SOS!

Xwendevanên me dipirsin:

“Heger mirov bi pêş va bimeşe, wê berbi k'u va her'e- berbi pêşer'ojê, yan paşerojê va?”

Ezîzê Cewo

Van salên dawîyê, bêht'ir jî ev sê- çar sal in, hinek rewşenbîrên me p'eyvên k'urdî yên ‘pêşer'oj‘ û ‘paşer'oj‘ (û ne t'enê van!) ne di cîyên wan da bik'ar tînin. Û ev yeka bûye sedema goftûgoyên germ di nav xwendevan û bînêranan da. Pirs dertên holê:

“Çima? Ev li ser k'îjan bingehê? Ma berê me kurdî nizanibû?.. Pêşîyên me bi kurdî şaş dip'eyivîn, an..?” – Xwendevan mat'mayî di nameyên xwe da pirsên vî r'engî ji me dikin û benda bersiveke rast in:

“...Dostên hêja, - em di nameyekê da dixwînin, - van demên dawîyê bi têlêvîzîona me û di weşanên din da hinek p'eyvên k'urdî wisa bik'artînin, ku mejîyê me hemûyan t'evî hev kirine. Em çarçav bûne, nikarin ji hev derxin, gelo em bi k'urdî nizanin, an?...

Me berê peyva k'urdî ya ‘pêşeroj’ wek wat'eya ‘roja pêş (me)’ dizanibû. Lê di têlêvîzîona me da li şûna p'eyva ‘pêşer'oj’ ‘paşer'oj’ tê bik'aranîn. Ev “nexweşîya paşop'êtîyê ya zarokan” her weha di çapemenî û wêjeya k'urdî da jî pêl daye. Dibêjin: “Di paşerojê da gelê me wê helwest xwe bide dîyarkirin.” - Em naha nizanin k'îjan e r'ast: ‘paşer'oj’ ‘pêşer'oj’ e, yan ‘pêşer'oj’- ‘pêşer'oj‘?” (Ji nameya Şera Ozkan, Dîlbera Feto, R'ostemê Tahar, Feyzoyê Ahmed‘ ên herêma Krasnodarê, Fêdêrasîyona Rûssîyayê).

Bi rastî, xwendevanên hêja, hûn tenê çarçav nebûne. Em bi xwe jî di destpêkê da bibûn mîna mirovekî, yê ku li serê dur'yanekê sekiîbe û nizanibe bi kîalî va her'e, her çiqas ew bi xwe jî dizane, k'a ji wan r'êyan kîjan e ya wî.  

Lê, ger mirov bi zanistî pirsê binirxîne, r'astîyê derê holê, û wê dîyar bibe, k'a tevlihevî di k'u da ye.   

Weha, divê mirov peyvên ‘pêşer'oj’ û ‘paşer'oj’ çawa û li ku bik'arbîne?

Di sêrî da divê bê zanîn, ku bi giştî peyv û weteya xwe, weke qalib û naverok di grêft'erîyeke pêwendî da ne. Li ser vê bingehê divê bê zanîn, ku ‘roj a pêş’ û ‘roj, a ku wê paşê bê’ du hevokên çarçove û pîvanên cuda ne, her çiqas jî wat'eya xwe va nêzîkî hev in (lê ne hemwat'e ne!).  

P'eyvên mijara nirxandinên me di nav kontêk'stên cuda da saz bûne û di nava kontêk'stên cuda da jî tên bikaranîn- ji bo danasîna wateyên cuda. P'eyva ‘pêşer'oj’ wek dijwat'eya p'eyva ‘paşer'oj’ tê bikaranîn (di pêwendîya ‘r'oj a pêş’ û ‘r'oj a paş’ da) û tê wat'eya di nav pêvajoya pêşveçûnê da ‘r'oj a pêş (me)‘, ya ku em berbi wê va diçin.

