R’ÊYÊN PÊŞK’ETINA WÊJEÎYA K’URDÎ  

Ezîz ê Cewo

Îro gelek lêk’olîn û gotarên di derbarê wêje û nivîsk’arîya k’urdî da li holê ne. Her mijarek a her nivîsekê di cîyê xwe da xwedî nirxekî ye, her xudanekî her gotarekê ji hêla xwe va pirsekê yan k’omek a pirsan hiltîne dest û anegorî zanebûn û derfetên xwe  yên zanistî wan r’avedike. Heya, eger hinek pirs ji ber dijberîyên xwe, neên p’ejirandin jî, dîsa ew bi t’omerîya nak’okîyên xwe va dibin bingeh, ku mirov gotebêjan bidomîne  û r’astîyê derxîne holê... 

Gotebêj bi gotebêjan, lê mabesta me  li vir tiştekî din e! Ya ku em di vê gotarê da dixwazin li ser biaxivin, ew pirsa wêjeyê bi giştî ye, û di nav wê da jî pirsa t’aybetmendîyên avabûn û pêşk’etina wêjeya k’urdî, r’êyên wê yên berbi xwedîtin, xweguhartin û nûjenbûnê va. Emê hewlbidin di nav çarç’oveya  pêşketinên civaka k’urdî da li ser avabûn û pêşk’etina wêjeya k’urdî dîtinên xwe bi giştî bînin zimên.

 Di dawîyê da emê li ser r’ewşa wêjeya k’urdî ya vê serdemê, zimanê wêjeyî  û weşana p’irtûkan jî r’awestin.  

*                                                                                                                                                *    *

Dema li ser wêjeya k’urdî tê axavtin, divê bê zanîn, ku ew wêjeya gelekî bindest û qedexe ye. Ku, çawa hêzên dagirker û serdest xwestine gelê k’urd t’unebikin, wisa jî her tişt kirine, ku wêjeya wî wek wêjeyeke net’ewekê negihîje. R’asttir dibû, ger mirov bigota, ewan her tişt kirine û îro jî dikin, ku wêjeya k’urdî çênebe û pêşnek’eve. Wan hewl daye, ku hê di colangê da wê bifetisînin. Ji ber ku, wek ku ziman bingeha nasnameya net’ewê ye, wêje jî şêwazekî pêkanîna nasnameyê ye di jîyanê da. Wêje eyna pêşkevtin û dînamîka civakê ye- bi hêlên wê yên erênî û neyînî va. Ew hêmanek e, bi k’îjanê net’ew dîtin, r’aman û nirxên xwe yên jiyanê, hest û r’amanên xwe bi hunera wêjeyê tîne zimên, û bi wî awahî xwe baştir nas dike, dide nasandin û di civaka mirovayîyê ya giştî da net’ewbûna xwe dip’arêze û dide p’ejirandin.

Her çiqas jî em dikarin bibêjin, di dema xwe da serbilindîyên net’ewî yên wek Mela Batê, Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Ahmedê Xanî, Goran, Cegerxwîn û yên wek wan ji nav gelê me derketine, dîsa jî ji bo xatirê r’astîyê, divê bê gotin, ku wêjeya me wek şêwazekî mitalekirina (r’amankirin)  civakî nivîşkan û lewaz maye. Û ev jî, wek ku me li jorê jî got, ji ber wê ye, ku hêzên dagirker û serdest hemû r’êyên pêşk’evtina civakî li ber gelê me girtine. Ji ber ku gelê me bi xwe bindest bûye, r’aman û wêjeya wî nikaribûye azad be. Û, eger ji nav gelê me heç’eyên¹ wêje û r’amanê yên mezin derk’etine, ewan wek vulkanekê dane der. Ewan ji bin derxûn², ber û zinaran, ên ku dijmin danîbûn ser devê beroşa r’aman û mitala me, bilqîn kirine û derk’etine r’onayê. Û, eger ew mezinayî, yên ku me li jor gotin, derk’etin jî, t’u derfet û r’ê ji bo wan venebûne, ku ew bibin hebûna civaka giştî ya mirovayîyê. Ew demeke dirêj ji gelê kurd û cîhanê veşartî bûne, wek wan zêr’ û kevirên qîmetî, yên ku bi sedsalan di bin axê da mane.

