MAFN GERDN YN MIROV PIRSGIRKN PERWERDEYA ZIMAN KURD

 

Azz Cewo Mamoyan

Ez ro ji nva Amrkay venekim, eger bibjim, dema nav netewek hiltnin, di srda ziman w t bra mirov. Ango, netew bi zimn wek netew t nasn. Di  rza navnann netew da ziman bi taybetmendyn xwe va ya here girng e. Ziman merc hebna civak bi xwe ye- wek netew. Dema ziman winda dibe, her tit netew winda dibin: and wjeya zark- stran nivatin, rok gotinn pyan, ken gir, lqna zarokan lorka daykan, soza evna Welt hesreta mesken kal bavan, ya ku her netewek wek netew li ser pyan dihle. Netewa ku ziman xwe winda kir, her tit winda dike bi xwe j dimire, winda dibe.

Ji bo w j her netew, a ku dixwaze di chan da di rza netewn aristan da cy xwe bigire bij, ne ten li dij dagerker, zordar kujarn xwe xwe diparze. Ew bi v ra tevay ji v j zdetir ji bo parastina reng rik xwe y netew tkon dimene. Stna v ngara netew j, ya ku hem taybetmendyn netew yn din dor tn hnandin hev digirin, ziman e. netewn chan ev yek ba tgihtine, lewra j ji mjva i sazyn wan n netew-and an ol ava bne, tim tim di wan da cyek girng dane lgern, perwerde pxistina ziman d. 

ro j ew netew, n ku d sed salan e, xwed dewlet in, bi dewlet  perwerdeya ziman wan t meandin, rvebirya dewlet bi xwe j bi w ziman pk t, dsa j tra wan nake, ew reng wazn din ji bo pxistin, perwerdekirin parastina ziman xwe y netew digerin

ev j titek xwezay ye pareyek ji mafn wan n gerdn ye!

L ya me?

Ya me, ziman me eyna arensa me ye. Ji bo ku gel me tune bikin, ziman me y d qedexekirine her tit kirine, ku ew ji hol rabe. L gel me ew wek ronya av xwe parastye anye ghandye van rojn me. hem byer pkhatyn drok di ziman me da bi ziman me hatine parastin gihtine me...

L, div b zann, di wan mercn dirok da, yn ku  para gel me ketibn, parastina ziman kurd  wisa hsa nnbye. ro j ew rewa bi dijwaryn xwe va didome.

, lewra j, eger li vir em li ser pirsgirkn perwerdeya ziman kurd radiwestin, div di sr da ev yek hildin ber avan: em li ser pirsgirkn zimanek  r`adiwestin, ku bi destr qedexekir ye. Ji bo w j, ji bo areserkirina hem pirsgirkn din div di sr da bi ferm hebna gel kurd ziman kurd b pejirandin bi destr b misogerkirin.

Di chan da geln bindest hebne ro j hene. L t rjm, heya, eger geln bindest tune j kirine, ew nkar qedexenekirine.

Ma gelo siyaseta qedexe tnekirin, ya ku li hember gel kurd hatye t meandin, chana aristan hajp nne? Gelo YE, ku dema biryaran digire wisa bi ermoket pirsgirka kurd bi awayek gulover wek pirsgirka mafn mirov nav dike, ew nizane ku nav v pirsgirk heye!? Ku titn li hember gel kurd hatine tn meandin, dij prnspn aristanya mirov ne. Ku  ev prnsp j h 10 berfanbara sala 1948an di  Danazana git ya mafn mirov  a Rxistina netewn yekby da  bne qann. Ev danazana j li ser asta navnetew ro bye belgeyeke ferm, anegor  prnspn xaln w Rzika NY tkil pwendyn di nav gel netewan da tn areserkirin. Dewletn chan, yn ku Rzika Rxistina Netewn Yekby  pejirandine bne endem w, destrn xwe yn bingehn  anegor  prnspn van belgeyan amade yan sererastkrine.

Em ten s gotarn w Danezan  li vir bi tevay binihrin.Weha, ya yekem da t gotin:

Hem mirov ji dya xew azad tn chan bi rmet mafn xwe va weke hev in. Ewana xwed sewda wijdan in div li hember hev xwed helwesta biraty bin.

