JI BO PERWERDEYA ZIMN BINGEHEKE AWA DIVT?

 

Ezz Cawo

 

Ziman yek ji taybetmendyn sereke yn navnann netew ye.  Ziman merc hebna netew bi xwe ye. Dema ziman winda dibe, her tit netew winda dibe: anda zark- stran nivatin, rok gotinn pyan, ken gir, lqna zarokan lorkn daykan, soza evna Welt hesreta dayk, ya ku her netewek li ser pyan wek netew dihle. Netewa ku ziman xwe winda kir, bi xwe j dimire, winda dibe.

Ji bo w j her netew, a ku di jyan da hewl dide, hebe bimne, ew ne ten li dij dagerker, zordar kujaran xwe diparze. Ew bi v ra tevay ji v j zdetir tkon ji bo parastina reng rik netew dimene. Stna v j, ya ku hem taybetmendyn din dor tn hnandin hev digirin, ziman e.

Hem netewn ku nexwastine ji r chan bn hildan, ziman xwe parastine pxistine. Ji mjva i sazyeke wan, a netew-and-ol ava bye, di w da tim tim cyek mezin dane perwerde pxistina zimn.

ro j ew netew, n ku d sed salan e, xwed dewlet in, bi dewlet perwerdeya ziman wan t meandin, rvebirya dewlet bi xwe j bi ziman wan e, dsa j tra wan nake, ew reng wazn din ji bo pxistin, perwerdekirin parastina ziman xwe y netew digerin

L ya me?

Ya me, ziman me eyna arensa me ye. Ji bo ku gel me tune bikin, ziman w qedexe u tune kirine. Hem byer pkhatyn drok di ziman me bi ziman me hatine parastin...L di wan mercn dirok da, yn ku  para gel me ketibn, parastina ziman kurd  pir dijwar bye. Ew dijwar, hinek  km hinek zde, iro j hene. L hema naha dem hatine guyartin. di van guhartinan da keda gel kurd pir mezin e!

T bra we?

Di straneke me da t gotin:

Werne ‏‏þr!

Bi kevir, bi kuan werne r!

Bidin dar beran, werne þr!

Werne ‏‏þr!.. 

Yn ku w ax  bi w bang rabne tkon, heta radeyek peywira xwe ya netew pk ann, ro d em giytine reweke n. Naha j dema vegera berbi Welt  pra gihtye: bi pirtk, bi pns, bi zann, bi ramana netew! Vga dema rewenbr zanyaran pra gihtye.

Ji bo w j, div hem saz, rxistin, wean kesn welatparz ji bo v veger karek berhemdar bimenin, ji bo ku tu kurdek kurdistanyek sib destevala venegere Welt...

ro i t afrandin sazkirin, hem j ba e. L div tu tit hema wisa ji bo xatir titek kirin nnbe, div her tit ku ro dibe, bi av roja t l b nihrandin, lewra, ku bingeha netewyeta kurd (wek netewek!) ro t dann- bi hem nirx hjay dewlemendyn xwe yn drok  va. anda ku ro t pxistin, ji bo peroj ye, ziman ku ro t parastin, pxistin perwerdekirin, ji bo peroj ye- ji bo kurd dihaty- zarokn ro. , ka ev zarok  bi kurdyeke awa biaxivin binivsin, ew pir girng e girfter lgern, lkoln perwerdekirina roja ro ye.

Geln chan yn aristan  bi sedslan xwed dewlet bne, ziman wan y dewlet y ferm bye, dibistan, xwendegeh, dangeh nstttn akadm yn zanist- lgern xizmet ji ziman wan  ra kirine. L dsa j hn lkoln lgernn li ser wan zimanan didomin w  bidomin j...

L em?

ro tlvzon radoyn me bi kurd weanan pk tnin, rojname, pirtk, kovar bi ziman kurd  ronay dibnin. Ev titek pir ba e. Bel, titek  ba e, l tr nake. Gelo em bi zimanek awa dibihn dixwnin. Gelo em rast  dinivsin, dixwnin diaxivin? Gelo em di axavtin da qannn peyvsz, rzhnan (hevhnan), rastnivsandin rataxavtina ziman kurd diparzin?.. V j li hlek bihlin, gelo ew ziman, ku iro di weann me da t bikarann iqas mna, an nzk w ziman ye, y ku kal prn me p axivne ro j di kraya Kurdistan da p diaxivin? Ji hla rastya rziman va!

Eger em bi drok rewa gel me binihrin, em bikaribin bersva van pirsan di bingeh da t bigihjin.

Gav bi gav di dema p da axavtina bi ziman kurd w bibe pwst daxwaza dem. Ji xwe hewln wisa hem di herar pareyn Kurdistan da, hem j li dervey welt ji hla saz rxistinn netew va hatine tn dayn. ro, dema li ser rya bidewletbn di Bar mezin da saz dezgehn zanist hindekar tn avakirin, ji bo ziman kurd bingeheke pketin ya girng dibe. L berhemn van hewlan w hn di peroj da bigihjin.