 Em îro dikarin bibêjin, ku heya nîveka sedsala XX yên ku navê wan Mezinên me dizanibûn (an bihîstibûn), mirovê bikaribûya li ser t’ilîyên destekî bihejmarta. Û, ji ber ku di  nav civaka k’urdî da, t’u kesî nikaribû bi zimanê dê û li ser bingeha çand û wêjeya net’ewî p’erwerdeya xwe destbanîya, gelek lawên gelê me, yên ku p’erwerdeya xwe bi zimanên bîyanî dîtine, bûne hebûn û  serbilindîya net’ewên din (Baba T’ahêr, Nîzamî, Ahmed Şewqî, Yaşar K’emal, Selîm Berek’et û gelekên din). Di dema xwe da r’ojhilatzanê sovêtî yê mezin Îosîf Orbêlî hê di nîveka sedsala XX da nivîsye, ku gelê k’urd k’eda xwe kirye nav xezîna şaristanîya cîhanî, ku vî gelî di bin navê îranîyan  (farizan), t’irkan, ereban, ermenîyan da gelek lawên xwe, yên wek helbestvan, sazbend (mûzîsîan), serleşker ên bi nav û deng  windakirine, ên ku îro dîroka wan gelan dixemilînin.

Belê, gelê kurd k’eda xwe kirye nav xezîna şaristanîya cîhanî. Belê, gelek lawên wî dîroka gelên cînar dixemilînin, lê dagirker û serdestan bi her awayî r’ê li pêşîya wan girtine, ku ew nikaribin bi zimanê xwe, li ser bingeha çand û hunera net’ewî pêşbik’evin, ji ber ku... Lê bi t’evî vê jî gelê k’urd di nav xwe da hêz û derfet dîtine, ku r’aman û gîyana net’ewî di nav wî da venemire. Dibe ku ev bi t’evgerî nînbûye jî, lê di bingeha xwe ya xwezayî da çand û hunera gelê kurd ewqasî bi hêz e, ku qedexe û t’evkujîyê nikaribûne r’ê li pêşîya r’ûdana çandî û hunerî bigirin.

 Dagirkeran wêjeya nivîskî qedexekirine, gelê k’urd ya zarkî kirye altêrnatîv, û bi zargotina gelêrî r’a t’evayî gelek helbest û destaneyên helbestvanên k’urd ên sedsalên navîn bi zarkî di nav gel da ger’yane (p’erçeyên destaneya helbestvanê bênav yê sedsala VII, Feqîyê Teyran, Ahmedê Xanî, Melayê Cizîrî û yên din). 

Di r’ewşeke weha da wêjeya k’urdî, bi wat’eya peyva ‘Wêje’ ya t’am va, nikaribû bighîşta wê astê, ya ku ji bo net’ewekê tê xwestin. Lê ew toxim û zîl, ên ku di nava sedê salan da hatibûn r’eşandin û gîhandin, bûn bingeh, ku di sedsala XX da wêjeya k’urdî jinûva vejînbibe. Guhertinên di cîhanê da û p’êla t’evgerên azadîxwaz ên k’urdî bi xwe r’a pêwîstîya jinûva xwendin û anegorî serdema nû wat’edarkirina efrandinên klasîkên wêjeya k’urdî derxistin holê. Û,  dîsa jî, ji ber ku di welatê me da her tiştê me yê net’ewî bi astengî û qedexeyan r’a r’ûbirû bûn, dawîya sedsala XIX, destpêka sedsala XX zanista di derbarê k’urd û K’urdistanê da, wêje û çapemenîya k’urdî li derveyî welêt r’êyên pêşk’etinê ger’yan (Bexda, Yêrêvan, Qahîrê, Moskova, R’oma, Sankt- Pêtêrbûrg, Şam û yên din)... 

