Pirtûka nû

    Dêroka k’urdên K’ermanşahê di lêgerînên zanîyara r’ûs da

Ezîz ê Cewo

Weşangeha „Wêjeya R’ojhilatê“ ya Akadêmîa zanistî ya R’ûssîyayê bi zimanê r’ûsî p’irtûka berpirsîyara Beşê k’urdzanîyê ya Înstîtûta r’ojhilatzanîyê ya Akadêmîyayê Olga Jîgalînayê ya di derbarê k’urdên herêma Kermanşahê da weşand. P’irtûka zanyara rûsî, doktora dîrokzanîyê O. Jîgalînayê ya bi sernivîsa „K’urdên herêma K’ermanşahê berî û di dema Şer’ê cîhanê yê yekem da“ r’ûpelên dîroka k’urdan ên heya naha ne di sîyê da derdixe r’onayîyê. Ev p’irtûk berhema  lêger’înên Jîgalînayê yên dehsalan e. Ewê lêger’înên xwe di warê arşîvên R’ûssîyayê, di nav   wan da her weha yên Wezareta k’arên derva ya Împêratorîya R’ûssîyayê, da pêk anîne. Di vê p’irtûka xwe da O. Jîgalîna li ser r’ewşa siyasî ya Îranê r’adiweste û di nav wê çarçeveyê da jî- li ser r’ewşa k’urdên herêma K’ermanşahê. Ew dide xuyan, k’a çawa di destpêkê da k’urdên wê herêmê dixwazin berjewendîyên xwe biparêzin, û ji bo wê çawa hewl didin dutîretîya nav binemalan da ya ji bo text  Îranê ji bo berjewendîyên xwe bik’arbînin. Ewana heya beşdarî t’evgera opozîtsîonî (mihalefetî) ya Salar-ed- Dewlê dibin.

Di dema şer’ê salên 1914-1918-an da k’urdên K’ermanşahê di navbera du blokên dijberî hev da dimînin: ya gêrman û t’irkan ji hêlekê va û ya înglîz û r’ussan ji hêla din va. Xudana p’irtûkê dide zanîn, k’a k’urdên K’ermanşahê çawa hewl dane anegorî  têgihîştina xwe ya serxwebûna net’ewî û r’êalîzma siyasî ya wê demê têk’oşîna xwe bimeşînin. 

P’irtûk bi sazîya xwe va p’ir’şêwaz û bi naver’okê va dewlemend e.   

Lêytmotîva p’irtûka xwe ya zanistî Olga Jîgalîna di pêşgotinê da weha tîne zimên: „Pirsgirêka K’urdistana êt’nîkî di r’ewşên jêopolîtîk ên destpêka sedsala XXI da aktûal dibe, ji ber ku Dewletên Yekgirtî yên Amêrîkayê (DYA) dixwazin li R’ojhilata Nêzîk û Navîn bibin hêgêmon  (desthilatdar). DYA hewl dide, di bin navê têk’oşîna dijî  totalîtarîzmê û têror’îzma navnet’ewî da, kontsêpta „R’ojhilata Navîn a Mezin“  pêk bîne. Di nav çarç’oveya  vê stratêjîya xwe ya sereke da(doktrîna)  ew hewl dide, erd û aqarên stratêjîk li destê xwe bixin, yên ku bikaribûyana berjewendîyên wan ên siyasî û aborî misoger bikirana. Yek ji wan jî K’urdistana êtnîkî ye, û eger  DYA ew  bikra bin bandora xwe, dê  bikaribûya  li ser r’êya r’ikberên xwe yên siyasî û aborî ya berbi herêmê û Kendavê dîwarekî  dane. Evê yekê dê kontrola DYA li ser pêwendîyên aborî yên herêmî û navnet’ewî misoger bikira. Û K’urdistana „serbixwe“ jî dikaribû bibûya dîwarekî wisa...“ Û xudana p’irtûkê evê bi    p’êvejoyên piştî avîtina r’êjîma dîktatorî ya  Seddam Huseyn r’avedike û dinivîse, ku „...ji nedîtî va nînbûye, ku  salên 90-î yên sedsala XX K’urdistanê (ya başûr) bala DYA k’işande ser xwe û wê peyr’a jî net’ewp’erestîya k’urdan ji bo berjewendîyên xwe daye bik’aranîn.“ Her weha Jîgalîna dinivîse, ku  DYA hema piştî şer’ê cîhanê yê yekem  xwestye di bin sîwana xwe da „K’urdistana mezin“ ava bike. Wê demê wana xwestye herêmên Îraqê û Îranê yên bi nevtê dewlemend bi destê xwe bixin, yên ku wê demê di bin monopolîya Anglîyayê da bûne... 