Ya duyem j dibje:

Her mirovek divt xwed hem maf azadyan be, yn ku di v danazan da hatine daxuyandin. Div cudayn  tu away di nav wan da tunebin, ew ji i rassay, reng, zayend, zimn, ol, baweryn siyas an n din dibin bila bibin, ji i netew an na sotsal, rewa hebk an  di nav civak da radeya ciy wan i dibin, bila bibin.

Ji bil v, div li ser bingeha statsa siyas, maf yan a navnetew ya  welatek an hermek, ya ku mirov l dij, tu cudaty nekin nava mirovan, ew herm serbixwe dibin, di bin desthilatdarya hineke din da bin, bi xwe xwe birva nabin an bi awayek din ji hla serbixwety (svrntt) va bi snor dibin, bila bibin.

gotara syem j mafn mirov n bingehn  tomardike:

Her mirovek maf xwe y jyan azady heye maf tu mirov nne li hember kes w destdirjayy bike.

Danezana  Maf mirov ji 30 gotaran pk t. L li vir, ev s gotar j  tr dikin, ku  mirov bizanibe, ka  di v chan da, ya ku xwe wisa aristan xwed nirxn mirovay yn hja dihesibne, gel kurd iqs  ji van mafan fayd dibne. Heya, eger em van hem mafan li hlek daynin, ten ew, ku hem nav gel kurd, hem j ziman w di welat w y kal bavan da bi destr qedexe ne, maf kurdan heye, ku di rast qmet pirnspn v danezan, yn Rzika NY belgeyn din navnetew da bi ik guman bin.

Bel, em ro li vir berev bne li ser zimanek radwestin, ku bi destr tuneye. ev j berhema bidad edaleta chan ye, ev j berhema dmokrasya w cihan ye, ya ku xwe aristan dihesibne! Gel kurd di Komara Tirkyay da ne kmnetew e. Li droka damezirandina Komar binihrin: ew bi hevkarya kurd tirkan hatye damezirandin. ev div di Destra Bingehn da hatibya misogerkirin. Eger wisa bibya, hem pirs w anegor prnspn chan Ewropay Destra bingehn bi mkanzmn dewlet bihatana areserkirin.

Ji bo w j pirsgirk ro div bi tevayya xwe va bi  aristan, anegor  pirnspn maf mirov gelan n gerdn bn areserkirin.

Ev  ji hla maf mirov gerdn va!

L ji hla maf hemwelaty va?

Di nav snorn  Komara Tirkyay(KT) da li ser xaka xwe ya kal bavan di mtropolan da weke bstpnc mllon  kurd dijn. Ewana li  vir  bi hemwelatyn din ra tevay weke wan kardikin, diin lekery, serdayyan (vrg) didin dewlet, bi wan serdayan bytcya dewlet digihje hev. Ji w bytc j ji bo serokkomar, serokwezr, wezran, serleker, leker, pols, sazyn dewlet, anda tirk, ziman tirk, ji bo avakirina gund bajaran, tendurusty, sosyal titn din t parvekirin. L gel krd ji van hemyan bpar dimne. Ji bo w  ten ryek hitine: lekery bike, kar xizmeta re  bike, an koberbibe bihele, ji kurdeyety bibe... Ango, roj di nava roj da maf gelek y xwezay binpdibe, w near windabn dikin. Ev j li ser asta navnetew navek xwe heye- tevkujya sip...

