P’IRTÛKA NÛ

 Îşxanê Mîro

Weşangeha Zanîngeha dewletê ya Sankt-Pêtêrbûrgê (Fêdêratsîona R’ûssîyayê) p’irtûka zimanzan-helbestvan-r’ojnamegerê k’urd Ezîz ê Cewo (Azîz ê Cewo Mamoyan) a “T’aybetmendîyên r’êzimanî yên navdêr û bingehên destpêkî yên mak-zimanê hindewropî di kurdî da”  bi zimanê r’ûsî weşand. Ji bo weşandinê akadêmîsîyanê r’ûs ê navdar Îvan Mîxaylovîç Stêblîn-Kamênskî û wêjezan-zargotinzanê kurd ê navdar  profêsor Ordîxan ê Celîl (yê ku çend meh berê k’oç’a xwe berbi Bihuştê va barkir) ji bo weşanê nêrîna xwe ya zanistî li ser vê p’irtûkê dane, û pirtûk bi bir’yara Şêwra zanistî   ya fakûltêta r’ojhilatê ya Zanîngeha Sankt-Pêtêrbûrgê hatye çapkirin. Ev p’irtûk lêk’olîneke zanistî ya dîrokî-hemberhevkirinî ye di nav kontêksta (goveka) hindewropî ya giştî da. Di wê da hinek hêlên t’ybetmendîyên zayenda navdêr, û her weha pirsên bingeha destpêkî ya mak-zimanê hemhindewropî di  k’urdî  da û r’ewşa wê mijarê tên nirxandin û r’avekirin. Her çiqas di danasîna weşangehê da hatye nivîsandin, ku p’irtûk ji bo zimanzan-îranîzanan dikare balk’êş û bi kêr be, lê di wê da ji bo pisporên zimanên hindewropî yên din û zimanzan-hindewropîzanên goveka fireh jî gelek tiştên bi prênsîbî nû û balk’êş hene.

Di vê p’irtûkê da  sê govekên pirsên di derbarê t’aybetmendîyên r’êzimanî û wan yekşêwazîyan tên nirxandin, ên ku di k’urdî û zimanên din ên hindewropî da hene. Goveka yekem di derbarê hêmanên zanîdana zayend û hejimara navdêr ên di k’urdîya îro da ye. Goveka duyem di derbarê hebûna zayenda navîn (bêhêl) a navdêran e di k’urdîya kevnar da. Û goveka sêyem jî di derbarê du k’omên yekşêwazîyên bingehîn e di k’urdî û zimanên hindewropî yên din da (fransî, îtalî, îspanî, portûgalî, tîrahî).

Di vê lêger’îna zanistî da pirs tên danîn û anegorî wan jî bersîvên wan tên dayîn.

Piştî r’êger’îneke (êk’skûrs) dîrokî-zimanzanî û lêk’olînên matêrîalên zimanê k’urdî li ser bingeha mêt’oda dîrokî-hemberhevkirinî, xudanê p’irtûkê nirxandina t’aybetîyên wan şêwazan pêk tîne, yên ku zayend û hejimara navdêran didin xuyan, û li ser bingeha lêger’înên zanistî ew bersîvên zanistî dide. Û hema li ser vê bingehê jî t’aybetîyên zêderên makdêrî yên zimanê k’urdî û şêwazên wan ên cuda tên r’avekirin.

Di pêvejoya lêger’îna sazîya zêderên makdêrî yên zimanê k’urdî da p’arîneke din jî (“î”) bala xudanê p’irtûêk dik’işîne ser xwe, ya ku bi t’aybetîyên xwe,  p’eywir û r’ola xwe va mîna zêderên makdêrî ye. Piştî pêkanîna lêger’înên zimanzanî yên p’ir’alî  xudanê p’irtûkê r’avedike, ku ev p’arîn kevnemaya (arxaîzm) zêdera zayenda navîn (neutrum) e di k’urdîya kevnar da.

Vebijartina (analîzekirin) matêrîalên k’urdî di nav çarç’oveya lêger’îna dîrokî-hemberhevkirinî ya zimanên hindewropî da ji bo wê dîtina xudanê p’irtûkê dibin bingeh, ku di k’urdîya îro da r’êze p’arîn hene, yên ku wek kevnemayîên  (arxaîzm) şêwazên zêderên kevnar hatine parastin. Ku ev p’arînan bi şêwazê xwe yê dengsazîyê û wat’eya xwe ya bêjeyî va wek an mîna zêderên makdêrî yên r’êze zimanên din ên hindewropî ne.

Û  dîtinên di derbêar çêbûna van zêderan û hebûna yekşêwazîyên wan di zimanên din ên hindewropî da, her weha lêg’er’înên p’ir’alî yên di vî warî da bê encam derbaz nabin. Zûtirekê li bal xodanê  p’irtûêkê dîtina  bi zanistî misoger çêdibe, ku yekşêwazîyên  îro yên zêderên makdêrî yên zimanê k’urdî (“ya”, “yê”, “yêd/yên”), bi guh’artinên dengsazî  yên  p’ir’  biç’ûk  va di  r’ûssî da hene. Ev zêderana di zimanê r’ûssî da r’êyeke p’eyvguhêr’îyê ya dîrokî ya wisa derbazbûne, ku mirov dijwar bikaribe eyîtya wan guhar’tinan têbigihîje. 

Xudanê p’irtûkê  bi k’îjan rê û r’êbazan wat’eyên lêksîkî (bêjeyî) yên r’ast ên van bêjeyan  r’avedike, bi wan r’ê r’êbazan jî  ew lêger’înên xwe di warê zimanê r’ûssî  da pêk tîne û bi zanistî derdixe holê, k’a sazîyên herdu zimanan çiqasî mîna hev in...

Lê navnîşa (lîste) yekşêwazîyên k’urdî-r’ûssî matêrîalekî girîng û balk’êş e ji bo lêger’înên zanistî yên dihatûyê  di wî warî da.

Di dawîyê da xudanê p’irtûkê dinivîse:

“Dibêjin, ku Mêzopotamîya colanga çêbûna gelên hindewropî û şaristanîya hindewropî bûye. Îro

k’urd û K’urdistan bi hebûna ziman, çanda net’ewî û wan bingehên hindewropî yên destpêkî va, yên ku di   zimanê k’urdî da htine p’arastin, govenîya  vê didin. Her çiqas gelên hindewropî li cîhanê belav bûne, lê di gelek hêjayî û nirxên t’omerî yên hevbeş da, ên ku wan bi xwe r’a birine, r’engê wan hatine guhartin, lê dîsa jî gelek şopên bingehên wan ên destpêkî di mak- welatê wan ê dîrokî da mane.

Û şopên van hemûyan jî divê di nav k’urd û K’urdistanê da biger’in.

Ev jî di nava hindewropîzanîya giştî da ji bo lêk’olîn û lêger’înên vî warî bi serê xwe bingeheke girîng a zinistî ye.”- Xudanê p’irtûkê gotina xwe t’omerîdike.

Xwendevan wê di derbarê van û gelek pirsên din ên bilk’êş da di p’irtûka A. C. Mamoyan da bixwîne.

 Di dawîya p’irtûkê da her weha pêvek û t’omerîkirin bi zimanên k’urdî û înglîzî hatine cîwarkirin, ên ku wê derfetê bidin xwendevanên kurd û înglîz, ku ev bi naver’oka p’irtûkê  r’a bibin nas

Îşxan ê Mîro

Berpirsyarê rojnameya “K’urdistana azad”(Moskova),

Endamê Yekîtîya R’ojnamegerên R’ûssîyayê

çapkirin