Bel, em bi kurd diaxivin dinivsin!..

Em ro bi ziman d awa biaxivin binivsin, em v ziman wisa j bisprine dihatya gel kurd- zarokn ro. Ji ber v j d ew dem bihurne, ku me digot: Bila biaxivin, bila binivsin bixwnin, awa dibe, bila bibe!.. d dema perwerdekirina zimanek paqij, li ser bingeheke zanist pra gihtye.

Ji bo w j:

-                                     ber pin, pwstya me bi rzimaneke anegor destannn zimanzanya (linguistic) git kurdzanya zanist heye;

-                                     ji bo w j div nsttt, saz dezgehn zanist- lgern yn ziman kurd bn sazkirin;

-                                     ji bo amadekirina pisporn ziman kurd xwendegeh bn sazbikin;

-                                     div her doteke gel kurd ziman kurd ba bizanibe- zarok ji dayk ziman d fr dibin;

-                                     div axavtina bi ziman kurd  bibe kar rmet ji bo malbeta  kurd, her malbetek div bibe dibistana kurd ya seretay.

Ji bo ku ev hem pk bn, div em bi zanist li ser kontspta bernameyeke netew ji bo gel kurd rawestin ji bo pkanna w r rbazn pwst bibnin.

Em ba tdigihjin, ku ji bo pkanna van xalan gyaneke dewlet, saz rxistinn dewlet pwst dikin. L heya ev merc derfet bigihjin, heya ev xaln jor pk bn, maf me nne, ku em dest xwe tewar bikin rnn. Div em bi rya apeman weann xwe, bingehn rzimana kurd yn here lmntar (sade) bigihnin, eger ne ber dest her kurdek, qe na, piranya wan. L, ya here sereke, div karkirn weann me bi xwe bi kurdyeke paqij bi rziman rast biaxivin binivsin, ji bo ku n ku kurd nizanin ji wan kurdyeke rast frbibin, l yn ku zanin j bi dilxwe li wan guhdar bikin, an nivsn wan bixwnin.

Ji bo wan, n ku di malbata kurd da mezin bne, dayka kurd bi r xwe ra zar kurd daye wan, n ku li ber kevya tendr guhdarya irokn gelr yn kal prn xwe kirine, pirsgirka paqijaxavtina ziman d zde nne. L yn ku di encama siyaseta tevkujya sip ya dewletn dagirker an ziman d h  nizanin, an j bi kurt kmasyan va dizanin, frbna rzimana kurd  merc sereke ye. Ji ber ku: Rziman tomerya qannn rastnivsandin rastaxavtina zimn e. Binaxeyn wan qannan j di zimn bi xwe da ne. h pwst nake, li dervey zimn wan qannan bigerin, an ji ber xwe derxin. Li na w her yek ji me, y ku hewl dide di derbar zimn da biaxive, an binivse, div qannn zimn di xwezayya zimn a  kez da bigere bibne.

Eger wisa bibe, em pit hevoka: Ev pns a min e.  Nebjin, an nenivsin: Ca v pns bide min! An em nestrn, an nebjin: Dayka min delal, dayka min helal!, an,  tevkujya her mezin an, rnya her xwe, nirxeke wek ziman d, ax ava Kurdistan, Sra Amed, Tu kuda die?, Rziman kurd, an Rzimana ziman kurd... Mnakn weha li ser her gavek prg mirov tn.

Ziman kurd ji bo her kurdek ziman d ye ( ne y zikmak! Zikmak kor  dibe, il- seqet dibe, ker lal, an til dibe!), ew dewlemend stna Qubeya me ya netew ye... Di kar parastin dewlemendkirin, l ya here sereke, rast paqij bikaranna kurd deyn peywira her kurdek ye.

Ka em di peroj da xwedy i ziman bin, ew girfter hr kurdek ye, l gotina sereke benda pisporan dimne- pisporn zimanzany.

Ji bo ku mirov bikaribe bi piraktk derbaz frbna ziman kurd bibe, bikaribe qannn bingehn n ziman d hn bibe, div ew hinek zannn sade yn seretay (destpk) di derbar zimn da bi tomer (git) bizanibe. Ji bo destpk ew div bikaribe bersva van pirsan bide:

-                                     Ziman i ye?

-                                     Axavtin bi i awa pk t?

-                                     end ben axavtin hene?

-                                     Sistma zimn i ye?

-                                     Rziman i ye?

-                                     Rziman ji end bean pk t?

Wek ku t zann:

-                                     Ziman heyneke obyktv e. Ew bi drok ji pwstya danstandina mirovan a civak  peyda bye , wek sstmeke serbixwe, bi qannn xwe yn hindurn pketye jyankirye, werguhartin ketin hatye gihtye dema me...

