va ye, w ztirek pra bighje...

Li ser van dmenan di nava wan ra kurdn Lan hatin ber av min di nava du agiran da. Ji hla Ermenstan va bi dest hinek rvebirn tevgera kurd ew xapandibn, gotibn ku leþkern ermenyan w wan azad bikin, irska hvyek vketib wan ber xwe nedabn. Heger wan ber xwe bida, wek ku fdayyn ermen digotin, ling ermenyan li wir nediket. Hemn leþker Adirbcan ne ku ten revyabn, wan j ji hla xwe va i ji dest wan hatib, anbn ser kurdan... drok xwe dubare kirib kurd v car j bn qurban qurbana þer ermenyan adirbcanyan, b war, b dost kes wran talan bn, hatin zrandin qetil bn... Bersiva v ky bide? Chana b wjdan b exlaq dema hovty! Kurdn b ser b tevger!- Van mitalan tawet nedidan min.

Temamya þev penaberan di keyn Lan da bihurandin (gelo lan naha li ku wirne? hate ser min) ten, iqas derfet hebn, hinek kal, pr zarok li birygargehn koma snorparzn ji Gors Partya xrstyan dmokratan da c war kirin... Þervanan xurek para xwe li wan beþ kirin heya sibetir var bir man. Hinek ewr li esmn berev bn, baraneke sivik borizand, penaber li hev n-hatin, hewl dan xwe ji baran biparzin, l star nedtin... Baþ b ku baran z bir, an- na... Heger bajar Lan gundn dor nedabna dev gir, dib ku ew penaber ji bo demek star bna... Kal, pr jinan gazin xwe dikirin: baþ e, talan kirin, em tgihþtin, qanna þr a nenivs ye, em j talan kirine, ima agirdday kirin, mirov j þnwarn ku hiltine, biþewitne?! Tiþtek din e,  ger ew ji dest dijmin va berdana...

Roja vegera me li ber kanya li ser ka navend ya Lan d penabern ji gund ayly (y Qerebax) hatibn li ser hev berev bbn: ew j w þev peya hatibn berbang bi zor cefayek xwe ji Lan ra ghandibn. Lana þewitand, talankir felþby tu alkar nikarib bida wan j.

W sib nobedar komndatra snorparzn ji Gors Anþavan Hayraptyan div rberya me berbi bakr bikira- berbi gundn Lan yn mil Kelbecar. Anþavan ji gund naveya Ermenstan Gors y Aravaz ye, fermandar blka snorparzn ji gund xwe ye. Wek ku w ji me ra got, tkilyn wan bi gund kurdan n cnar ra ber j hebne. Digot, ku heya piþt pevnn ermen adirbcanyan saln 1988an ra j tkiilyn wan gundyn herma Lan, her iqas j lawaz bbn, ranewestyabn. Wek ku w digot,  kurdn w herm bi tghþtin li doza ermenyan a azadxwez dinihrin ( ev j xwezay ye), digot ku i ku ji dest wan hatye alkar dane hev. Bi gotina w tkilyn ermenyan kurdan tim j n dostan bne. Heya serhatya hevaltya xwe Pirxan ji gund Garakþþ, wek ku mirovek chaneke n veke, ji me ra got:

- Dizanin? Peyv yeko-yeko ji dev w rz dibn, - gelekan li van deran xwe wek tirk didan xuyan (ermenyn wan deveran adirbcanyan ra tirk dibjin), awa bikirana, hn rewþa wan texmn j nakin?! Ez bi gelekan ra me-hatime, bi wan ra bi tirk axivme, min hew dye, ewan di nav xwe da bi zimanek din axivne. Min pirsye, derketye, ku bi kurd diaxivin, ew bi xwe j kurd in... ji w roj va danstandinn me yn kar bne n hevalaty, dostany... Ewana bawerya xwe btir ji me tann! Di dawy da Anþavan li ser da zde kir.

...Mkrootobsa AZ ya reng kesk tar em berbi bakr va dibirin. Em herdu gundn destpk derbas bn. Wek ku Anþavan gotib, div li wan deveran teknka zir ya þewit mabe, ya ku demn pevnan kurdan welgerandine þewitandine. Bi gotina w OMONn (tmn taybet) adirbcan li wan deveran di bin tehdda ekan da kurd near kirine, ku bi wan ra herin, ji ber ku kurdan berxwe dane, nexwestine herin, beþek wan b hvþandin, qetil kirine. Bi gotina Anþavan, dema rþa ermenyan kurdn binec bi OMONan ra pevne berbi bakr va meþyane berbi Kelbecar, l OMON berbi baþr, berbi Kbatly va. Digot ku kurdan xwestye piþt Kelbecar, li ser Qazx ra ji Adirbcan dern berbi Rssyay va herin. Li wan deran em rast ciln mirovn kuþt hatin, ku di nav xwn da mewic bn, c-cna j xwal avtibn ser veþartibn. Laþ mirovan nemabn. Hinek w da cy teknka þewit, pareyn wan belavby val wal ketibn, dora wan j berikn gulekir yn vala ketibn, ji her cyan bna kizr dihat. Deþta þr... wek deþta þr! Anþavan ji dr va gundn di qefn yayn bilind da, n ku wek hlnn firindn baz xuya dikirin, nþan me da. Wal yan naveya Gors b. yane pir has bn.

