EZZ CEWO

ZDT1

 

end raman nrn li ser rastya v ola kevnar, rewa w ya ro,

nexwendtya ol ya di nav me da leystokn siyas

 

Ji i welat destp dibe?!..

(Ji straneke rs ya sovt)

 

Dema hinek hevaln me yn Yektya zdyn Kurdistan ji min ra digotin: Tu ima titek ji kovara me Lali ra nanivs?- Ez di nav mitaln xwe da digeryam, min dixwest tbighjim, ka i dikarim binivsim tu bersiveke ern nedidt: , ez i binivsim?- Min digot, - Ez ne amade me naxwezim hema wisa, ji bo xatir nivsek titrk binivsim. Pirs pirsgirkn zdty pirsne giran in, mijara w j ne wisa pir hsan e!..

Her iqas j min gotib-na, dsa dem bi dem tit di mejy min da digeryan, min li ser wan ser xwe dand, l dsa ez ji xwe raz nedimam... Heya ku em gihtin demek min dt,  ku hinekan zdt kirine mijara gotin nivsn ewt vala: her kesek, i t ser w, dibje dinivse, nrnan davje hol; hemn di v rew da nedost neyarn ola zd netewa kurd j dest avtine van nezan hsrn he sewday xwe yn di nav me da ev hem kirine nijara kirn- firotana siyas...

ev pirsgirka wek gjgerngek li hev zivir zivir ji xwe ra nrneke mejy nexwe dr he aqilan derxist hol. Gotin: zd ne kurd in! Li hember v di nav gel da helwestek r da: Eger zd ne kurd in, d k kurd e?...

van tevan ez vegerandim zarotya min. min ji wir va dest bi lgerna bingeha xwe ya zdty kir: Em- zd k ne? Ji bo i ji me ra dibjin zd? zdt bi xwe i ye? Van pirsn din tabet nedidan min...

...Bi rast, hing min avn xwe vekirine, ji mirovay chan ra tgihtina min bye, min xwe zd nas kirye... Rasttir dib, ku mirov bigota, me hemyan, n ku di gund me da mezin dibn, me xwe wek law zd nas dikir. zd j, ne wek titek cda, wek rengek kurdan, n here kurd may, yn li ser bingeha netew domby, ziman xwe j me kurd dizanib... Ev ji i dihat? Her iqas bav min- Cewoy Emer Mamo, mamostay zimann kurd ermen b, endam Partya komnst a Yektya Sovt b, dolojya v party j atzm ferz dikir, l kalik- prikn min dayka min bawermend bn, zdt diparzn, x, pr, xk birayn axiret, koek ji mala me km nedibn. Her cejneke ol bi girdaneke pir mezin dihate prozkirin, ev radibn pav roj digirtin, dwar, stne ban xanyan n ji tenya dy tendr reby bi r dinitirandin, vara cejna Xidirneb xwe bi hlikanan dikilan, ji bo ku gunehn xwe dawnin . Doldang digerandin: ke xortn 10-12 sal radibn ser xany her malek, goreke rengn, an trikek di kuleka w mal da dadiliqandin bi hev ra wek stranek deng didin hev: Doldang, doldang,

    Xort mal zavang,

 Pra mal qurbang...

Titek bixin v doldang!

L hema w ev di sinyek da ar dadann ser str, temezyeke hevtreng davtine ser hvya hatina Syar Mirazbex Xidirneb bn. eger opa sima hesp Xidirneb li ser r bihata dtin, bizanibe, erxa w mal  rast dizivire ew bibe xwed mal hebneke mezin, mala wan tije ke kur be, w ke xortn w mal bighjin bext miraz xwe...

her iqas j ev hem hebn, ev ra- rizmn netew, toreyn kevneop dihatin parastin, v gund bi zdt bn dida, l dsa j nav w Pampa kurdan b. hem pampyan bi serbilind digotin em ji Pampa kurdan in. Her pa, dereng nav gund guhartin dann Span. L dsa heya ro j kesek ji gund Span ji xwe ra nabje span, dibjin pamp...

Ev rewa me ya xwezay b. tu car j li ser me ra derbas nedib, ku em v rewa xwe ya xwezay ji hinekan ra irove bikin... Dibe ku, eger ev nezanya ji nav me derket nnbya, me di derbar van titan da behs j nekira.

