Ziman- wek ziman!

 HINEK NRN RAMAN LI SER PERGALA ZIMAN KURD ZIMANZANY

 

Ezz Cawo

 

ro li ser astn cuda- cuda di derbar pirsgirkn bingehn n ziman kurd da goftgoyn cihreng pk tn. Ew goftgo heya radeyek pirsgirkan destnan dikin, l pir caran j ew btir ji xwe ra pirsgirkan tnin, ew pirsgirk j ne anegor qann normn zanista di derbar zimn da tn nirxandin.

Li ber `avan e, ku di war ziman rzimana kurd da gelek pirsgirk berev bne, yn k div  anegor qannn zimanzany bne sererastkirin. Ji ber ku pirsn zimn ne hertim e, ku xwe dsprine hinek daxwazn civak. Ew pirs pirsne zanist ne! Mnak, ji bo xatir w, ku di nav civak da hinek h j dibjin: Roj li dora Chan  dizivire.- an hinek axavtvan di gotina xwe da tewanga navdr dikurtisnin (wek: lehengn Kurdistan, Tevgera azadixwaz a welat yn din), an j bi kurdyeke ewt diaxivin (kea her bedew; v pns; tu kuda die; pirsa her girng), nay w watey, ku div em j wisa bipejirnin tevbigr`in.

Ya ku netawety dide mirov j  ew e, ku gelek nnern saz organn weana me iro v yek li gel ferz dikin.

Ya din pirsa alfab rzimana kurd ye di nav v arevey da j- pirsa Mr Celadet Bedirxan. 

Bi nrna me, Bedirxan ne ji bo w mezin e, ku w li ser bingeha tpn latn alfabyek ji bo kurd amadekirye. Wek ku t zann, h di destpka damezirandina sstma Sovt da li Ermenstan li ser bingeha tpn ermen alfabyek ji bo kurd hatye amadekirin (s. 1921, Hakob Xazaryan), nveka saln 30` yn sedsala bihur disa li vir li ser bingeha tpn latn alfabyeke din ji bo kurd t amadekirin (Ereb emo), div b gotin, ku ev alfab btir bersva sstma dengan a ziman kurd dide. L pit saln 50` li ser bingeha tpn krl alfabyeke din dikeve jyan (Hecy Cind). ji van her alfabyek weke xwe xizmeta ziman, wje anda kurd kirine. Drok ji amadekarn wan ra gotye w h j bibje- spas! L Ereb emo wek romannivs  mezin e, Hecy Cind j- wek zargotinzan (folklorst) wjevan... Ji ber ku amadekirina alfabyek li ser bingeha alfabyeke din, t wateya bikaranna alfabyeke biyan ji bo ziman xwe. ev j titek teknk ye!

d em nabjn, ku h bi hezarsalan ber, dema dagirkeran and nivsa me binp   tunekirine, alfabyn din n byan li stuy gel me alandine (aram, ereb).

Ji bil v, hema her zimanek chan, y ku li ser wan lgern lkolnn zanist tn pkann, xnc alfabyn wan, her weha transkrptsonn (tpveger) wan n li ser bingeha tpn latn hene. d ji zva di nav zimanzany da hatye pejirandin, ku ji bo lgernn zanist tpvegeryn w reng bn bikarbnin. Ji bo ku her zanyar- lkolnerek, dema lgernn zanist pktne, bikaribe mnakn wan zimanan bixwne bikarbne!

