Ziman- wek ziman!

 HINEK NÊR´ÎN Û R´AMAN LI SER P´ERGALA ZIMANÊ K´URDÎ Û ZIMANZANÎYÊ

Ezîzê Cawo

Îro li ser astên cuda- cuda di derbarê pirsgirêkên bingehîn ên zimanê k´urdî da goftûgoyên cihêr´eng pêk tên. Ew goftûgo heya r´adeyekê pirsgirêkan destnîşan dikin, lê p´ir´ê caran jî ew bêt´ir ji xwe r´a pirsgirêkan tînin, û ew pirsgirêk jî ne anegorî qanûn û normên zanista di derbarê zimên da tên nirxandin.

Li ber ç`avan e, ku di warê ziman û r´êzimana kurdî da gelek pirsgirêk berev bûne, yên kû divê  anegorî qanûnên zimanzanîyê bêne serer´astkirin. Ji ber ku pirsên zimên ne hert´im e, ku xwe dspêrine hinek daxwazên civakî. Ew pirs pirsne zanistî ne! Mînak, ji bo xatirê wê, ku di nav civakê da hinek hê jî dibêjin: ´Roj li dora Cîhanê  dizivir´e.´- an hinek axavtvan di gotina xwe da tewanga navdêr dikurtisînin (wek: lehengên K´urdistan, T´evgera azadixwaz a welat û yên din), an jî bi k´urdîyeke çewt diaxivin (keç´a herî bedew; vî pênûsî; tu k´uda diçe; pirsa herî girîng), nayê wê wat´eyê, ku divê em jî wisa bip´ejirînin û t´evbigr`in.

Ya ku net´awetîyê dide mirov jî  ew e, ku gelek nûnerên sazî û organên weşana me iro vê yekê li gel ferz dikin.

Ya din pirsa alfabê û r´êzimana k´urdî ye û di nav vê çarçeveyê da jî- pirsa Mîr Celadet Bedirxan. 

Bi nêr´îna me, Bedirxan ne ji bo wê mezin e, ku wî li ser bingeha tîpên latînî alfabêyek ji bo k´urdî amadekirye. Wek ku tê zanîn, hê di destpêka damezirandina sîstêma Sovêtê da li Ermenîstanê li ser bingeha tîpên ermenî alfabêyek ji bo kurdî hatye amadekirin (s. 1921, Hakob Xazaryan), nîveka salên 30`î yên sedsala bihurî disa li vir li ser bingeha tîpên latînî alfabêyeke din ji bo k´urdî tê amadekirin (Erebê Şemo), û divê bê gotin, ku ev alfabê bêt´ir bersîva sîstêma dengan a zimanê k´urdî dide. Lê piştî salên 50`î li ser bingeha tîpên kîrîlî alfabêyeke din dik´eve jîyanê (Hecîyê Cindî). Û ji van her alfabêyekê weke xwe xizmeta ziman, wêje û çanda k´urdî kirine. Dîrokê ji amadek´arên wan r´a gotye û wê hê jî bibêje- spas! Lê Erebê Şemo wek r´omannivîs  mezin e, Hecîyê Cindî jî- wek zargotinzan (folklorîst) û wêjevan... Ji ber ku amadekirina alfabêyekê li ser bingeha alfabêyeke din, tê wat´eya bik´aranîna alfabêyeke biyanî ji bo zimanê xwe. Û ev jî tiştekî teknîkî ye!

Êdî em nabêjîn, ku hê bi hezarsalan berê, dema dagirk´eran çand û nivîsa me binp´ê û  t´unekirine, alfabêyên din ên bîyanî li stuyê gelê me alandine (aramêî, erebî).

Ji bilî vê, hema her zimanekî cîhanê, yê ku li ser wan lêger´în û lêk´olînên zanistî tên pêkanîn, xêncî alfabêyên wan, her weha transkrîpt´sîonên (tîpveger´î) wan ên li ser bingeha tîpên latînî hene. Êdî ji zûva di nav zimanzanîyê da hatye p´ejirandin, ku ji bo lêger´înên zanistî tîpveger´îyên wî reng´î bên bik´arbînin. Ji bo ku her zanyar- lêk´olînerek, dema lêgerînên zanistî pêktîne, bikaribe mînakên wan zimanan bixwîne û bik´arbîne!

Bedirxan, bê guman, mirovekî mezin e! Lê ew ji bo tiştekî dinê mezin e: ji bo lehengîya di warê r´amana net´ewî û welatp´arêzîya k´urdî da. Ew wek r´ewşenbîr û welatp´arêze mezin e. Li ser vê r´êyê û ji bo vê armancê alfabêyeke wisa ji bo Bedirxanê Mezin p´ergaleke pêkanînê bûye. Ew jî, dema ewî alfabê amadekirye, merc û derfet´ên wê demê yên teknîkî hildaye ber ç´avan. Û wê demê jî merc û derfetên teknîkî p´ir´ bi sînor bûne. Ji  bo wê jî li hember hinek tiştan wî ç´avên xwe girtine. Armancek li pêşya wî bûye: çi dbe, bila bibe, bi tîpên latînî weşana k´urdî pêkbîne, û anegorî zanînên xwe yên zimanzanîyê ji bo k´urdî rêzimanekê amade bike. Û di vî warî da Bedirxan r´ola xwe ya dîrokî lîstye. Gelê k´urd evê yekê baş dizane û qîmetekî mezin dide lawê xwe yê mezin... Û hîç hewce jî nake, ku vî mirovê mezin bi amadekirina wê alfabê û di çarçoveya wê da binirxînin û qîmet bikin!