- Dibnin i yane has ne, - Anþavan got, - heger gundn kurdan nnbna, heger pevnn kurd adirbcanyan nnbna,  me dijwar bikaribya Lan hildin. Hn bi xwe binihrin, heger tavyn xwe baþ bigirtana ber xwe bidana, ky bikaribya wan yan derbas bibe?

Bi gotina Anþavan, heya hatina hzn ermenyan, hn mehn adar-nsan li van deran byern dramatk pk hatine.

... Em li van deveran rast tu laþ, an pareyn laþn kuþtyan nehatin. Bi gotina Anþavan wana tu cinyaz binax nekirine. Windabna laþn kuþtyan w weha þrove dikir. Bi gotina w, di van daristanan da hn xortn kurd mane. L kurd j, i mercan da dibe, bila bibe, kuþtyn xwe b alkirin nahle...

Dmenek pir mell b gundn wran n vala, li derdorn ryan ztol cil kuþtyan n di xwn da mewic, pareyn teknka leþker, plstikn zarokan, tiþtn navmal... Li van deveran trajdya mirov hatye lstin hem perde lstikvnn w hn ne dyar in! Dem her tiþt di cy wan da dayne dmen v trajdy w bi hem dtayn xwe y km va temam bibe... K dizane keng?

...V car em li Lan þopa kurdan digeryan: tiþtn navmal,  taybetmendyn wan n kurd, pirtk, name, belge tiþtn din. Wek ku t zann, mezra kurd ya demek- bajar Lan, bi siyaseta  serdarya Adirbcan ya bkurdkirin, d dema dagerkirin ji sed 80% binecyan bibn adirbcan. Her iqas kurd di bajar xwe da bibn kman, l dsa j ji hem kurdn herm yn here aktv di v bajar da jyane: di maln wran þewit da me nameyn kurdan, n ku wan ji serokatya Sovt ra þandine - ji bo ew bdadya drok b rakirin maf wan otonom li wan vegere- bi dehan sedan binnsn kurdan va, bersivn wan, n ku ji jor va hatibn. d di derbar gundn kurdan da nabjim. Dert hol, em bne, ku haya me ji tiþtek nnbye. Li wir di navbera kurdan serdarya Adirbcan da nakok pevn hebne, kurdan ji bo maf xwe y netew tkoþnek meþandine, by dengderxistineke zde... Di mala yek da me hejmarn rojnameya Riya teze, berevkir dirt dtin. Ji bo her salek cda ji saln 70 vir va- rojnameya ku di Yrvana paytexta Ermenstana Sovt da ronay dibne! Bi dehan pirtkn kurd yn di derbar kurdan da, apemenya byanyan. Ji belgeyn ku me dtin, derket, ku nav xudan mal Bendal Bendalyv bye rewþenbrek kurd, welatparzek dilsoz. Di maleke din da me pirtka droka Adirbcan ya ji bo dibistann rs dt, a ku sala 1972a hatib weþandin. Hinek rpeln v pirtk qat kiribn c-cna hinek tiþt bi qelem kivþkiriibn. Ew agahyn di derbar herma Qerebax kurdan da bn. Di derbar van da em hn biaxivin.

...Em bi dilek kul vegeryane Yrvan. Gotinn ekdarn ermen: Vank Anþavan Hayraptyanan, Slavk, Artyom yn din hn ji guh me dr nediketin, n ku li ser axa Kurdistana Sor a dagerkir weke xwey dimeþyan li ser byern dagerkirina Lan gotinn xwe digotin. Gelo rast dibjin? L heger hem rok e? Rast li ku ye? Kan gotina teref din? Kurdn Lan ima bdeng in? Pirs in, pirs in, pirs...

 

 

 

2. K div ders bide k?!

...Em hn di bin bandora byern Lan, tiþtn ku me li wir dtibn, hevdtin, gotin dmenn dt da bn. Em h hn jyana Yrvan nefbibn, ya ku bi r va aram, b xem ji þr dr dihate xuyan. Jyana w ya rojane h em di nava xwe da nedab brkiirn, dema hevalek min du hejmarn rojnameya Azatamart (hejmara 26/69, 26 hezran 2 trmeha 1992. hejmara 27 (70), 3-9 trmeha 1992.) raber min kir got: Binihre, ji bo te di van da tiþt heye!

Min herdu hejmarn rojnamey per kirin: di her hejmarek da rpelek rojnamey (bi giþt du rpel) gotarek bi sernivsa n kurd hatye weþandin xudan w j Garnk Asatiryan e.