Peyvên ‘pêşer'oj’ û ‘paşer'oj’ di nava pîvanên cuda da saz bûne û bi hev r'a di nav pêwendîyên dijwat'eyî da ne. Ango ‘pêşer'oj’ ji p'eyvebenda ‘r'oj a pêş (me)‘ û ‘paşer'oj’ jî ji p'eyvebenda ‘r'oj a paş (me)’ saz bûne. Ji hêla qanûnên p'eyvesayîyê va jî ew herdu p'eyvên dijwat'e (antonîm) nikaribûn ji peyvebendên ‘r'oj, a ku wê paşê bê’ û ‘r'oj a berê çûyî- buhurî’ çê bibûna. Ji van p'eyvebendan ‘r'oj a wê bê’ (‘r'oj a tê’, ‘siber'oj’, ‘dahatû’, ‘duwar'oj’) û ‘r'oj a buhurî’ saz dibin.

Şirova ku ‘paşer'oj’ tê wat'eya dawîya mirov, an axirî (aqûbet), ne rast e û tu têk'ilîya vê bi p'eyvebenda ‘r'oja dawîyê’ (‘axirî’) ra tune, ji ber ku wat'eya vê  peyvebendê ne ku ji zanista di derbarê zimên, lê ji felsefa olî tê, wek me êdî li jorê jî got, ew û peyvebenda ‘roja paş (mayî)’ wat'eyên pîvanên cuda ne. Ji bilî vê, wek ku ‘paş’, ‘paşê’ û ‘paşî’ p'eyvên cuda ne, her weha peyvên tîk'el ên ji wan saz bûyî jî cuda ne û tiştne ji hev cuda didin danansîn.

Erê, r'ast e, mirov berbi dawîyê va diçe, lê ‘axirî/ dawî’ ne ‘pêşer'oj’ e. Û ‘paşer'oj’ jî hîç ne ‘axirî/dawî’ ye, berovajî vê, heya r'adeyekê, ew destpêk e, ji ber ku di bingehê da peyva ‘paş’ e (mînak: “Xortên cîhanê bi pêşva diçin, lê evên me li paş mane.” An: “Hemû çûne- gihîştine ser Hîvê, evên han ewqasî li paş mane, ku hîn bi zimanê dê nikarin du p'eyvan bi hev va girê bidin.”)

 Di nava vê p'îvanê da jîyana her mirovekî destpêka xwe hey û berbi dawîya xwe va diçe (ya ku dibêjin: axirî, aqûbet). Lê, di nava pîvana dîrokî da bi jîyanên van mriovan, ên ku destpêk û dawîya xwe hene, mirovayî bi giştî her û her heye. Her weha her mirovek jî jîyana xwe ya dema pêş wek pêşer'oja xwe dibîne, her çiqas dizane, ku pêşer'oja wî dawîya dawîyê berbi axirîyê va diçe û xala xwe ya dawîyê heye. Lê ‘dawî/axirî’ xala pêşer'ojê ya dawîyê nîne, li vir, her çiqas pêşer'oja mriovekî bi fîzîkî bi dawî dibe, lê bi wateyî, bi zar'ok û peyhatîyan, pêşeroja her mirovekî didome. Ji bo wê jî dema mirov ‘pêşer'ojê’ tîne zimên, ew r'oja xwe ya dawîyê (dawîya xwe) nayne ber çav- pêşer'oja wî dema wî ya pêş e- hem roja wî ya dawîyê, hem jî peyhatîyên wî di nav da. Li vir heya r'adeyekê ‘pêşer'oj’ bi serê xwe t'enê peyveke mêxanîk, a ji du peyvan çêbûyî nîne, ew wateyî ye. Mînak, gotina gelê me: “Zarokên me pêşer'oja me ne!”

Mirovayî (dîrok) jî, weke her mriovekî, xwedî r'ojên paş (pey) xwe hiştî ye (ji vir jî- ‘paşer'oj’) û r'oja pêş wê jî heye (ji vir jî- ‘pêş'eroj’).  

Di nava pêvajoya dîrokî da hemû demên bihurî, yên ku li paş (pey) r'oja naha mane ‘paşer'oj’ hatine navkirin, lê herçê demên ku dîrok berbi wan va diherike jî- r'ojên pêş - ‘pêşer'oj’.  