L di welatn aristan da awa ye? Tu welaty wan , hinek deyn te yn hemwelaty hene, tu wan pk tn, dewlet j deyn xwe li hember te, wek welaty xwe, pk tne. Ew w bycya ku ji serdayn gel pk hatye, ji bo hem pdivyn welatyan weke hev parvedike: ji bo zarokn wan dibistan xwendegehan vedike, kadroyn netew amadedike, her tit dike, ku ew netew (an kmnetew) wek dewlemendyeke aristanya mirovayy panekeve, winda nebe... Binihrin, di rze welatn Ewropay da ji bo zarokn byan (heya, eger ew yek be!) mamostayan digerin- dibnin, kir dikin, ku bi ziman wan dersan bidin wan. Di Fdratsona Rssyay da bi dehan geln  binec  komar an hermn xwe hene- li ser radeya fdral, an otonom! Serokkomar, serokwezr, parlamnt, al, mara netew, dibistan, xwendegeh, zanngeh, akadmyn xwe yn zanist hene, hem j bi nav xwe bi ziman xwe. L yn ne binec (yn weke me) otonomyn wan n netew and hene...

ev hem titek normal mirov  t dtin! kesek nabje, ku ev hem ji bo ewlekarya wan dewletan  tehlke ye.

Di reweke weha da dewlet div cudaty neke navbera zimanan, ji hla maf bikarann pketin va di bingeha xwe da hem ziman weke hev in. Ew mafek netewan xwezay ye!

Bel,  kurd di welat xwe da ji maf perwerda ziman d marm mane. di mercn ro da ev rewa w iqas bidome, kesek nikare bibje. Gelo rxistinn Komara Tirkyay yn dmokrat atxwaz civaka navnetew w keng  ji v bdady ra bibje- na!? An kurd di reweke weha da near bimnin, ji bo mafn xwe yn mirov  netew  by wan ryn aresery bigerin?

Her iqas li ser rya areserkirina van pirsgirkan h j dijwar hene, l ro d dem hatine guhartin. di van guhartinan da keda gel kurd pir mezin e! Li ser v ry gel kurd ji bo bi dmokras bidestxistina mafn xwe yn gerdn tkonek meandye. yn ku bedar w tkon bne, peywira xwe ya netew mirov  pk anne. ro d  em gihtine reweke n. Naha j d dema li hev civandina dot lawn gel kurd n pispor pra gihtye: bi pirtk, bi pns, bi zann, bi ramana netew!

Ji bo w j, div hem saz, rxistin, wean kesn welatparz ji bo v karek berhemdar bimenin, ji bo ku her kurdek kurdistanyek sib bi w armanc ji c rabe, ku titek bide Welt...

ro i t afrandin sazkirin, hem j ba e. L div tu tit hema wisa ji bo xatir titek kirin nnbe. Div her tit ku ro dibe, bi av roja t l b nihrandin, lewra, ku bingeha netewyeta kurd (wek netewek!) ro jinva t dann- bi hem nirx hjay dewlemendyn xwe yn drok  va.

Geln chan yn aristan  bi sedslan xwed dewlet bne, ziman wan dewlet y ferm bye, dibistan, xwendegeh, dangeh nstttn akadm yn zanist- lgern xizmet ji ziman wan  ra kirine. L dsa j hn lkoln lgernn wan zimanan didomin w  bidomin j.

L ya me? Ya me- di dema p me da axavtina bi ziman kurd w gav bi gav bibe pwst daxwaza dem. ro tlvzon radoyn me bi kurd weanan pk tnin, rojname, pirtk, kovar bi ziman kurd  ronay dibnin. Ev titek pir ba e, l bersva her tit nade. Gelo em bi zimanek awa dibihn dixwnin. Gelo em rast  dinivsin, dixwnin diaxivin? Gelo em di axavtin da qannn rzimana kurd,  yn rastnivsandin rataxavtin diparzin?.. V j li hlek bihlin, gelo ew ziman, ku iro di weann me da t bikarann iqas mna, an nzk w ziman ye, y ku kal prn me p axivne ro j di kraya Kurdistan da p diaxivin? Ji hla rastya rziman va!

Bel, em bi kurd diaxivin dinivsin!..

Em ro bi i zimanek biaxivin binivsin, em w ziman wisa j bisprin kurdn sib- zarokn ro. Ji ber v j d ew dem bihurne, ku me digot: Bila biaxivin, bila binivsin bixwnin, awa dibe, bila bibe!.. d dema perwerdekirina zimanek paqij, li ser bingeheke zanist pra gihtye.