Me h hv j nedikir, ku G. Asatiryan j wek karbixrn ermen yn wextek, di aroveya hz derfetn xwe da, w li ser taybetmendyn kurdan n netew, and hunera wan raweste. L ku hedefa gotara w w ngara gel kurd wek ngara dijmin nitirandinbe, me ev j hv nedikir. Ew, ku G. Asatiryan n nne, ku agahyn di derbar drok, ziman, and hunera gel kurd da lp3 berovaj dike, min ew ji z va dizanib. L ku ew wan tevan ji bo armancn xwe yn gemar ket bikar bne?.. i j hebe, ca em binihrin, ka ew awa ngara dijmin dinitirne bi xwe j paþ, xwedgirav hewl dide, ku  xwe ef bike: Ji van gotinan nay w watey, ku xudan van xetan dixweze rengan tar bike ngara kurdan wek dijmin ermenyan qanqan ji n va vejyan bike, an j, Xwed neke, ji bo kn nefretek li dij kurdan gur bike. (Azatamart, hejmar 27(70), rpel 10).

Wek ku t xuyan G. Asatiryan bi xwe j texmn dike, ka ji nivsa w i bn t.

Her iqas j ew, xwedgirav, xwe ef dike, l hema di w efkirin da bi w ew ne rastedr ji xwendevan ra dibje- i ku min nivsye hn weha tbigihjin.

Her i j bbe, em binihrin, ka G. Asatiryan (ji vir p va G. A.) awa bi zanist ngara dijmin qanqan ji n va vejyan dike, ji bo gel mijara gotin, wek netew, aroveya maf jyan datne nava w tevlhevya zanist ya wek girara qereyan da rvebiry ji gel xwe ra dike, ber w dide ku...

Dert hol, ku heya G. A. di Ermenstan da di derbar kurdan da nzkbneke sade, romantk hebye.  ...(Belk ji ber ku di dema Sovt da bi pirsa netewan ra nzkbneke taybet hebye) bi giþt di derbar kurdan bna wan, dem rewþn belavbna wan a di Ermenstana da, bi taybet nzkbneke sade, romantk hebye, ne ku dolojyeke zanist ya bi belgeyan va xin. piþt v: Bagahbn, an j, dibe ku, kmasya bwjdanya zanist dighne w, ku gelek caran tkilyn ermenyan bi kurdan ra dighnin... demn Tgran Mezin4). Pirs di w da ye, ku ji nyan Lo5) destpkir, di nav rewþenbrn me da ew texmna ewt belav bye, ku marn6) kevnar pþyn kurdan in...

Di sr da div b gotin, ermenyan ne ku texmn kirine, ku mad (mar) pþyn kurdan in, l peyvn mar kurd ji bo wan peyvne yekwate bne: ermenyan gotine kurd, mar tgihþtine, gotine mar, kurd tgihþtine. Ji bo v hinek paþ em biaxivin. , ya dudan, t digihjin, dert hol, ku ber ermenyan cnar dost dijminn xwe nas nekirine, gelek tiþt ewt t gihþtine, G. A. j, nizan ji ku derketye, rabye meydan dixwne ders dide gel ermen?! Mirov nizane bikene, an bigir!...

Ev d end sal in, ku G. A. dicribne, gel ermen bi dolojyeke (bel, bel, hema wisa doloj) zanist (ango - antkurd) perwerde bike ji bo w j destkevtyn zanist yn v dawy bingeh digire. yek tune,  ku pirs bike: Gotina te di derbar kjan zanist da ye? ima li vir pirs di derbar zanistn xwezay, yn rasttirn da ye, di derbar xtan, þmran, an geln din n drok da? Kurd hebne, hene ro j bi cnartya ermenyan Ermenstan dijn, hinek cyan j herdu gel di nav hev da ne. gel cnar j (heya du biryan cnar, bav kur cnar), heger ew cnarn hev in, w di navbera wan da hem pwendyn qenc hebin, hem j yn xirab. ev j ji berjewendyn wan, an bi dest dijmin herdu alyan kirkiryn wan dijminan n xwefiroþ kirt t. Div herdem tiþtek b zann (temamya droka mirovayy w ji me ra dibje!) ne geln yekawa bguneh hene, ne j yn yekawa biguneh: div mirov wrekya w paqijya mirov ya sade hebe bikaribe di nav gel xwe da hem w bibne, hem a din hema ji bo xatir dihatya gel xwe berdewamya w.

Bel,  hema di apemenya ermenyan a dawya sedsala 19an destpka sedsala 20 da, ya ku G. A. br tne, di derbar tkilyn kurd ermenyan da rpeln ron, iqas bixwez, hene Hema div mirov xwe dewsa koran daneyne, bibne nþan xelk j bide. ew j ji herdu gelan ra weke hev pwst e. An, na di gotara G. A. da wek tayek sor xetek derbas dibe, ya ku xwendevan ji rya rast drdixe dixalifne. Her iqas dizane, dizane, hema hinek b agah dikarin bikevin bin bandora wan derewan, ji ber ku ew li ser rpeln apemenya ferm hate weþandin. Div b gotin, ku ev gotara ya tek ten nne, ku G. A. ji sala 1988an vir va bi hevpar hevkarn xwe yn ji rojnameya Pynk va tevay davjin meydan bi hest hsn gel, n ku by w j hatine tevlihevkirin gurkirin, bilzin Baþ e, ku yn v reng di nav civaka ermenyan da km in. Dsa baþ e, ku lstikn weha li vir dibin, an na, heger ew di nav civakeke fanatk da pk bihatana, bi dua-drozgn asatiryanan naha ji z va!..