*                                                                                                                                                 *       *

 Helbet, her beşekî mijara vesazbûn û pêşvaçûna wêjeya k’urdî hêjeyî lêger’îna k’ûr û p’ir’alî ye. Û ji bo wê jî emê vê mijarê bi t’omerîya xwe va ji lêk’olînerên dihatûyê r’a bihêlin û ji vir û pêva li ser pirsgirêkên wêjeya k’urdî r’awestin- bi giştî, li ser r’êya wêjebûnê.

Eger bê xwastin ku mirov li ser wêjeya k’urdî bi nirxandinekê t’omar bike, ango bi nivîskî dîmenekî wê yê tam derxe holê, dikare bibêje, ku di nav me da nivîs p’ir’ in, heya gelek p’irtûkên stûr jî hatine û tên weşandin... lê wêje kêm e. Belê, p’irtûk pir’ in, lê wêje kêm e. Û, ji bo ku wêjeya me xwe bigihîne asta pêwîst, ew divê hê r’êyeke dûr a dirêj derbazbibe.

Çima?

Çima, em bibêjin, di nav me da hema r’omaneke li ser r’adeya “Memedê zirav” ya Yaşar K’emal jî t’uneye. Êdî em di derbarê efrandinên nivîsk’arên wek Hyûgo, Balzak, Tolstoy, Drayzêr, Şoloxov, Hêmêngûyêy û yên din da nabêjin.

Çima? - Dema mirov nivîsên nivîsk’arên bîyanî yên bi net’ewa xwe va k’urd dixwîne, bi dilêşî vê pirsê dide xwe û bersîvekê diger’e, ya ku bikaribe r’astîya wêjeya me derxîne holê...  

Îro “nexweşîya tişteknivîsandîn û tiştekweşandinê” di nav beşekî gelê me da (r’ewşenbîr- ne r’ewşenbîr, xwendî-nîvxwendî an nexwendî!) belavbûye. Hinek, wê her tiştî bikin, ji bo xatirê wê, ku tiştekî bi navê xwe biweşînin. Dibe ku li vir hinek xeyd û gazinên xwe jî bidin xuyan - hem  yên ku bi r’astî nivîsk’ar in, hem jî yên ku bi hezarê kîlomêtran ji wêjeyê û nivîsk’arîyê dûr in. Helwest li hemberî vê çawa dibin, bila bibin, lê r’astîya me îro ev e! Û sedemên vê r’ewşê yên obyêktîv û  sûbyêktîv hene.

R’ojekê divê em di nav xwe da wêrekîyê bibînin û r’astîya xwe bip’ejirînin û ji hev r’a bibêjin- ew çiqas tel dibe, bila bibe.

Tiştê ku wêrekîyê dide yên dûrî wêjeyê, ku ew ç’epilan hildin û bik’evin govenda wêjeya k’urdî û vîalî-wîalî p’ê li nigên der-dorên xwe bikin, ew e, ku:

-                                            p’erwerdeya bi zimanê k’urdî bi sîstêmî t’unebûye, û îro her k’urdek zimanê biynî û serdestan ji zimanê xwe yê dê baştir dizane (bêguman, ev yek bêht’ir tragêdî û ne ku gûnehê wan e);

-                                            nexwendîtîya zimanê k’urdî, ya ku bi dîrokî di nava me da bûye “desthilatdar”, hê jî serdest e, û di warê nizanbûna zimanê k’urdî da yên zane û nezan weke hev dibin; 

-                                            gelê me heya vê dawîyê bi sê alfabêyan dinivîsî û dixwend (ew jî wey li wê nivîsandin û xwendinê!);

-                                            pirsgirêkên alfabêya heyî, ner’ûniştîbûna qanûnên r’astnivîsandin û r’astaxavtinê di r’êzimana k’urdî da, ya ku dibe sedem, ku mirov nikaribe bi k’urdî r’ast binivîse û bixwîne³;

-                                            di nav me da înstîtûta (sazî) r’êdaktekirina p’irtûkan, ên ku tên weşandin, nîne û nebûye çanda weşanên me: k’î çawa dinivîse, nivîsa wî wisa jî tê weşandin;

-                                            r’exnegerîya wêjeyî di nava me da negihîştye û nebûye t’ore û çandekê.