Bedirxan, b guman, mirovek mezin e! L ew ji bo titek din mezin e: ji bo lehengya di war ramana netew welatparzya kurd da. Ew wek rewenbr welatparze mezin e. Li ser v ry ji bo v armanc alfabyeke wisa ji bo Bedirxan Mezin pergaleke pkann bye. Ew j, dema ew alfab amadekirye, merc derfetn w dem yn teknk hildaye ber avan. w dem j merc derfetn teknk pir bi snor bne. Ji  bo w j li hember hinek titan w avn xwe girtine. Armancek li pya w bye: i dbe, bila bibe, bi tpn latn weana kurd pkbne, anegor zannn xwe yn zimanzany ji bo kurd rzimanek amade bike. di v war da Bedirxan rola xwe ya drok lstye. Gel kurd ev yek ba dizane qmetek mezin dide law xwe y mezin... h hewce j nake, ku v mirov mezin bi amadekirina w alfab di aroveya w da binirxnin qmet bikin!

 Ya din j, Bedirxan destpkek b, destpk, ya ku div bibe bingeh ji bo pketinn mezintir pvatir. L, ger em titn ku w d nivsne, li ser hev dubare bikin bibjin, ku Bedirxan weha- weha gotye, ew t w watey, ku mirov di c da, li dor xwe bizivire.

Ji bil v dervey v di chan da zimanzanya git (linguistic) pk`etye, di droka w da gelek pisporn navbilind hebne (Vilhlm fon Hmboldt, d Sosyr, Ysprson, Maks Mylr, My, Hybman, Spr, mdt, Trbtskoy, Oratorsk   y din), l dsa j zimanzan di cy xwe da  nesekinye nasekine j.

Rzimann geln chan hene, di paila akadm, xwendegeh zanngehan da pketine. L h j ew gelana anegor pvenn zanista di derbar zimn da rzimann xwe p dixin guhartinan dikin. Her weha di dema Sovt da di nav sstma Akadmya zanist da kurdzan , bi taybet j, zimanzanya kurd pketye. Zimanzann sovt mraseke mezin li d xwe hitine: Qanat Kurdo, erkez Beko, sahak  Tskrman, Ylya Avalan, Kerm Eyb, rada Smrnova, Zer Ysbova, Rslan Tsabolov yn din.

Ziman kurd taybetmendyn xwe yn sazya deng peyvan rziman heye, l hinek tit hene, ku ji bo hem zimann hindewrop ( ne ten ji bo wan!)  git hevbe in. di v war da j di pvajoya drok da karek mezin hatye kirin, gelek qann prnspn van zimanan n hevbe git derketine hol bi zanist hatine tomerkirin, h hewce j nake, ku em ji n va duerx (piskilt) bihinarnin, ew j- bi kurt- kmas ayan va.

Dema di derbar pirsgirkn ziman kurd da t axavtin, div ew axavtin ten li ser prnspn zimanzany be div gotina sereke j ya pisporn zimn zimanzany be. Eger- na..!

pirs pirsgirkn sereke yn rzimana kurd j ji alfaby destpka xwe hiltnin.

Eger di w alfaby da, ya ku di Yektya Sovt da li ser bingeha tpn latn hatib amdekirin (Ereb emo), end tpn zde hebn, l alfabya ku Bedirxan amadekirye, di w da pnc tp tr nakin. ev j ji hlek va nivs sazya ferhenga ziman kurd nivkan lewaz dike, l ji hla din va xwendina kurd ya rast dijwartir dike. Her weha, gelek bjeyn kurd ji ber van sedeman nav hev da dihelin, winda dibin ziman k`urd, y ku di drok da bye xewdy dewlemendyeke b ser bin, hejar bhz dibe.

Wek ku t zann, di zimn da ew deng div bibin xwed tp, n ku, dema di p`eyv da bi tpeke din tn guhartin, wateya w peyv t guhartin, ango ew dibe peyveke din, an j bwate dibe. Dengn weha di zimanzany da fonm (navdeng) tn navkirin.

 

Mnak :

ker- ker, kar- kar, ku- ku, ka- ka, kew- kew;

ker- ker, ber- ber, bir- bir, girik- girik, ro- ro;

par- par, p- p, pa`- pa;

ta- ta, tep- tep, t- t, terk- terk;

ar- ar, ir`ik- ir`ik, eng- eng, em- em.