 

     3. Nexwendt, femkor, yan..?

Siyaseta ku xwestine dutrety bikin nav kurdan wan pare-parey bikin, n nne. Ew siyaset ereban, farisan tirkan ji ber va bi karanne. Hema ro, tiþtek balkþ e, li vir v siyaset, ya ku xelk ji z va avtye ser kulk drok, G. A. yn mna w, dadan, revandine li ser xaka Ermenstan didine lstik. G. A. ketye kue kolanan gewrya xwe diqelþe, kaxazokan ten dike, ji erm xwe dert, ku sbat bike, xwedgirav zd zaza ne kurd in. ji bo w j mnakek tne, ku hinek zd hene, ku dibjin, em ne kurd in. Ber pþin ew hewa siyas, ya ku bi saya yn mna G. A. li Ermenstan bye, baþ e, ku zd dibjin em zd ne, dest ji w j bernadin nabjin, em ermen ne (her iqas, kes nizane, dibe ku ew dem j b!). A din, ma yn wisa nava kjan gel da tunene?! Em hema hildin ermenyn katolk, n ku xwe frang nav dikin. Ev hevt sal e, Ermenstan wek komar heye, siyasteke netew ya yekgirt t meþandin, dibistann netew hene, l h j frang (ermenyn katolk) bi dijwar hal zewac bi ermeny grgoryan ra pk tnin,  xwe frang dihesibnin, n din- ermen, ji zaravay xwe ra nabjin ermen, dibjein frang (bi ermen- frangrn), hema em hem j dizanin, ku ew rengek ermenyan in. d em di derbar ermenyn hemþ da, yn ku misilman in, nabjin Dsa j balkþ e, ku ew w nrna dr heþ aqilan, ya ku ziman kurd, y ku kurdn zd p diaxivin,  zdik nav nake, napejirne ji wan ra kurdzarav dibje (bi ermen- krdalz).

Heger end zd di bin bandora w heway da, ya ku asatiryanan li Ermenstan kirye, ji xwe ra nabjin kurd, nay w watey, ku zd ne kurd in. V car em dikarin wan kurd hesab nekin, l bi giþt nikarin zdyan kurd hesab nekin, ji ber ku di chan da neteweke wisa nne, zd ten di nav kurdan da hene, di welat me Kurdistan da hem zd, bi zyareta xwe Laliþ va, bi rberya xwe ya ol va weha dibnin: ku ne kurd e, ne zd ye, y ku ne zd ye, ne kurd e!. An: Heger zd ne kurd e, d k kurd e?!. Di Ermenstan da j cy ku kurdn zd kompak dijn (di gundn xwe da) v dibjin, n Gurcistan j v dibjin

 A din, div ryek mirov hebe: ew awa dibe, ku heman G. A. di hevpeyvna xwe ya Kurdistan prss da dibje, ku di Ermenstan da 60 hezar kurd dijn (Kurdistan prss, 87 (17-18) 26. 12. 1990, rpel 13), l heman hevpeyvn bi werger di rojnameya Pynk da ( 2(10), 16. 02. 1991 rpel 24) bi ziman ermen t weþandin 60 hezar kurd dibe end hezar kurd. ro j berdewam dike sbat bike, ku di Ermenstan da ... heya byern sermaweza 1988an der-dor 5-6 hezar kurd dijn... Naha di Ermenstan da ne zdey 700-1000 kurd mabin.... Tu ji mirov weha ra i bibj?! Ew bi xwe ji xwe ra girday maye ro weha pwst e, weha dibje, sib crek din pwst b, w tiþtek din bibje...

Di gotara xwe da G. A. agahyn saln 50-60 tne, dem jyana klaskn wjeya kurd 3-4 sedsalan vir va tne, tu gotinek li ser anda kurd ya kevnar nayine zimn.

Di du hejmarn rojnameyek da pey hev gotara Yn kurd hatye weþandin, ew j di bin rbrka Chana hawrdor me da, tu tiþtek bingehn nz tgihþtina mirov t da nne. Ji wan bna kaxazokn þer þiltaxn herm yn sedsaln navn t.

Helbet, di rojn me da j mirov dikare mnakn weha hinek cyn din li bal þerlatann drok yn din j bibne, l mirov li vir ji tiþtek matmay dimne: G. A. faktn drok nayne, nanirxne, paþ red nake; ew dibje, ji bo ku bibje, di nav civak da ji bo nrnek amade bike. Wek ku t xuyan, ew dersa xwe ji Gbls baþ girtye, ku gotye: Dereweke sed car b dbarekirin, w þna rastyeke here!.

Her iqas G. A. digazine ...derfetn weþana rojnamey bi snor e, l, eger gotineke mirov hebe, du rpeln rojnamey j bes in, ku mirov bikaribe, awa bixweze, her netewek pþ xwendevanan bike..

i dibe, bila bibe, gotin hatine avtin, ew div b bersiv nemnin.