A li vir e, ku dibjin: Tu titek xirab tune, ku titek qenc t da nnbe!

Bel, em dsa vegerin ser Pampa kurdan. Ev gund li Ermenstan, bakr yay Elegez, di nav sgoeya rzeyan da destpka sedsala 19a ji hla zdyn ji tevkujya Roma re filit va hatib avakirin... van zdyan h 200 sal ber dizanibne, ku ew bi ola xwe va zd ne, l bi netew kurd in, ango kurdn zd ne. ji bo w j nav gund xwe danbn Pampa kurdan.

Mirov de j, ku di destpka sedsala 21  hezarsala sisyan van titan irove dike, l awa bik, kort nezany tim di droka me da roleke re kirt lstine, n ku bi van nezanan dilzin j wek sen bir, yn ku li der- dorn malan digerin, ji bo hestyek birevnin, dest davjin wan dij yektya netew didin lstin!..

Lstik bi lstikan, l em bn ser zdty.

Di Sovta ber da, bhtir j di Ermenstan da kurdan zdtya xwe ba parastye. Ev j ji ber ku 24 gundn me yn xur kurd li Ermenstan hebne- bi zyaret ocaxn xwe va, bi oldar bawermendn xwe va, bi xan tendr-kuikn xwe va, bi n ahyn xwe va. Hem bi reng naveroka xwe va- netew reng awazn ola kurdan a kevnar zdty l.

Bi hem rabn rnitina xwe va van kurdan bi zdt bn didan rojyn xwe digirtin, cejnn xwe proz dikirin, n ahyn xwe pk dann, din ser mezelan, li goristanan miryn xwe br dann, nan miryan derdixistin, xr didan, wek ku an zdyan dikeve, li hev dipirsn: din hewar-gazyn hev, dibn xwendyn ayyan, din ber ocax zyaretan tya dibn, ser xwe dadann, hvya jyaneke bextewar dikirin bi v reng jyana xwe ya netew didomandin.

L kuloa sersal? Ev j hema-hema  diket dema ku ev roj weke hev dibn dema sersala kurd ya netew Newroz. Wan rojan li fza gund me- li Davan berfnek derdiket- ne wek kullkn berf yn din b bejna w bilind b, ser w wek ku zengilek lvn w t-t bibin pava zivirbin- vaj bibn, wek peln serbixwe. Reng wan st b. di navenda her pelek tdirjk ra kleke zer vekir (qik) derbas dib- tey bigota yek ta derz hidlaye ew kl daye... hn dizanin nav v berfn i b? -Newroz! Berfna sersal, mizgnya bihar Newroz- Newroza delal! L dema ku kulo ker dikirin?! Her we bidta, em- zarok awa li dor dicivyan, me t digirt, b sebir hvy bn, ka w mory para k bikeve. Mezin mal j, demek kalk min, l pa j bav min, kulo ker dikir ji bna petin temtskan heway li ber bvila me frdida deng mezin mal guh me dihingavt: Ev para Mr Roj, ev para Xudan Mal, ev para Zyay zer, ev para Mamerean, ev para Mam ivan, ev para Gavan Zerzan, ev para Xeta cot, ev para malxw mal, ev para... rwy me, ev para ...xwendevan me, ev para!..

A, zdt ev b!.. ro j ev e, eger em bi rast zd bin bi k mezinn xwe va, bi oldar  bawermendn xwe va b qle lp... zd bin, ji ber ku zd ne, ji ber ku rewa kurd a xwezay zdt ye... zdt zdbn j ne wisa hsan e!

li vir flbaz, lpok ne pwst in. zdtyeke n, ji ber xwe hinart, b bingeh nikare hebe, dmka w kin e, ji ber ku zdtya rast ya proz a destpneket li ser zar kal prn me maye, di rewan ramana wan da ye, ya ku bi zar proz oldarn me yn rast paqij t gotin dibe perwerdeya me ya rewan2... Ev j di jyana me ya herroj da hema wisa hsa nabe. Zaroka ku bi anda byan ya xerb mezin b, ya ku heya bi xurek xerb hate mezinkirin, di mala xwe da bi zdt nejya bn neda, nikare bibe zd. Bi gotinek: Ez zd me! mirov nabe zd. zdt di destpk da bi perwerdeya dayk ra t dayka zd, ya ku ew bi r xwe ra, bi lorkn xwe dide zarokn xwe... Eger em dixwezin zarokn zd mezin bikin,  div her daykekek zd bikin mamostaya ola zd. Ol bawer ye, bawer j bi rya tghtina raman dighje, ji v ra j kar xebateke bhempa pwst dike...