Ji bo w j:

-              ber pin, pwstya me bi rzimaneke anegor destannn zimanzanya (linguistic) git kurdzanya zanist heye;

-              ji bo w j div nsttt, saz dezgehn zanist- lgern yn ziman kurd bn damezirandin;

-              ji bo amadekirina pisporn ziman kurd xwendegeh bn sazkriin;

-              div her doteke gel kurd ziman kurd wisa bizanibe, ku bibe mamosteya ziman d ya yekem- zarok ji dayk ziman d fr dibin;

-              div axavtina bi ziman kurd  ji bo her kurd bibe pdivyeke wek ya av heway, ji bo w j  zanibna ziman d div bibe kar rmet ji bo malbet, her malbetek div bibe dibistana ziman kurd ya seretay.

Ji bo ku ev hem pk bn, div em bi zanist li ser kontspta bernameyeke netew ji bo gel kurd  rawestin ji bo pkanna w r rbazn pwst bibnin.

Em ba tdigihjin, ku ji bo pkanna van hemyan gyaneke siyas, saz rxistinn dewlet pwst dikin. L heya ev merc derfet bigihjin, heya ji bo perwerdeya ziman kurd bingehek t amadekirin, maf me nne, ku em dest xwe tewar bikin rnn. Div em bi rya apeman weann xwe, bingehn rzimana kurd yn here lmntar (sade) bigihnin piranya kurdan. L, ya here sereke, div karkirn weann me bi xwe bi kurdyeke paqij bi rziman rast biaxivin binivsin, ji bo ku n ku kurd nizanin ji wan kurdyeke paqij frbibin, l yn ku dizanin j bi dilxwe li wan guhdar bikin, an nivsn wan bixwnin.

Ji bo wan, n ku di sazyn me yn wjey, and wean da kardikin,  zanebna rzimana kurd  merc sereke ye. Ji ber ku: Rziman dawya dawy tomerya qannn rastnivsandin rastaxavtina zimn e. Binaxeyn wan qannan j di zimn bi xwe da hene. h pwst nake, li dervey zimn wan qannan bigerin, an ji ber xwe derxin. Li na w her yek ji me, y ku hewl dide di derbar zimn da biaxive, an binivse, div qannn zimn di xwezayya zimn a  kez da bigere bibne, bi xwe wan frbibe pa...

Eger wisa bibe, w pit hevoka: Ev pns a min e.  nebjin, an nenivsin: Ca v pns bide min! An w nestrn, an nebjin: Dayka min delal, dayka min helal!, an,  tevkujya her mezin an, rnya her xwe, nirxeke wek ziman d, gel Kurdistan, Tevgera jin, Sra Amed, Tu kuda die?, Rziman kurd, an Rzimana ziman kurd, Ji v key  ra keya Sakarya dibjin, Biryara her girng, rn polsan rast hatin, w ji peroj ra nebjin paeroj... Mnakn weha li ser her gavek prg mirov dibin. 

Ka em di peroj da xwedy i ziman bin, ew girfter her kurdek ye, l gotina sereke benda pisporan dimne- pisporn zimanzany. 

Dibe pwst j nake, mirov pitrastbike, ku  her rzimanek ji alfaby destp dibe. Alfab bingeha her rzimanek ye. Hem ben zimn, ji deremn here bik heya here der hevok gotin, ji deng tpan ava dibin.

Ev rastyeke obyktv e, ya ku dikeve bingeha perwerdeya her zimanek.

L ro li ser rya perwerdeya ziman kurd astengyeke sereke j  pirsgirka alfab bi xwe ye.

Eger em pava  awirek bavjin ser droka gel kurd, em rewa alfab nivsa kurd tbigihjin: ji bo ku me bikinin bin mil xew, biavtina (asmle) me hsa bikin, nivsa me ji dest me girtine yn byanyan li sty me alandine: n aram, ereb... Pitra j yn  latn, krl dsa latn hatine.

ro kurd bi alfabyn ereb, latn  krl dinivsin dixwnin. L piranya gel me alfabya latn bi kar tne, ev alfab gav bi gav dibe ya netew- git. L rastyeke me ya drok li hol ye: bi hers alfabyan j dewlemendyeke raman rewan hatye afrandin, a ku em div bi netew biparzin.