-                                     Ziman pergaleke danstandina mirovan a civak ye. Ji bo ku mirov bikaribe ziman d b asteng  wek pergalek bikar bne (ger bi nivsar be, ger bi zar), div ew ji bingeha xwe ya xwezay ne drxistin... ( yek ji armancn hnbna ziman d j ev e!)

-                                     Ziman  sstma sembol- qalibn ramann mirov e. , her iqas ramann mirov  bi xwe di nav xwe da di nav sstmek da ne, ji sstm der nikarin hebin,  her wisa j sembol qalibn wan (ziman bi deremn xwe yn cuda- cuda va) bi sstm pva tn: sstma deng/tpan (alfab), sstma bjeyan (ben axavtin, bje deremn din), sstma hevhnandin pevgirdana bje dereman (peyverz, hevok gotin)...

dsa, wek ku t zann, anegor van komn sstman j  rziman ji van s bean pk t:

a) dengsaz (fontka);

b) bjesaz (morflog);

c) rzhnan (sntakss).

Hema rzimana her zimanek ji alfabya w destp dibe. Alfab bingeha zimn e bi w j hem ben zimn heya here der hevok gotin ji deng tpan ava dibin.

Ev rastyeke obyktv e, ya ku dikeve bingeha perwerldeya her zimanek.

L ro li ser rya perwerdeya ziman kurd astengyeke sereke heye, ew j pirsgirka alfab ye.

Rewa alfab nivsa me eyna arensa me ye: ji bo ku me bibivin (asmle bikin), nivsa me ji dest me girtine yn byanyan li sty me alandine: n aram, ereb, latn, krl dsa latn.

ro em bi s alfabyan dinivsin dixwnin. Piranya gel me alfabya latn bi kar tne, ev alfab gav bi gav dibe ya netew- git. L rastyeke me ya drok li hol ye: hem tpn ereb, hem yn latn, hem j yn krl pareyn gel kurd n cuda bikar tnin. Bi van dewlemendyeke raman rewan hatye afrandin. Ji bo v j pwstya zanebna van alfabyan bi rya v zanebn yna berbi alfabyeke netew git ro li ber avan e.

L pirsgirkn ziman kurd bi van end alfabyan bidaw nabin. ew pirsgirk j yn bingeh ne xwed bingeheke drok in.

Pirsgirkn ku ro di war perwerdeya ziman kurd da hene, ne ten ji rewa gel kurd a bindest t.  Teref v pirs y zanist, mtodologya perwedey j heye, ya ku di bingeha xwe da dsa ji bindestya drok  t. L ro maf me kurdan nne her tit bi  rew mercn drok yn nehn va gir bidin. Dem pra  gihtye, ku em hinek tit bibnin: zimanzanya git gihtye hlann zanist yn here bilind: zimann kevnar n mir tn xwendi, zimanzan hewl didin, rzimann wan binivsin, l me hem pirsgirkn ziman kurd ji hlek va hitine di rpeln weann xwe da goftgo dikin, ka div kumik li ser kjan tp b dann li ser kjan- na.

d ji mj va di zimanzany da qannek bi zanisti hatye pejirandin, ku, eger di peyvek da bi guhartina dengek bi dengek din va wateya w peyv j t guhartin (ango, ew dibe peyveke din), ew deng div tpa xwe hebe (ew bi kumik be, bi bhnok be, an bi titek din, zde girng nne!).

Mnak:

ker ker

ker ker

kar kar

ka   ka

ber   ber

ar   ar

par   par

tep tep

tam tam

ta ta

Di gelek zimann chan da bi tpek peyvek an du peyv hene, l dsa j di ferhengn wan da be wan cuda ye... Di chan da di war zimanzanya git   rziman da gelek pketin rform bne, l em dsa weke xwe ne...

di v rew da gelo em bikaribin di derbar rast paqij bikaranina ziman kurd da biaxivin? Ne bes e, ku di nav kurdan da s alfab (yn latn, krl ereb) tn bikarann, ev kurt kmasyn bingehn j ji hlek va bi ferzkirinan va didomin dibin asteng.

L her kurt kmas, her asteng kelem bi zanebn tn derbazkirin, zanebn j bi perwerdey t.

Perwerdeya rziman t wateya hnbna qann r rbazn b a axavtin, nivsandin xwendina ziman d. Ev j derfetan dide, ji bo ku her yek ji me bikaribe bi hsane bi and, huner   ra  rizma netew  ra  tkildar bibe bi w bibe xwedy raman gyaneke netew.

Ji bo perwerdeya zimn bingeheke zanist pwst e.

ji bo w j, ber her tit, bi pvejoya bikarann perwerdekirina ziman d ra  tevay  div hzn pisporn zimanzany ji bo v armanc bnin bal hev, n ku bikaribin li ser bingeha destannn zimanzanya git kurdzanya zanist  ji lgern perwerdeya ziman d ra  r rbazn pwst derxin hol.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org