Bingehek weha by j wisa hsa hilnawee, nay tunekirin. Ev hezar ssed sal e, ola slam di Kurdistan da cy xwe girtye, giranya gel me (80-90%) v ol diparze, l h j, pit ewqas sal, gelek kevneopyn zdty di nav w da mane...

Havna 1993an mey li Komara Adgy ya Fdrasyona Rssyay di gund Bloy da konfransa Yektya kurdn Sovt lidarbixista. W dem ez der-dor 15 rojan li wir mam malmvann min j du malbatn kurdn misilman bn... daykn van malan, dema sond dixwarin, digotin: Ez bi v Roj!, Ez bi v nan germ texte sivr sar!, Ez bi v agir!... Ma ev ji ku t?

L eger em sondn nav me- zdyan binihrin?- Ez bi v ems!, Similay! (ango, Bismilay!), Ez bi milyaketan!, Ez bi Cin Teyar!, Ez bi ims!- Ma ev ji ku tn?

Wek ku ji van herdu mnakan t xuyan, li bal hinek kurdn misilman hinek  titn bingehn n zdty bhtir hatine parastin, ne ku li bal kurdn zd.

Demek oldarek zd b mvan me- mirovek hja, oldarek proz! Min demek xizmeta w kir. her car, dema ez bi w ra tkildar dibm, zarotya min dihate bra min, dema kalik min Emer Mamo ez diandim pey x, an pr xwe, digot: Here, lawo,  bje pr Kerm Biro, bila b, bna min teng bye, min bra w kirye... Ya Xwed hvy ji min km nek, ez gunehkarek im, li r erd dijm... Ya Xwed! Digot ez dilezandim: De bilive, ha!

her car, dema ez bi oldar bi rz hurmet ra diaxivm, min texmn dikir, ku wek ku dema zarotya min, bna kalik min bi Kerm Bro fireh dib, bna min j- bi kek pr...

L pit van, dema dihat bra min, ku ev zarokn me yn ro, ji hebn bawerya xwe b zanebn mezin dibin, ez bnteng dibm...

di demeke weha da, carek w pr me y proz rheden ji min ra got: Ez ji te ra gor bim, xwez zdyn mna te pir hebna!- Min ber xwe neda, ez teqyam: Ez i zd me!- Min got.

Ma, li te xwe nay, ku zd y? W pirs.

Na! Ne ku li min xwe nay! Ma zdt weha dibe? Em hem yn derdor me, heya gelek zarokn we oldaran j, nizanin zdt ye, mirov awa bi zdt dij, mercn zdbn zdty i ne? Gelo, eger van femkorn nav me zanibna, w bigotana, ku zd ne kurd in?.. Min bi dengek bilind gotina xwe bir.

Ma, tu awa tit wisa dibj, - pr ber dil min da hat, - her zdtyek ji dayka xwe zd dibe! Ma d-bav te ne zd bn? Bel! Tu j zd y!..

Min dsa ber xwe neda, v car ez bnteng bm (bila keko min biborne!), bi xeyd l vegerand: Keko, ez gor, ez ji d-bav xwe wek mirov hatime chan. Pa ez bi anda kurd wek kurd mezin bme! zdtya min j, dema ez bi dayka xwe ra me ber zyaret ocaxn me, waz-girtye; dema oldar hatine mala me, wan kalik min sowbet kirine, wan drozge xwendine, qewl beyt gotine, dema hatine ser miryan, rojn mezelan... hew! Hema kesek ez zdt fr nekirime, dayka min ji min ra lork, an mercn zdty negotine. Ew bi xwe j ew nizanibne. Kesek ew j fr nekirye. H ya me ba e, me gund dtin, me zdt (pir an hindik!) dt jyan kir. L van zarokan, n ku li mtropoln byan mezin dibin bi anda xerb, di nav hewa dor ber oln xerb da, em awa biparzin?