Pirsgirkn ziman kurd ro bi van end alfabyan bidaw nabin. ew pirsgirk j yn bingeh ne benda areserkirina xwe ne.

Pirsgirkn ku ro di war perwerdeya ziman kurd da hene, ne ten ji rewa gel kurd a bindest tn.  Teref v pirs y zanist mtodolojya perwedey j heye. ro maf me kurdan nne, her tit nehn ten bi  rew mercn drok ravebikin. Dem pra  gihtye, ku em hinek titan bibnin.

Gelek netewan di drok da kmasyn di rziman, alfab, heya di oln xwe da dtine dem bi dem rform pkanne. Di chan da di war zimanzanya git   rziman da gelek pketin rform bne, l em dsa weke xwe ne... Heya ro li ser hinek pirsgirkn ziman me ji hla hinek nnern sazyn me va tab hatye dann. Ji wan pirsgirkan ya sereke j ya kmasyn alfabya kurd ne.

d ji mj va di zimanzany da qannek a zimn a hindurn bi zanisti hatye nasn pejirandin, ku, eger di peyvek da bi guhartina dengek bi dengek din va wateya w t guhartin (ango, ew dibe peyvek a din), ew deng div tpa xwe hebe. Mnak: sar sor; sing sng; d d; r r  yn din. Wek ku t xuyan, bi guhartina dengn a o;  i ;    wateyn peyvan t guhartin. Dengn weha di zimanzany da fonm (navdeng) tn navkirin. normal e, ku, anegor van dengan di alfabya kurd da tp j hene. L li rex van ro di heman alfaby da pnc tpn din km in: ji bo deh dengan pnc tp tn bikarann. Ew j ev in: tpa k ji bo dengn k k; tpa p ji bo dengn p p; tpa r ji bo dengn r, r; tpa t ji bo dengn t  t; tpa ji bo dengn  .

Mnak :

ker- ker, kar- kar, ku- ku, ka- ka, ket- ket, kew- kew, kor- kor ;

ker- ker, ber- ber, bir- bir, girik- girik, ro- ro, barn- barn;

par- par, p- p, pa`- pa;

ta- ta, tep- tep, t- t, terk- terk;

ar- ar, ir`ik- ir`ik, eng- eng, em- em.

Di gelek zimann chan da bi tpek peyvek an du peyv destpdibin, l dsa j di ferhengn wan da be wan cuda heye... L ya kurd? Di ziman kurd da bi sedan peyvn bi van pnc navdengn (fonm) bingehn, n ku dewlemendyeke awaz didin ziman me ji ber van sedeman di nav hev da dihelin, winda dibin ziman kurd, y ku di drok da bye xewdy dewlemendyeke b ser bin, hejar bhz dibe. Her weha, gelek bjeyn kurd bi weana her ferhengek ra b op winda dibin Ji bil v nivs sazya ferheng ya ziman kurd nivkan lewaz dibe, xwendina kurd ya rast dijwartir dibe. 

Eger alfabya zimanek li ser pirnspn zanista di derbar zimn da wisa hatibe sazkirin, ku her  navdengek xwed tpek be, w dem hem xwendin nivsandina bi w ziman hsatr rasttir dibe, hem j qannn zimn n hindurn binp nabin.

Jixwe, ya ku ro ziman kurd pwstya xwe p heye j, ev bi xwe ye!

di v rew da gelo em bikaribin di derbar rast paqij bikaranina ziman kurd da biaxivin?

ji bo w j, ber her tit, bi pvejoya bikarann perwerdekirina ziman d ra  tevay  div hzn pisporn zimanzany ji bo v armanc bnin bal hev, n ku bikaribin li ser bingeha destannn zimanzanya git kurdzanya zanist  ji lgern perwerdeya ziman d ra  r rbazn pwst derxin hol.

Ziman kurd dewlemend stna Qubeya me ya netew ye... Kar parastin dewlemendkirin, l ya here sereke, rast paqij bikaranna ziman d deyn peywira her kurdek ye.

 

 

18. 11. 2006                                                                                                                AMED

 

 

 

 

 

 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org