Dibe ku mirov bikaribe dîsa r’êze sedemên din jî bîne, lê ev jî bes in, kû mirov têbigihîje, k’a divê çi di nav nivîsandin, xwendin û wêjegerîya me da bê guhar’tin, ji bo ku wêjeya me bibe Wêje.

Wek ku tê zanîn, wêje ji bo wê tê nivîsîn, ji bo ku hinek ên din wê bixwînin. Wek ku artîst (şanoger), hozan û dengbêj hewceyê bînêran û guhdaran in, ji wan hêza xwe digirin, wisa jî nivîsk’ar hewceyê xwendevanan in... 

Ji bo ku xwendevanên me hebin, divê yên ku bi k’urdî bixwînin hebin. Û ev yek divê grseyî be- li seranserê welêt. Wek ku me li jorê jî anî zimên, dewletên serdestî K’urdistanê li şûna merc û derfetan ji bo pêşk’evtinên biefirînin, berovajî vê, her tiştê ku ji destê wan hatye, kirine (û îro jî dikin!), ku gelê me di tarîyê da bimîne.

Di vê r’ewşê da k’î divê îro bi vê p’eywirê r’abin? 

Sazî û r’êxistinên me,  k’om û k’omeleyên  me yên civakî û çandî hene, çapemanî, r’adîo – têlêvîzîon, r’ojnamegerî û weşanên me hene. Yêkîtîyên nivîsk’ar, hunermend, mamosta û r’ojnamegeran hene. Dawîya dawîyê, û ya sereke, malbetên k’urd hene.

Zimanê dê mercê sereke yê hebûna her net’ewekê ye.

Eger zanebûna zimanê dê bibe norma jîyana civaka k’urdî, eger zanebûna zimanê k’urdî, bi wî nivîsandin û axavtin, bi wî stran û girîn, bi wî jiyankirin û xewdîtin bibe mercê hebûna me ya net’ewî, wê demê hem xwendevanên wêjeya k’urdî, hem r’exneger, hem jî pişgirî û pêşvebirên wê dê bi xwe ji nav gel derên.

Lê naha çawan e?

Ji ber sedemên jorgotî wêjeya me di nava çarçoveyeke teng da diger’e. Û ev yek ji hêla xwe va bûye sedem,  ku îro gelek p’irtûkên ji hêla çawanîya çapê va xweşik, lê ji hêl naver’okê va lewaz û ser asta here nimz bigihîjin ber destê xwendevanan. Û ev jî dibin sedem, ku xwendevanên zane û aktîv (ji hêla zanebûna zimanê k’urdî va) bi girseyî di nav civaka me da p’ir’ kêm hebin- heya asta t’unebûnê! Ji ber van hemûyan jî wêjeya me neç’ar, bêhêz û nivîşkan maye. Ên ku dinivîsin an nikarin, an jî di nav xwe da wêrekîyê nabînin, ku hev r’exnebikin: «Lê, eger?!.. »,- her yek weha hevsa xwe dike. Û ji ber wê jî têgîna “r’exne” di nav wêjegerîya me da heya îro cîyê xwe negirtye. Rexne motorê pêşk’etina her hêlên civakê ye, her weha- yê wêjeyê jî.

Eger r’exne û r’êdaktekirin di nav jîyana wêjegerî da bibin çand, wê demê emê bikaribin bibêjin, wêjeya me bi qanûnê wêjegerîyê û wêjezanîyê dimeşe û wê di dema xwe da berbi wêjebûn û nûjenbûnê va her’e.