awa?!- Pir b hemd xwe pirsa min dubare kir.

ku xwe zd dibne, - min got, - div ji bo zdty titek bike. Kek pr bi pirs li min nihr.- i? Min pirsa w ya b deng bi zar l zivirand.- V j hn bibjin! bar her giran li ser mil we oldaran e! Hn ji bo ruh her zarokek tkon bikin, tkona ol-netew ya qazenckirin. Bes nne, ku hn herin ser miryan, dirozga bixwnin, div hn herine her maleke zdyan, li bal zndyan, her yek ra tkildar bin, rewan mejy wan bi zdty perwerde bikin. Hn in hostayn rewana wan! Nizanim, ez ne oldar im, l ez dibnim n oln din awa kar dikin. Roj-nava roj kery we ji dest we die. Eger wisa bidome, dem b, hn bibin wek ivann b ker...

Kek pr bi mell li av min nihr, min texmn kir, ku di ruh w da hwarzeyek rabye...

Ew hwarze ro j di nav min da kel dide. Dihatya van zarokan w awa be? Em v ola kevnar a gel kurd awa biparzin- wek pareyek xezna anda mirovahy? Ev nezanya ola netew nexwendtya ol em awa ji hol rakin bingeha xwe ya ruh rewan nas bikin? Ev pirsana dikin hwarze bersiva xwe dixwezin.

Ji hla din va goftgohn cda, yn ku ro li ser ola zd derketine hol, netabety didin her kurdek tght (ew zd be, an-na!) mirov dixweze tbghje bersiv wan pirsan bibne...

Dema em dibjin zdt ola kurd ya kevnar e, yn dijmber me van titn han didin p me:

- Eger zdt ola kurdan a kevnar e, l ev peyvn weha, yn ku di v ol da hene, hn awa irove bikin? -ems, ims, Sultan zd, cinet, cehneme, ruh, cin, miilyaket, melek, Tawis Melek, x, Nasrddn, Sicadn, Melek Ferfxeddn, xbekir, Ebbekir, Cinteyar, xad (x Ad), similay (bismilay), Reb alem/ Rebilalem, Xuliqellah, Xaliq...- dibjin, ku ev navn bingehn n ola zd, ne ku ten yn ereb ne, l her weha giranya wan peywirn ola slam destnan dikin...

Heya radeyek ev rast e. L ten heya radeyek! Heya destpka dema xad rew cda b, bi hatina xad hem rformn bi nav w ra girday serdemek n di droka ola zdyan da destp dibe, ya ku em bi merc serdema xad nav bikin. L serdema ber xad j em wek serdema zdtya kez, ya bihurt (proz) nav bikin. 

zdtya ro, ngara v ola me ya kevnar proz bi hatina xad ra wazek din wergirt. Wek ku ji avkanyn drok t zann, xad (x Ad) di dema xwe da (sedsala pncan a ko) di Bexday da xwendina zanist standye (binihre gotara Feq Huseyn Saxni a xad, kovara Lali, 2004, hejmar: 21, rpel: 24-26.). w dem j di Bexday da xnc perwerdeya ola slam tu perwerdeke din nikaribye hebe, ji xyn misilmanan yek ji oleke din ji bo perwerdey nehatye pejirandin, ji ber ku ew perwerdeya ola slam bye. Ji bo w j ew zdtya serdena xad bi reng xwe va pir nzk slam bye, heya wek tarqateke w, hem zanista w ya ol bi trmnolojya slam hatye- gihtye me, heya hem navn Xweda Xwedawendn ola zd wergerandine ereb, ango kirasek slam l kirine. Ev j xwezay ye, ji ber ku w perwerdeya ola slam standye, ne ya ola zd. Heya radeyek ev zanista xad, ya ku oldar serdema w ten zark hn bne (oldarn zd dibjim, ew dnek snem-devter ye li ser balg dighje hinek oldarn araza pispor), di nava aroveya oldaran da ten teng maye. L zdtya ber xad, ya ku bhtir gelr bye, di nav gel da, di nav zargotina me ya gelr da hatye parastin.