G. A. dinivse, ku di v serdema bilindbna xwetgihþtina kurdan a netew kombna wan da, xwedgirav, cribandin tn kirin, ku hinek berekn (eþr) ran, yn wek zaza, lr granan (ew navn lor goran weha dinivse. K. M.)di nav xwe da bihelnin. Ber pþin, eger ew yekneyn ran yn cuda ne, ima berek (eþr) ne ku gel. A din j, ima G. A. texmn dike, ku di derbar van beran da, wek n kurd, ten di v serdem da hatye zann. Hn zimanzan ermen y navdar Hraya Aaryan, dinivse, ku zaza xwe kurd dibnin (div b zann, ku Aaryan ev agahyana h di destpka sedsala bst destxistibne).

G. A. di v lstika xwe da xwe ewqas ji br dike, nabne, ku her iqas li cyek nav berek wek gran dinivse, li cyek din hermeke ne eþr goran nav dike (li þna ,  o dionivse) dsa j nikare mirov þareza bixapne. Ew dinivse: Her weha kurdn b eþr j hene yn bajar, hermn ku gundty va mijl dibin yn din, n ku kurmanc, miskn, an goran tn navkirin:- Li ser v me dixwest, ku G. A. navn kurmanc goran anegor nav zaravn kurmanc goran bikira, ew j w rastya xwe ya zanist bidta. Paþ, ji bo ku van baqil sewdaseryn xwe sbat bike ew dinivse: ... Wek ku zaza, her weha lr gran (dixweze bibje, lor goran.- K. M.), hema-hema bi taybetmendyn xwe yn tnografk va yekneyn ran yn ji kurdan cuda ne. Mey li vir þwir bida kurdzan n pket, ji bo ku ew biya mzya tnografk a Sardarapat bidta, ku ermenyn hermn cuda-cuda (yn Stembol, Hemþn, Qerebax, Sasn, Tifls, Yrvan yn din) iqas bi cil libasn xwe va mna hev in, bi van ermenyan ra biaxivya bidta, ka ew wan va (an j ew bi xwe di nav hev da) iqas ji hev fm dikin. Her iqas ev d 70 sal in, ku siyaseta zimanek wjey t meþandin, l h j di Ermenstan da end zaravn ermen hene, jyan dikin ( w h j hebin!) gelek caran j di navbera wan ermenyan da, y ku ziman wjey nizanin, div yan tercmanek hebe, an j div herdu ermen bi zimanek din duyemn bi hev ra biaxivin, ku herdu j dizanin. Bi giran j v rol ziman rss dilze.. ev j xwezay ye, mirov zane xwed terbye ji bo v ne matmay dimne, ne j v yek ji bo xiraby bikar tne...

G. A. armancek daye pþya xwe ew armanc pþya w ketye, ew j av xwe girtye, dev xwe vekirye daye pey, dimeþe...

Weha anegor tza G. A. a zanist kurd di destpka sedsala 19an (1813, 1828) ji hermn ran yn bakr-rojavay hatine ser axa Adirbcan. 

Div b gotin, ku her iqas ne di destpka sedsala 19a, ne j heya damezirandina Komara msafatan ne ji bo hermeke erdngar (cografk), ne j ji bo hermeke bi serdar nav Adirbcan nehatye gotin, l dsa j di wan herman da kurd h ji mj va hebne. Weha di pirtka Droka Adirbcan ya bi ziman rs da, ya ku me di maleke Lana wrankir da dtib (xwedy mal c-cna bi pns kivþ kirib pel j qat kiribn) agah hene, yn ku hem nezanya G. A., hem j armanca w ya nepak derdixin hol.

Di rpel pirtk y 36an da belgeyek hatye weþandin, li ku t gotin:

Nitirandina bajar Barday ji hla droknivs ereb sedsala dehan El staxr va.

...Li ber dergehn Barday, yn ku wek Dergehn kurdan dihatin binavkirin...

L di rpel 37an da 10an a beþ V, di bin sernivsa Avabna dewletn fodal da em dixwnin

...Saln 70 yn sedsala X di herma Gencay da dewleta kurdan a Þeddadyan ava bye. Serdarek v dewlet Barda Þak hildan ghand aqarn  serdarya xwe. Þeddadyan derbeke giran ghandin Qezeran bi w yek dawya rþn wan ann... Di dema serdarya Þeddadyan da li ser em Erez pira hatye kirin, bingeha diravbirn dergehn hesin yn Gncey bi nav deng hatine dann...

L cguhastina kurdan a girsey ya ji ran berbi Baþr Kafkassyay li ser xaka Adirbcana ro bi fermana Þah Abbas pk hatye ji bo ku snorn dewleta xwe y bakr bi hz bike.

Ev h hem nne: dema G. A. navn hermn kurdan di ran da rz dike nav Ostana Kurdistan ji br dike, ya ku li ser her xerteyeke ran ya ferm j heye.

... weha, mirov dikare bi rz her sbatyek G. A. sbat bike.

Di gotara G. A. da her weha beþ Daray j heye: bi giþt ji end rzan e. Li vir j armanca v mirov ew e, ku kurdan ten wek gelek rncber (heywanetxweykir) bide xuyan. Helbet, heger tiþtek wisa hebya, tu þerma w j nnb (her iqas, anegor agahyn bawery ji 100 40 % binecyn Kurdistan zdetir bajar ne.)... Mirov div ewqas femkor nnbe, ma ji bo geln chan yn here pþkevt k rncbery dike? Ma, geln ku di nav w da hem j rncber nnbn, hene?