Dibe ku yek ji hêzên sereke, yên ku wêjeya her net’ewekê dewlemend dike, pêşdixe û digihîne asta wêjeyê ya pêwîst jî, ew e, ku efrandinên wêjeya gelên cîhanê yên cuda tên wergerandin û weşandin. Di nav k’urdan da hinek cêribandinên wergera berhemên nivîsk’arên bîyanî pêk hatine, lê wergera wêjeyî ya profêsîonal di nav me da hê jî negihîştye. Piştî salên şêstî yên sedsala XX hewleke weha ji hêla nivîsk’arên kurd ên sovêtî va hate dayîn, lê ew jî di nîvê r’ê da ma û negihîşt asta pêwîst (Di derbarê wêjeya kurdî di Yekîtîya Sovêtê da binihêr’e: Ezîz ê Cewo, “Wêjeya kurdî li ser rêya xwedîtin û nûjenbûnê”, kuvara “W”, sal 2008, hejmar: 18, rû: 47-49; Ezîz ê Cewo, “Mitaledarîya k’urdên Sovêtê li ser dur’êyanên dîrokê”, malp’er’a PEN-a Kurd: www.pen-kurd.org) 

Li jorê jî hate zimên, wek ku ziman bingeha nasnameya net’ewê ye, wêje jî şêwazekî pêkanîna nasnameyê ye- di jîyanê da... Bi awayekî din mirov dikare bibêje, wek ziman bingeha nasnameya net’ewî ye, ew her weha bingeha wêje,  çand û hunera net’ewî ye jî. Ango, bi gotineke din, ziman ew matêrîal e, bi k’îjanê wêje tê hûnandin û sazdibe. Û ziman çawa be, wêje, çand û huner jî, ên ku pê tên hûnandin, wê weke wî bin…

Ji vir jî jêdera- zimanekî xweşk û şêrîn mercê wêjeyek a xweşik û şêrîn e, dertê holê.

Di jîyanê da her tişt bi hev r’a di nav p’êwendîyeke dîalêktîk da ne: bi zimên wêje avadibe, lê bi wêjeyê gel fêrî paqij, r’ast û xweşik axavtina zimanê dê dibe...

Lê ya me çawan e?

Wek ku li jorê jî hate gotin, gelê me bi zimanê xwe p’erwerde nedîtye, mercên dîrokî nehiştine, ku zimanê me bgihîje pîvanên zimanê wêjeyî. Ji bo wê jî di nav axavtina gelê me da gelek çewtî dertên holê.  Mînak, şûna ku bibêjin: “Tu k’uda diçî?”,- dibêjin: “Tu k’uda diçe?” Wisa jî şûna: “Dayka mine delal!” dibêjin: “Dayka minî delal!”, şûna: “Min bihîstye, tu nexweş î!” dibêjin: “Min bihîstye, tu nexweş e!”, şûna: “P’irtûka here balk’êş” dibêjin: “P’irtûka herî balk’êş”...  Mînakên weha mirov dikare dîsa û dîsa bîne. Lê ji bo mînakdayînê ev jî bes in⁴. Û eger di nav gel da bi çewtîyên weha bê axavtin û nivîsk’ar jî di ser heman çewtîyan da yên xwe jî zêdebike û li gel veger’îne, wê demê çi cudayî di nav gelê sade û nivîsk’ar da heye? Wê demê- nivîsk’arî ji bo çi ye? Gel zimanê xwe bi r’êya wêjeya xwe paqij, bi r’êzimanî r’ast û xweşktir dike...

Janra (şêweyê wêjeyî) r’omanê ya nivîsê merc û pîvanên xwe hene. Belê, yek ji wan pîvanan  jî pr’r’ûp’elbûn e, lê ev t’enê t’êrê nake, ku mirov nivîsekê r’oman navbike... Van salên dawîyê li welêt û dervayî welêt gelek pirtûkên k’urdî tên weşandin -ç’îr’ok, helbest, r’oman.... Û ev yek ji hêla çêbûna derfetan va mirov dilxweş dike, lêbelê... Belê, ji wan nivîsan hinek ji hêla naver’oka xwe va p’ir’ balk’êş in, lê wek matêrîalê ji bo weşanê p’ir xav in, wek hevîrê şkeva. Û sedema vê ya serke jî ew e,  ku di weşanên k’urdî da ew nivîsana bê r’êdaktekirin tên weşandin... Lêbelê, wek ku cêr’ibandina gelên şaristanî û pêşkevtî dide xuyan, ên ku berhemên wêjeyê digihînin asta weşandinê (ya ji bo xwendevanên xwendî) r’êdaktor û serer’astger (korrêktor, tesîsker) in, ên ku pisporên zimanê wêjeyî ne. Heya, yên ku berhemên nivîsk’arên navdar digihînin şêwazê hunerî yê pêwîst jî, ew k’edkarên wêje û weşanê ne, yên ku  îro, sed heyf, di nav me da wek “çîna” weşangerîyê nînin...