Em hema li van peyvan, n ku h j di nava zdyan da zind mane, binihrin: Mr Roj3, Xudan mal, Zyay zer, Mem ivavn, Gavan Zerzan, Mamerean,   navn din n proz, eger ne nav xwedewandan in, l i ne? Her iqas j di nava sedsalan da dikare hinek tit di wan da hatine guhartin!

bi v awah, pit rformn xad hd-hd, berek va na peyvn : Xweda()4, rewan, bihut, raman, dojeh, firt, ol, tep, Roj, bi hvya Xwed van peyvan bikar tnin: Ellah, Reb, Xuliqellah, Rebilalem (Reb Alem), ruh, cinnet, cehnime, fikir,  Milyaket, dn, cin, ems.

Dibe ku dehsal pwst bin (dibe ku sedsal?), ku lkolnern ola zd bingehn wan n netew bibnin.

d em di derbar nexwendtya hinek oldarn me da nabjim, n ku li ser n xran li na drozgeyn ola zd heya ayatn Qurana proz dibjin ha j p nnin...

ro zdt ji aroveya teng a monopolya end oldaran ten derketye. Di dema xwe da gelek berevkarn zargotina kurd her weha qewl beyt drozgn ola zd j berevkirine weandine, weann Yektya zdyn Kurdistan ro bi lkolnn xwe va goftgoheke berfireh li ser v ola kurdan a kevnar vekirine (bingehn j di Lali da). ew goftgoyn di civak da (hinek cyan bi tirs, hinek cyan bi erm diz) ro cy xwe didin lkolnn zanist yn li ser rpeln weanan bi radyo-tlvzyonan...

Wek me li jor j got, h j di nav me da hinek ji nexwendtya ol zdyan ji netewa kurd cda dikin. Ji bo van titan j bingehn cda-cda hene: yek, wek ku me got, nezanya ol ya di nav me da ye, ya duduyan, cdaxwezya ol, ya ku bingeha xwe ya obyktv heye di nava gelek geln chan da j r dide5, a din, faktora siyas ye: dema destek ji derva van titan tevger destek dike, ji bo ku derb bighne yektya netew bi git. An j ch-chna ev hem faktor bi tev dertn hol.

em, wek zd , her weha, lkolnern ola zd, gihtine qonaxek, ku div vekir bi hev ra biaxivin, hem terefn pirs yn tar ron bikin, av chan li ser rastya zdty, nezan-nexwendtya di nav me da leystokn siyas vekin.

Div mirov ne li v pirs, ne j xetera leystokn siyas yn ser me- zdyan, bi avek bik nenihre...

 

Li na peyvnivsar

... Du sal ber ji Lali peywirdarek hatib Rssyay. Ew bi temen xwe ciwan, l pir zane b. Bi zanist nzk pirs pirsgirkn ol dib, ji bo w j ji hla gel va hate hezkirin.

Dema hevdtinek kurdek zd j pirs: Koek birz, li vir hinek zd derketine dibjin, zd ne kurd in. Ev i tit e, ji ku hat? Hn li v pirs awa dinihrin!

Koek hizingek rahit , by ku lez bikeve, peyv bi peyv, yeko-yeko gotinn xwe rz kir: Ewn ku wisa dibjin, dibe ku ne kurd bin. , ger wisa ye, ew ne zd ne j. W dem ew div ji prik daykn xwe bipirsin, ka ew ji ku tn... Eger ewn ku wisa dibjin ne kurd bin j, ew nay w watey, ku zd ne kurd in, ji ber ku tu tkilya mirovn weha bi zdty ra tuneye.

Eger zd ne kurd in, d k kurd e?- Koek gotina xwe domand. K kurd e ne kurd e, ez nzianim, l ku zd kurd in, ew j kurdn li ser bingeha kal bavan may ne, ez v dizanim. chan j v dizane...