A din j, eger kurdan rncber kirine, a xwe kirin, ew j ryeke tek-ten bye, ji bo ku azad serbixwe bijn xulamtya xelk nekin. ji xyn w, di chan da gel xur rncber, karker, firoþkar hene, gelo? L ji bo ku gotina xwe sbat bike xwendevanan bide bawerkirin, G. A. gotineke kurd ya gelr dibne wek mnak tne: Þivant-mrant. Wek t xuyan G. A. helbestn navdar ermenyan mezin Hovhanns Tmanyan nexwendine (w ku bixwenda!..). Eger xwendibya, w bidta, ka Tmanyan awa pesn lehengya lawikn þivan dide... ji bil v, eger ji bo þivanty bi rast j mrxas pwst nake, ima her mirovek nikare þivanty bike bi tav-teyrok ra here þr, gur eqela dizan bide revandin... Xwe wisa hsa nne!..

L dsa j!

Eger mirov ku xwe ewqas zaneye rabn-rniþtina gel kurd dibne, div ji br nekira (belk wisa pwst e!), ku gotineke gel kurd a din j heye, ya ku h bhtir taybetmendya gel kurd a netew derdixe hol: -K din dot?

- Y kir firot!

Dsa negihþt

Xeta cot!

Aha, ev e formla gel kurd a bextewarya mirov...

h, i bik, eger mirov bixweze, w bikaribe her tiþt bibne berovaj bike, ten dimne, bikaribe destr bide xwe, ya din pirsa tknk ye...

Piþt ra j G. A. dsa bi w hostatya xwe, ji bo pirsa ku di avkanyn ermenyan n sedsaln navn da navn kurd mad (bi ermen - mar) yek dihesibnin, red dike, wek sbatya bingehn van gotinan tne: ...Berbang z n mar hatin,  n ku  kurd tn navkirin (Arstaks Tvkants, Hayrg, Tfls, 1882, r 175-180, bi ziman ermen). Byera mijara gotin, ango hatina mad-kurdan a berbi dra Tspin, 19 gulana 1426an pk hatye. Her iqas ev gotin sbatya yekbna wateyn peyvn kurd mad in, dsa j G. A. anegor þan xwe y mirov zanist hewl dide, ku yekwatetya van peyvan, ango madbna kurdan, an kurdbna madan red bike. v j awa dike?! Dibje ku ev, xwedgirav, hinartineke wjey ye, li vir j ew bi xwe bi xwe ra amin dimne. Ew bi hostatya xwe ya lpoky avkanyeke ermenya din dide jibrkirin. Eger mirov gotinn w avkany j bi br bne, w perdeya vir þerlatanya G. A. ya zanist biire.

Bixwnin matmay nebin: Binecyn w chan (ango w welat. K. M.), yn ku kurd in, mad tn navkirin (Matnadarana Ermenstan7), destnivsara 1495, r. 142b 142a; temen v destnivsar 400 sal e!). Li vir li ber avan e, ku ermenyan gotinemar tgihþtine kurd, gotine kurd tgihþtine mar. Em dibn piþt ewqas d þrove ne pwst in sbatkirin j na xwestin, ji ber ku yn ku di v chan da bi cnartya kurdan di nav kurdan da jyane, kurd ne bi gotinn hineke din nas kirine, ermen bne. Ermenyan j heya sedsala þanzdan (ya ku bi nivsk heye) kurd wek mad, mad j wek kurd nas kirine...

L di derbar w yek da, ku G. A. bereka kurdan a rojk ji ermenyan dihesibne,em dihlin ser wjdan w y zanist, l bes, dsa j mey bixwesta rasty li ber xwendevann xwe vekin. Hema di gotara xwe da (belk by ku w tbighje) ew bi xwe w tza xwe vala derdixe, dema li rex peyva rojk di nav bendan da dinivse: (her weha, rzak). Div b gotin, ku peyva rojk ji peyva kurd ya roj t, þwazn v peyv yn kevn j: roz an rz (hember peyva faris ya rz bike, ango roj) ro j di hinek deveran da hatye parastin. eger G. A. dixweze peyva rojk bi nav malbata ermenyan a Riþtnyan va gir bide, w dem div ew di sr da sbat bike, ku peyva Riþtn ji peyva roj (rz) t?!...

Baretya G. A. bwatetya tza w li ber avan e!