Her çi jî hebe, em bi hêvî ne, ku dem û zeman wê bên guhartin, wê welatê me jî wek ên xelkê r’ojekê azad be, bibe welatê xwendîtîyê, wê di nav gelê me da ne ku t’enê nivîsk’arên xwendî, her weha xwendevanên xwendî p’ir’ hebin, wê xwendina wêje û çapemanîyê bibe çandeke civaka me ya bi nirx, weşangehên me jî wê tenê r’ola çapxaneyan nelîzin, û emê her p’irtûkek a nûweşyayî hildin destê xwe û li dawîya wê bxwînin: r’êdaktorê weşanê yê sereke: ev mirov, r’êdaktorê wêjeyî: ev mirov, rêdaktorê çapê: ev mirov, korrêktor (serer’astger): ev mirov.

 Wê demê bi r’astî çawanîya p’irtûkên k’urdî wê li ser asta pêwîst be... 

Li şûna peynivîsarê 

Nivîsk’ar û r’onaydarê ermenî yê sedsala XIX  Xaçatûr Abovyan di dema xwe da nivîsye: ”Her mêrekî k’urd, her jineke k’urd ji r’oja bûyîna xwe va bi r’uhî helbestvan in.”  Belê, her k’urdek dikare van gotinan piştrastbike. Hemû jî baş dizanin, dema k’urd dik’evin govendê û distrên, ew dikarin bi dehan katan gotinên nû bisêwirînin û li hev veger’înin, wisa jî kalik û pîrikên me şevên zivistanê yên dirêj li ber kevîya tendûrê ç’îr’okên nû li hev dihûnan û ji me r’a digotin. Îro jî di şînan da jin û mêrên k’urd li ser mirî dibêjin û dinivêjin, û ji bo her mirovekî mirî hema li ber darebesta wî, bê amadek’rî anegorî wî li hev tînin û dinivêjin.

Belê, ev t’aybetmedîyeke gelê k’urd e. Belê, bi r’astî, her k’urdek bi r’uhê xwe helbestvan e. Lêbelê- t’enê bi r’uhî. Lê helbestvanî û nivîsk’arî tiştekî din e, ji bo helbestvanîyê r’ewş û mercên din pêwîst in- bi taybetmendîyên mirov ên efrandarîyê,  bi zanînên deremên qanûnên wêjeyê û nivîsk’arîyê û, ya sereke, zanebûn û bik’aranîna zimanê wêjeyî va...

_____________

^1. Heç’e- serê ç’îya yê bilind, yê ku sal- dimdêre bi berfê pêç’ayî ye û di nav ewran da winda dibe, û her kes nikare xwe bigihîne wan bilindayan. A, ji  wan mirovan r’a, yên ku di nav zanizt, wêje, çand û hunerê da digihîjin destanînên mezin û bilind, bi wat’eyî dibêjin Heç’e, ango, bilindayî, ya ku ji her kesî r’a li hev naê xwe bigihînê. 

 ^2. Derxûn- devgîrk (qalpax) ê dîzan ê ji xwelîya kaxçîn çêkirî.

 ^3.. Li ser pirsên alfabê, r’êziman, r’astnivîsandin û r’astaxavtinê di dema xwe da me gotar weşandine û konfêransên zanistî da pêşk’êşkirine. Beşek ji wan gotaran li ser malp’erên PENa k’urd (www.pen-kurd.org) û Amîdakurd (www.amidakurd.com ) hatine weşandin.

⁴ Li ser vê mijarê her weha  nivîsa xudanê vê gotarê ya  “Bingeheke zanistî ji bo p’erwerdeya zimên” binihêr’e.

çapkirin