 

Di gelek zimann chan da bi tpek peyvek an du peyv hene, l dsa j di ferhengn wan da be wan cuda heye... L ya me? Di ziman kurd da bi sedan peyvn bi van pnc navdengn (fonm) bingehn sazby hene, n ku dewlemendyeke awaz didin ziman me, bi weana her ferhengek ra b op winda dibin

Eger alfabya zimanek li ser pirnspn zanista di derbar zimn da wisa hatibe sazkirin, ku her  navdengek xwed tpek be, w dem hem xwendin nivsandina w ziman hsatr rasttir dibe, hem j qannn zimn n hindurn binp nabin.

Jixwe, ya ku ro ziman kurd pwst dike j, ev bi xwe ye!

Zimanzan heya radeyek zanisteke matmatk ye, hem qannn w bi himend girfter hev in, aya qannek hem sazya zimn tev hev dike. Yek ku av xwe bi ziman d vekiribe, ne ku pit temenek xwe y mezin frbbe, dema her ayek dibih, ew a wek ek ya sorkir guh w qul dike...

Ziman organzmeke znd ye. Div her dilxazek ziman d ji bo paqij zndtya w tkonek bike, ji bo k kurdya rn di dev zarokn kurd da xiloxaro berovajo nebe, ziman d rnya xwe winda neke...

Ev nrn   ramanan, n ku me anne zimn, her ten despkek e ji bo goftgoyek li ser rya rastaxavtin rastnivsandina ziman kurd. Em bi tevay bn ser w raman, ka zimanek awa me divt, ka div xwed axvtvann ziman d awa li w ziman xwed derkevin, w biparzin bisprine dest dihatya me- zarokn ro.

Em hvdar in, ku goftgoya mey berdewambibe!

 

Li na peynivsar:

 

Dema me di danigeha Yrvan da dixwend, serphathek wek ankdotek (laqird) di nav xwendkaran da digerya.

 , ankdot j, dibjin, b sansr in. Hem j dibjin, ku di her laqirdyek da ten piek laqird ye.

Weha, digotin, ku rojek profsorek ziman ermen pit prozkirin rojbna dota xwe, dereng ev- derdor kat 2. ji mala dota xwe dert, ku here mala xwe. Di kolann bajar kevn n tar da s-ar xort r li w dibirin, ekn xwe dikinin, bi ermenyeke tevlhev j ra d didin ra li ser da diqrin, ku ew berkn xwe valabike. Ev mamostay rsp metmay, bi avn tuje hsir, bi kelogir li wan dinihre, lalome li ziman w dikeve bi zor cefayek dibje:

-              ima, kur min, tu ima bhurmrty li ziman me dik, wisa bi a  did r`a?

-              Ma eger ez ji te ra bi zimanek rast bidim ra, tuy berkn xwe vala bik?- Xort hewl dide, bi pskolojya kal ra blze.

-              Bel, bel, ez her tit bidim we, ten bhurmety li ziman me nekin, bi zimanek paqij biaxivin! - Profsor l vedigerne.

-              , bi ziman we y rast paqij div ez awa ji te ra d bidim r`a?- Xort berzeq weha bi t`ir`ane ji pr`ofsor dipirse...

Profsor ji rbir xwe ra dibje, k`a r bi  rziman awa rast dibe. Xort v car bi ziamek rast ji profsor  ra dide ra, ev te j bi dilek baristan izdan xwe derdixe, ji bo rya xwe titek  j hiltne, yn din dide wan rbirn ev   ji xwe raz,  ji abna di bin simlan da distr rya xwe didomne, die...

 

Ev serphatyek e, kesek nikare bibje, ka gelo ew bi rast keng li ku pkhatye. L her car, dema ez axavtineke kurd ya ewt dibihn, an nivseke bi rziman a dixwnim, her car ev serphan t bra min...

                                                                                                                       E.C.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org