Bi van sbatyn xwe yn vala, bi meþa xwe ya redkirin va G. A. dighje pirsa ji hla kurdan va avakirina dewleta netew, dadixwne, ku kurdan di droka xwe ya dewleta netew ava nekirine... Eger ev yeka mirovek bigota,  y ku bi avkanyn ermenyan ra nenas bya, mirov dikarib ev yek, wek bagahya v mirov bipejiranda. ( li vir G. A. avkanyn ermenyan di hlek da hþtye ye hewc rwy tirk vlya lb bye. Belk w ji br kirye, ku heman vlya lb di derbar ermenyan da j nivsye, l div em ne bi dev w bi hevra biaxivin). Kurd, iqas dewlet mrtyn wan j hebne, her iqas di welat xwe da dagerkir j bne, l di welat dagerkir da j tucar bdewlet nnbne. Her iqas kurd di bin bandora hinekan da j bne, ew bindest bi þwaz (þikl) bye, ten xerc dane serbixwe mane. ne nvserbixwetya wan j bi dest berdest xulamokn serdarya tirkan hatye tunekirin (em dibn G. A. div di derbar v yek da ji br nekiribe, ji ber ku bi hem hza xwe va hewl dide, xeta wan berdewam bike). Ji xyn w, wek t zann, G. A. nikaribye, yan j naxweze t bighje, ku peyva emr bi kurd ya mr e, ango,  padiþah, qiral, þah (mr < mr), her mrek kurd xwe wek þahek (qiralek) hs kirye.

Ji bo ku ev tevlihevya by ji hev b vebijartin ava zelal bikeve, belk bi dehan pirtk, pwst be, bn nivsar. L em bi ewqas tr bibin li ser lytmotva siyas a G. A. rawestin.

Di beþ gotara xwe ya yekem da (Azatamart, 26 (69)) di nav tevlihevya bi dest xwe kir ra G. A. w nrn dav meydan, xwedgirav kurdn Baþr Kafkasyay bi sekna xwe va tim bi mla (tangrya) adirbcanyan va ketine av, berovaj zdyan, (aha, ji bo i ew ewqas hewl dide, ji erm xwe dert, ku sbat bike, ku zd ne kurd in! K. M.) ...n ku di nava sedsalan da di mla wan a berbi ermenyan da tu guhartin nebne... Helbet, tiþtn weha ji bo me n nnin, li ber avan e, ku sparþa hinek derdorn siyas pk tne. Ew ber j di gotarn xwe da zd wek yekneyeke tnk ya ne kurd a serbixwe day xuyan, l bi w yek heya di nav hinekn xalif tirsyay da j raksyona dijber hiþyar kirye. ji bo v j ev yek ji pispor zdbazy xweþ nehatye ew ber xwe dide þwazn n yn bandorkirin kurd dostn dijminn me (ango, adirbcanyan tirkan) ne, , ji bo w j, eger hn xwe kurd bibnin (an nav bikin) hn j bikevin crga dijminn me.

Ji kerema xwe ra, fermo, bibjin, eger ev ne trora pskoloj ye, l i ye?

Peyra bi w germahy di beþ dudyan da (Azatamart, ,27 (70)) G. A. berdewam dike:

Naha j end goitn di derbar w da, ka daspora kurdan, wek navenda bingehn a amadekirina dolojya netew, hember ermenyan xwed i helwest ye. V dawy, bi giran j piþt dagerkirina Lan, cribandin tn kirin, bidine xuyan (bincixzkirin a me ye. K. M), ku kurd bi eytya xwe va di derstpk da j mla ermenyan kirine , bi xwezay, dij tirkan bne. Ev rok ber j, helbet, dem bi dem dihate raberkirin, xazma, ew pir baþ di aroveya ntrnasyonalzma lp da ch dib. Ber pþin dagerkirina Lan i tkilya xwe bi dema ntrnasyonalzma got ra hye: naha demne n hatine, yn ku bi gotarn yn mna G. A. tn nirxandin. , ya dudan, div h mirov bikaribe sbat bike, ku dagerkirina Lan di xewn xiyala kurdan da hebye kurdan ew xwestye. Tu kesek naxweze, ku welat wan b dagerkirin... hrgilyn here girng di peydabna v gotara G. A. da ev in: gotara w ya Yn kurd 26 hezran destp kirye b weþandin, em hildin, ku ew 10 roj ber gihþtye rdaksyon (+ -) dsa em bjin, ku w ev gotar 10 rojan ber spartin destp kirye binivse, bi v away, 5 hezran dert hol. L Lan 18 gulan hatye dagerkirin, di Ewropay da di derbar w da, em bibjin, w piþt rojek- dudyan agahdar bibna. L raksyona daspora kurdan piþt 9-10 hezran dyar bye (dema Daxuyanya ji nva avakirina dewlemendya kurdan hatye pejirandin) wana nikarib bi rya felvekirinan pþda bizanibna, ku amadekaryn dagerkirina Lan tn kirin piþt w j w ajotaja asatiryanan destp bibe, ku...

Li vir mirov dikare tiþtek bibje: Gel krud dijminatya xwe bi tu gel ra j nne, gel qenc xirab nnin, hene rjmn xirab mirovn xirab, n ku nan xwe bi kar xwe y kirt gemar dixwun. Hema li ser van gotinn G. A. gotineke gel rs t bra mirov: Her kes weke ketbna xwe tdighje.