                               ___________________________________

 

Nas:

1. Tu grfteryek di navbera nav ola kurdan a kevnar zd nav Sultan zd da nne. Nav ola zd yek ji navn Xwed ye. Di qewlek ola zd da t gotin: Hezar yek navn Xwed hene, zd j navek Xwed ye!. Her navek Xwed t ravekirin: Peyva zd ji peyverza Y ez day  t. Pa, h dereng, ev peyverz di axavtina znd da hey hatye gotin di w da guhartin bne, peyv j weryane, gihtine hev ew bye peyvek. Peyverza y ez day bye Yzd, ev j ji hla xwe va bye zd (zd <zday<Yzday<y ez day). H j di nav gelek zdyan da ji zdyan ra dibjin ezday...

L Yzd bn-Maew bn- Eb- Sifyan ben Omeya ji era ereban a Qurya ya li Mekk, pismam Mihemed Pxember dr e, yek ji Xelf (Sultan) chana slam bye.

Yezd (an, wek yn zd w nav dikin, Sultan zd) kur Maew bn Eb ifyan e. Heya zd (Yezd) xelft di dest malbata Pxember da bye. Ji v malbat El xelf 4-em dawy bye. T gotin, ku kutina w bi dest maewyan bye. Hesen kur El, t jehirdadaykirin, din- Huseyn hem malbata wan, bi git 22 kes, di Kerbelay da ji hla zd va tn kutin. , bi v awah, daw bi desthilatdarya malbata Pxember t pismamn wan n dr- meawyan desthilatdary hiltnin dest xwe. zd dibe Xelf (Sultan).

2. Rewan, ango, ruh di kurd da peyva Pakrewan (pak+rewan), t watetya ruh pak/paqij, ango ehd. Her weha di Avstay d j peyva ravan t wateya ruh (li ser ruh rewan binihre nasya 3.).

3. Di kurd da wateya peyva mr  teng nne (mr jin). Di zargotina me da peyverzn weha mane gihtine me: Mr Roj, Mr Dwan, Mr-Milyaket. Dema em di aroveya zimann hind- ewrop (hind- grman) da hember hev dikin, dibnin, ku di hinek cyan da wateyn wan dighjin hev. Mnak, di nglz da peyva merit (mrit) t wateyn qazenc, hjay, qazenckirin, hjay titek byn. Di rs da peyva mr di nava peyverza mr goroda da t wateya rvebir, serok (rvebir/serok bajr). Dema mirov van mnakan dide ber hev, dibne, ku di kurdya kevn da mr hatye wateya peywirdarek payebilind (Mr dwan), peywirdarek proz di pantona xwedawendan da (Mr Roj, Mr - milyaket). Eger em peyverza mr- milyaket ravekin, em bibnin, li vir mr bi wateya milyaket hatye tgihtin: dema pyn me peyveke byanyan di nav axavtina xwe da anne, ew bi peyveke kurd ra tevay bikar anne, ji bo ku b tghtin: hor-melek, mr-milyaket, ruh rewan, roj emal, ert merc, dua-dirozge, he-aqil, der-bac...

Mr peyvek e, ya ku di kurd da wateya w fireh bye, an du peyvne cda ne, yn ku ten bi wazn xwe va di nava dem da bne wek hev?! Ji bo bersiveke rast zanist b dayn, div lkolneke zanist ya kr berfireh b kirin...

4. Wek ku me li jor j got (binihre nasya 1-em), her navek xwed iroveya xwe heye. Xwed  j wateya xwe heye, ango, y ku xwe daye. Di qewleke zdyan da h j roveya w maye:

                                                Xwed chan swirand,

                                                Kesek Xwed neswirand-

                                                Xwed xweda ye!

Li hinek devern Kurdistan naha j li na peyva Xwed(Xud) peyva Xweda(Xuda) t bikarann.

Her weha navn Xwed yn din j hene: Yek jorn, Y b heval, Padiah Padiahan .y.d..

5. Em zde dr nein: ev d zdetir heyt sal ye, Ermenstan wek komar heye, siyasteke netew ya yekgirt t meandin, dibistann netew hene, l h j ermenyn katolk xwe frang nav dikin bi dijwar hal zewac bi ermenyn grgoryan ra pk tnin. Ew xwe frang dihesibnin, n din- ermen, ji zarav xwe ra nabjin ermen, dibjein frang (bi ermen- frangrn), hema em hem j dizanin, ku ew rengek ermenyan in. d em di derbar ermenyn hem da, yn ku misilman in, nabjin

 

Gulan- hezran- 2004                                                                          Moskova

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org