 Ya din jî, Bedirxan destpêkek bû, destpêk, ya ku divê bibe bingeh ji bo pêşk´etinên mezintir û pêşvatir. Lê, ger em tiştên ku wî êdî nivîsîne, li ser hev dubare bikin û bibêjin, ku Bedirxan weha- weha gotye, ew tê wê wat´eyê, ku mirov di cî da, li dor xwe bizivir´e.

Ji bilî vê û derveyî vê di cîhanê da zimanzanîya giştî (linguistic) pêşk`etye, di dîroka wê da gelek pisporên navbilind hebûne (Vilhêlm fon Hûmboldt, dê Sosyûr, Yêspêrson, Maks Myûlêr, Mêyê, Hyûbşman, Sêpîr, Şmîdt, Trûbêtskoy, Oratorskî  û yê din), lê dîsa jî zimanzanî di cîyê xwe da  nesekinye û nasekine jî.

R´êzimanên gelên cîhanê hene, di paşila akadîmî, xwendegeh û zanîngehan da pêşk´etine. Lê hê jî ew gelana anegorî pêşveçûnên zanista di derbarê zimên da r´êzimanên xwe pêş dixin û guhar´tinan dikinê. Her weha di dema Sovêtê da di nav sîstêma Akadêmîya zanistî da k´urdzanî û, bi t´aybetî jî, zimanzanîya k´urdî pêşk´etye. Zimanzanên sovêtî mîraseke mezin li dû xwe hiştine: Qanatê K´urdo, Çerkezê Bek´o, Îsahak  T´sûkêrman, Yûlîya Avalîanî, K´erîm Eyûbî, Îraîda Smîrnova, Zerê Yûsûbova, R´ûslan T´sabolov û yên din.

Zimanê k´urdî t´aybetmendîyên xwe yên sazîya deng û p´eyvan û r´êzimanî heye, lê hinek tişt hene, ku ji bo hemû zimanên hindewropî (û ne t´enê ji bo wan!)  giştî û hevbeş in. Û di vî warî da jî di pêvajoya dîrokî da k´arekî mezin hatye kirin, gelek qanûn û prênsîpên van zimanan ên hevbeş û giştî derk´etine holê û bi zanistî hatine t´omerîkirin, û hîç hewce jî nake, ku em ji nû va duçerxê (piskilêt) bihinarînin, ew jî- bi kurtî- kêmasî û şaşîyan va.

Dema di derbarê pirsgirêkên zimanê k´urdî da tê axavtin, divê ew axavtin t´enê li ser prênsîpên zimanzanîyê be û divê gotina sereke jî ya pisporên zimên û zimanzanîyê be. Eger- na..!

Û pirs û pirsgirêkên sereke yên r´êzimana k´urdî jî ji alfabêyê destpêka xwe hiltînin.

Eger di wê alfabêyê da, ya ku di Yekîtîya Sovêtê da li ser bingeha tîpên latînî hatibû amdekirin (Erebê Şemo), çend tîpên zêde hebûn, lê alfabêya ku Bedirxan amadekirye, di wê da pênc tîp t´êrê nakin. Û ev jî ji hêlekê va nivîs û sazîya ferhenga zimanê k´urdî nivîşkan û lewaz dike, lê ji hêla dinê va xwendina k´urdî ya r´ast dijwartir dike. Her weha, gelek bêjeyên k´urdî ji ber van sedeman nav hev da dihelin, winda dibin û zimanê k`urdî, yê ku di dîrokê da bûye xewdîyê dewlemendîyeke bê ser û bin, hejar û bêhêz dibe.

Wek ku tê zanîn, di zimên da ew deng divê bibin xwedî tîp, ên ku, dema di p`eyvê da bi tîpeke din tên guhar´tin, wat´eya wê p´eyvê tê guhartin, ango ew dibe peyveke din, an jî bêwat´e dibe. Dengên weha di zimanzanîyê da fonêm (navdeng) tên navkirin.

Mînak :

ker- k´er, kar- k´ar, ku- k´u, ka- k´a, kew- k´ew;

ker- ker´, ber- ber´, bir- bir´, girik- gir´ik, ro- r´o;

par- p´ar, pê- p´ê, paç`- p´aç;

ta- t´a, tep- t´ep, tê- t´ê, terk- t´erk;

çar- ç´ar, çir`ik- ç´ir`ik, çeng- ç´eng, çem- ç´em.