Evê doktrîna DYA, ya ku di destpêka sedsala XX da derk’etye holê, Jîgalîna bi pêşbirka di nav R’ûssîyayê û Anglîyayê ya li Rojhilata navîn da dinirxîne. Ew her wehaa dinivîse, ku wê demê di navbera van herdu dewletan da têk’oşînek diçû ji bo wê, k’a di Împêratorîya Osmanî da berjewendîyên k’ê dê zêde hebin, an jî r’êya berbi Kendavê dê  ji bo k’ê vekirî be. 

Di nav vê dema aloz da  her welatekî mezin ji hêla xwe va hewl daye, her hêz û qelfekî wê herêma t’evlîhev ji bo berjewendîyên xwe bi k’ar bîne. Û ji bo wê nasî û p’êwendî bi wana r’a hatine danîn. Û di derbarê van hemûyan da di dîrokê da gelek belge mane. Belgeyên di derbarê k’urdên K’ermanşahê yên wê demê da jî k’etine bingeha lêger’înên xudana vê p’irtûkê.

Û bi vî awahî di pirtûka Olga Jîgalînayê ya  „K’urdên herêma K’ermanşahê berî û di dema Şer’ê cîhanê yê yekem da“ xwendevan dikare bizanibe, k’a k’urdên K’ermanşahê di destpêka şoreşa destûrî ya salên 1906-1907-an da di berjewendîyên sîyasî û stratêjî yên dewletên derek’e da çi cîyê xwe hebûne.

Peyr’a beşekî p’irtpkê di derbarê têkoşîna k’urdan a ji bo xwer’êvebirîya herêma Kermanşahê da ye, di bin r’êberîya Dawid –xanê K’elhorî da (1913- 1916).

Siyaseta dewletên derek’e li hember k’urdên başûr-r’ojavayê Îranê berî û di destpêka Şer’ê cîhanê yê yekem da di beşekî pirtûkê yê din da tê nirxandin.

Di beşekî p’irtûkê yê din da  jî Jîgalîna li ser pirsgirêka hevgirtin û serxwebûna k’urdan  di demajoya bidawîbûna Şer’ê cîhanê yê yekem da r’adiweste.

Piştî r’êgerînek a (êk’skûrs) dîrokî ya bi hûrgilî Jîgalîna gotina xwe ya di derbarê k’urdên Kermanşahê da li ser hev da tîne. 

Di beşê wê tomerîkirinê da ew dinivîse, ku herêma K’ermanşahê di dema şer’ê cîhanê yê yekem da di nav herêmên Împêratorîya Îranê da ya here ne aram bûye. Şûxulkirina sîxurîyên dewletên derek’e û hebûna art’êşên wan ew herêm kiribûn qada p’evçûnên di navbera êl û  eşîr û dewletan da. Di salên berî şêr’ da k’urdên başûr-r’ojhilatê Îranê xwe wek beşekî net’ewa mezin a R’ojhilata Nêzîk û Navîn hîs dikirin, lê  bi demê r’a t’evgera wan a dijî bêdadîya desthilatdarên Îranê û destêwerdanên bîyanîya di nav jîyana gelê wî welatî da gav bi gav r’engê net’ewî werdigire. Ji bo destpêka t’evgera k’urdî di herêma K’ermanşahê da pêvajoyên şoreşa destûrî bûn sedemên giîng.

Piştî r’avekirina pêvejoyên siyasî ên wê demê di herêma R’ojhilata Navîn, Kafkasîyayê û t’evyîya cîhanê da Jîgalîna gotina xwe ya bi navê „K’urdên herêma K’ermanşahê berî û di dema Şer’ê cîhanê yê yekem da“ ser hev da tîne: 

„Bi vî awayî, çareserkirina pirsgirêka k’urdî di nava siyaseta dewletên gewre yên derek’e da ne armanceke sereke bûye...Encama beşdarbûna dewletên ewropî di ç’eranûsa k’urdan da li her cîyan xizanî bi xwe r’a anîye: xanên ku demekê dewlemend bûn erdên xwe wisa arzan firotin, ku weke belaşdayînê bû, şer’ên di navbera ber û eşîrên di nava pêşbirkê da didomîyan. Ji ber ku di Şer’ê cîhanê yê yekem da k’urdan gelek windayîyên mirovî  dabûn, deştên wan nehatibûn r’akirin û çandin, gundên wan xalî  bibûn.“

Rast e, p’irtûk di derbarê demajoyeke dîrokî ya kin a dîroka k’urdên herêma K’ermanşahê da ye, lê ji ber ku pirsgirêka wê herêma R’ojhilatê K’urdistanê di nav çarç’oveya pirsgirêka k’urdî bi giştî û di nav p’êwendîyên pêvajoyên cîhannî  da tê nirxandin, qîmetê vê pirtûkê, wek ç’avkanîyek a dîrokî ya  zanistî, pir’ girîng dibe. 

çapkirin