Weha, di bin bandora v heway da li hember kurdn Ermenstan helwestek t amadekirin, a ku bi crek din nikar nav bik, eger ne hewla jnosda (tevkuj) pskolojk. bi nrna me, ev tiþtn weha w h paþ berhemn xwe y pwst bidin, eger mitaledarya (rewþenbrya) ermenyan bi xwe di nava xwe da qmetek nede van tevan (em berhemn byern li cihan yn piþt byern Almanyay yn piþt sala 1933an ra bnin braxwe), di dema. L em, wek welatwar Ermenstan, deyn xwe hesab dikin, ronay bavjin ser alyn van byeran n reþe-tar.

Di dema xwe da, dema h n lstoka zdbaz dihate gurkirin, dema rþn pskolojk dann ser kurdn zd, ku ew xwe, wek netew, ne  kurd hesab nekin, G. A. digot: ro weha pwst e, em weha dibjin, sib crek din pwst be, em tiþtek din bibjin!

ev lstokn, ket kirt di nav wan mirovan da, yn ku pir-hindik haþ ji drok hene pirsan dike:

- Eger ev gelan dijmin bne, wan awa dikaribye zargotineke hevbeþ hevpar biswirnin. (Binihre mnyan azgagrakan joxovats- bi ermen, - Berevoka tnograf ya mn!)

- Ew awa ye, ku bi hezkirineke mezin ewledn gel ermen yn welatparzn mezin bi kurdan va mijl bne, yn wek Abovyan, Orbl, sahakyan Dmryan, Hraya Koar yn din. Gelek tmayn kurd ji nivsn nivskarn ermen yn mezin ra bne bingeh: H. Tmanyan destana xwe ya Hildana kela Timik li Cavaxk ji kalemrek kurd bihstye, rokn Hr. Koar n destpk bi tmayn kurd bne, hunermend mezin Komtas mijara dploma xwe li Brln li ser sazbendya kurd nivsye parastye... Dil yaman straye, ro j gelek strann kurd di nav ermenyan da tn stran... ev xwezay ye. Wisa xwezay ye, wek ku em kurd j dema di nav ermenyan da jyane, ji anda wan bi bandor bne...

Li vir d i kar ntrnasyonalzma lp heye? Eger di derbar w da t gotin, div b zann, ku w ntrnasyonalzm ewqas zyan ghandye me, ku neghandye tu kes. Di serdema v ntrnasyonalzm da b, ku di Ermenstan da gunehn ku mpratorya Osmanyan li hember gel me ermenyan kirib, dane b, ber tkoþna gelek ji armanca rast guhartin kurd kirin hedef, roj bi roj dilsar kirin nav du geln cnar dost, roj bi roj rpeln droka herdu gelan n ron hatin girtin byer bi dest dijmin xaynan bi yekal derxistin hol kirin para gelek. Ma xaynn k tunene? Ev tiþt ro t kirin, gelo ne xyanet e? Drok dadger be!...

Bi gilk, yn ku droka gel me feþ kirine pir hebne, ro j hene, yek km, yek zde xem ne. Dsa j em hvdar in, ku di Ermenstan da, n ku w pey v xet herin, w km bin, her iqas j yn weha ro bi zilpindn rxistinn siyas hewayeke siyas dikin...

i j hebe, tiþtek dil mirov þa bike, nne: y ku w gotara G. A. bixwne, we di nav w da hsn tevlihev hiþyar bibin w matmay be bi xwe j pirsa bide xwe:

- Sertaca nezany, yan bi biryar li ser ryek nepak, li pey armancaeke nepak meþandin? Belk hem yek, hem j ya din! Her i j hebe, dixwn naxwez bawer bik,  ku di van rojn me da gotareke v radey dikare peyda bibe, ew j ya bi dest mirovek hatibe nivsandin, ku dixweze xwe wek xebatkarek zanist bide xuyan di rojnameya partyeke siyas da hatibe weþandin!

- Di nav xwendevann gotara G. A. da þwra lehengek mltflma (flm karton) Magl, ya ku bi tma roka R. Kplng hatye kiþandin, hiþyar dike Eger tkilyn hemyan berbi baþy va diin, b gotin, ew bi yek xweþ nay...

- A din j ku mirov matmay dike, ku piþt gotarn weha helwesta rewþenbrn (mitaledarn) ermen pir km t xuyan (weke tunebn!).

- ...Propaganda dijminatya netew netehmlkirin t meþandin berhemn w (hizk piþt dehsalan) w bighjin.

- Gelo y, ku wan berheman tem bikin, w k bin?

 

Korda Mad

 

Lan Yrvan                                                                Trmeh 1992.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nas:

 

1) Binns mza, qol.

2) Lgnd efsane.

3) Lp feþ, sexte, qelp.

4) Tgran Mezin Tgran II mezin (s.s. 95-56, b.z.), padiþah Ermenstan y sedsala I    b.z..

5) nyan Lo droknasn ermen yn sedsala XIX.

6) Mar Ermenyan pþyn kurdan mad/medan ra mar gotine, ji welat wan ra j- Marastan.

7) Matnadaran nsttta destnivsn kevnar  a Yrvan.

 

 

___________________________________

Ev gotar di rojnameya Kurdistana azad da (ya ku bi zimann rss kurd li Moskovay ronay dibbne), di hejmarn 7(trmeh- 2004) 9-an(rzber- 2004) da hatye weþandin.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org