Di gelek zimanên cîhanê da bi tîpekê peyvek an du peyv hene, lê dîsa jî di ferhengên wan da beşê wan ê cuda heye... Lê ya me? Di zimanê k´urdî da bi sedan p´eyvên bi van pênc navdengên (fonêm) bingehîn sazbûyî hene, ên ku dewlemendîyeke awazî didin zimanê me, bi weşana her ferhengekê r´a bê şop winda dibin…

Eger alfabêya zimanekî li ser pirênsîpên zanista di derbarê zimên da wisa hatibe sazkirin, ku her  navdengek xwedî tîpekê be, wê demê hem xwendin û nivîsandina wî zimanî hêsatr û r´asttir dibe, hem jî qanûnên zimên ên hindur´în binp´ê nabin.

Jixwe, ya ku îro zimanê k´urdî pêwîst dike jî, ev bi xwe ye!

Zimanzanî heya r´adeyekê zanisteke mat´êmatîkî ye, hemû qanûnên wê bi hişmendî girêft´erî hev in, şaşîya qanûnekê hemû sazîya zimên t´evî hev dike. Yekî ku çavê xwe bi zimanê dê vekiribe, ne ku piştî t´emenekî xwe yê mezin fêrbûbe, dema her şaşîyekê dibihê, ew şaşî wek şîşekê ya sorkirî guhê wî qul dike...

Ziman organîzmeke zêndî ye. Divê her dilxazekî zimanê dê ji bo paqijî û zêndîtîya wî têk´oşînekê bike, ji bo kû k´urdîya şêrîn di devê zar´okên k´urd da xiloxaro û berovajo nebe, zimanê dê şêrînîya xwe winda neke...

Ev nêrîn û  r´amanan, ên ku me anîne zimên, her t´enê despêkek e ji bo goftûgoyekê li ser r´êya r´astaxavtin û r´astnivîsandina zimanê k´urdî. Emê bi t´evayî bên ser wê r´amanê, k´a zimanekî çawa me divêt, k´a divê xwedî û axvtvanên zimanê dê çawa li wî zimanî xwedî derk´evin, wî bip´arêzin û bispêrine destê dihatûya me- zar´okên îro.

Em hêvîdar in, ku goftûgoya meyê berdewambibe!

Li şûna peynivîsarê:

Dema me di danişgeha Yêrêvanê da dixwend, serpêhatîhek wek anêkdotekê (laqirdî) di nav xwendk´aran da diger´ya.

 Ê, anêkdot jî, dibêjin, bê sansûr in. Hem jî dibêjin, ku di her laqirdîyekê da t´enê piç´ek laqirdî ye.

Weha, digotin, ku rojekê ´pr´ofêsorekî zimanê ermenî piştî pîrozkirin r´ojbûna dota xwe, derengê şevê- derdorê katê 2. ji mala dota xwe dertê, ku her´e mala xwe. Di kolanên bajarê kevn ên tarî da sê-çar xort r´ê li wî dibir´in, ç´ekên xwe dik´işînin, bi ermenîyeke t´evlîhev jê r´a dê didin ç´êr´a û li ser da diqîr´in, ku ew berîkên xwe valabike. Ev mamostayê rûspî´ met´mayî, bi ç´avên t´uje hêsir, bi k´elogirî li wan dinihêr´e, lalome li zimanê wî dik´eve û bi zor û cefayekî dibêje:

-              Çima, kur´ê min, tu çima bêhurmrtîyê li zimanê me dikî, wisa bi şaşî  didî çêr`a?

-              Ma eger ez ji te r´a bi zimanekî r´ast bidim ç´êr´a, tuyê berîkên xwe vala bikî?- Xort hewl dide, bi psîkolojîya kalê ra´ blîze.

-              Belê, belê, ezê her tiştî bidim we, t´enê bêhurmetîyê li zimanê me nekin, bi zimanekî paqij biaxivin! - Pr´ofêsor lê vediger´îne.

-              Ê, bi zimanê we yê r´ast û paqij divê ez çawa ji te r´a dê bidim ç´êr`a?- Xortê berzeq weha bi t`ir`ane ji pr`ofêsor dipirse...

Pr´ofêsor ji r´êbir´ê xwe r´a dibêje, k`a ç´êr bi  r´êzimanî çawa r´ast dibe. Xort vê carê bi ziamekî r´ast ji pr´ofêsor  r´a dide ç´êra, evê te jî bi dilekî baristan çizdanê xwe derdixe, ji bo r´êya xwe tiştekî  jê hiltîne, yên din dide wan r´êbir´ên şevê û  ji xwe r´azî,  ji şabûna di bin simêlan da distrê û r´êya xwe didomîne, diçe...

Ev serpêhatîyek e, û k´esek nikare bibêje, k´a gelo ew bi r´astî k´engê û li k´u pêkhatye. Lê her carê, dema ez axavtineke kurdî ya çewt dibihên, an nivîseke bi r´êzimanî şaş dixwînim, her carê ev serpêhanî tê bîra min...

                                                                                                                       E.C.

çapkirin