Sazîbûna van p'eyvan anegorî qanûnên zimên ên r'êzimanî pêk hatîye û divê mirov anegorî wan qanûnan jî li  wan binihêr'e û binirxîne. Divê em li vir careke din çêbûna hinek peyvên vî cûreyî misoger bikin, ji bo ku “rêvîzorên” ji felsefeyên derî zimên û zimanzanîyê hatî wan jî berovajî nekin.

Û, ger rojekê “zimanzanekî” nûhilatî ji we r'a bibêje, ku p'eyva ‘pêşk'evtin’ ‘paşk'evtin’ e, ‘pêşveçûn’ ‘paşveçûn’ e, ‘pêşver'û’ jî ‘paşver'û’ ye, hûn bawer nekin. Lê, ger hinek wan peyvan bi wî r'engî berovajî bi k'ar bînin, bizanibin, ku ew k'etine bin bandora bernameya Berzna Şahsiwar a “Hindik… lê R'indik”... Wê demê jî dimne, ku hûn zikê xwe bigirin û t'ê-ê-êr bik'enin, lê ji bîr nekin, ger ew dibêjin: ‘paşer'oj’ divê ‘pêşer'oj’ bê têgihîştin û, her weha, ger ew bibêjin ‘paşver'û’, ‘paşk'etin’, ‘bink'etin’ û ‘r'eş’ divê ev peyv jî wek ‘pêşver'û’,‘pêşk'etin’,‘serk'etin’ û ‘sipî’ bên têgîhîştin.

Lê, ger ji dil bê gotin, divê em berê xwe bidin gundên K'urdistanê (hişyar, an bi xewn!), her'in gundên ku hîn dest û zimanê t'irkan negihîştinê, nehatine şewitandin, an k'oçberkirin, li k'u hîn zar'okên k'urd hene û bi zimanê k'urdî dip'eyvîn, dayîkên k'urd herr'oj “dersên” zimanê k'urdî didin wan zarokan... Û divê bi pîredêyan r'a li ber kevîya tendûra k'urdî r'ûnîn,bernûs û pênûsê hildin destê xwe, destê wan dayîkan maç' bikin û guh bidin dersên wan...

Ên ku zimanê dê paqij û pîroz p'arastine, ew bi xwe ne!  

Û ji bilî vê, ger em dixwezin bi pêş va her'in, divê pişta xwe bidin paşeor'jê û berê xwe bidin pêşer'ojê û bi pêş va bimeşin- berbi pêşer'oja zimanê k'rudî va!.. Ji bo ku zimanê k'urdî bibe zimanê pêşer'ojê, ne yê paşer'ojê, lewra pêşer'oja gelê k'urd zimanê dê bi xwe ye...

A, li vir jî pirsa xwendevanan a:

“Heger mirov bi pêş va bimeşe, wê berbi k'u va her'e- berbi pêşer'ojê, an paşer'ojê va?”- bersiva xwe dibgire:

“Heger mriov bi pêş va bimeşe, wê berbi pêşer'ojê va her'e, lê, ger ew paşop'ê bimeşe, wê berbi paşer'ojê va her'e!”

Gotineke gelê me heye, dibêjin:

“Bila Xwedê dijminê me jî paşop'ê neke!”

...

Li şûna peynivîsarê

... Û, ger, bibe, hûn li cîyekî bibihên, ku dîsa yek dibêje: “Tu çawa ye?”, “Tu k'uda diçe?”, “Dayîka minî delal, dayîka minî helal!..”, “Keç'a herî xweşik”,“...Vî pênûsî”..., tiştekî nake, bînteng nebe, berbibihêre, wisa bibîne, ku ew dixwaze bibêje: “Tu çawa yî?”, “Tu k'uda diçî?”, “Dayîka mine delal, dayîka mine helal!..”, “Keça here xweşik”,“...Vê pênûsê”..., - lê hew dizane.

Û ji bo wê jî, ji bo ku her k'urdek bikaribe alîk'arîyê bide xudanên van hevokan, em bang li her k'urdekî dilxwazê zimanê dê dikin, ku ew bi nivîs û pêşnîyarên xwe beşdarî  kampanîya alîk`arîyê bibin.

çapkirin