RYN PKETINA WJEYA KURD  

 

 

Ezz Cewo

                         

 

 

ro gelek lkoln gotarn di derbar wje nivskarya kurd da li hol ne. Her mijarek a her nivsek di cy xwe da xwed nirxek ye, her xudanek her gotarek ji hla xwe va pirsek yan komek a pirsan hiltne dest anegor zanebn derfetn xwe  yn zanist wan ravedike. Heya, eger hinek pirs ji ber dijberyn xwe, nen pejirandin j, dsa ew bi tomerya nakokyn xwe va dibin bingeh, ku mirov gotebjan bidomne  rasty derxne hol... 

Gotebj bi gotebjan, l mabesta me  li vir titek din e! Ya ku em di v gotar da dixwazin li ser biaxivin, ew pirsa wjey bi git ye, di nav w da j pirsa taybetmendyn avabn pketina wjeya kurd, ryn w yn berbi xwedtin, xweguhartin njenbn va. Em hewlbidin di nav aroveya  pketinn civaka kurd da li ser avabn pketina wjeya kurd dtinn xwe bi git bnin zimn.

 Di dawy da em li ser rewa wjeya kurd ya v serdem, ziman wjey  weana pirtkan j rawestin.  

*                                                                                                                                                *    *

Dema li ser wjeya kurd t axavtin, div b zann, ku ew wjeya gelek bindest qedexe ye. Ku, awa hzn dagirker serdest xwestine gel kurd tunebikin, wisa j her tit kirine, ku wjeya w wek wjeyeke netewek negihje. Rasttir dib, ger mirov bigota, ewan her tit kirine ro j dikin, ku wjeya kurd nebe pnekeve. Wan hewl daye, ku h di colang da w bifetisnin. Ji ber ku, wek ku ziman bingeha nasnameya netew ye, wje j wazek pkanna nasnamey ye di jyan da. Wje eyna pkevtin dnamka civak ye- bi hln w yn ern neyn va. Ew hmanek e, bi kjan netew dtin, raman nirxn xwe yn jiyan, hest ramann xwe bi hunera wjey tne zimn, bi w awah xwe batir nas dike, dide nasandin di civaka mirovayy ya git da netewbna xwe diparze dide pejirandin.

Her iqas j em dikarin bibjin, di dema xwe da serbilindyn netew yn wek Mela Bat, El Herr, Melay Cizr, Ahmed Xan, Goran, Cegerxwn yn wek wan ji nav gel me derketine, dsa j ji bo xatir rasty, div b gotin, ku wjeya me wek wazek mitalekirina (ramankirin)  civak nivkan lewaz maye. ev j, wek ku me li jor j got, ji ber w ye, ku hzn dagirker serdest hem ryn pkevtina civak li ber gel me girtine. Ji ber ku gel me bi xwe bindest bye, raman wjeya w nikaribye azad be. , eger ji nav gel me heeyn1 wje raman yn mezin derketine, ewan wek vulkanek dane der. Ewan ji bin derxn2, ber zinaran, n ku dijmin danbn ser dev beroa raman mitala me, bilqn kirine derketine ronay. , eger ew mezinay, yn ku me li jor gotin, derketin j, tu derfet r ji bo wan venebne, ku ew bibin hebna civaka git ya mirovayy. Ew demeke dirj ji gel kurd chan veart bne, wek wan zr kevirn qmet, yn ku bi sedsalan di bin ax da mane.

 Em ro dikarin bibjin, ku heya nveka sedsala XX yn ku nav wan Mezinn me dizanibn (an bihstibn), mirov bikaribya li ser tilyn destek bihejmarta. , ji ber ku di  nav civaka kurd da, tu kes nikarib bi ziman d li ser bingeha and wjeya netew perwerdeya xwe destbanya, gelek lawn gel me, yn ku perwerdeya xwe bi zimann byan dtine, bne hebn   serbilindya netewn din (Baba Tahr, Nzam, Ahmed ewq, Yaar Kemal, Selm Bereket gelekn din). Di dema xwe da rojhilatzan sovt y mezin osf Orbl h di nveka sedsala XX da nivsye, ku gel kurd keda xwe kirye nav xezna aristanya chan, ku v gel di bin nav ranyan  (farizan), tirkan, ereban, ermenyan da gelek lawn xwe, yn wek helbestvan, sazbend (mzsan), serleker n bi nav deng  windakirine, n ku ro droka wan gelan dixemilnin.

Bel, gel kurd keda xwe kirye nav xezna aristanya chan. Bel, gelek lawn w droka geln cnar dixemilnin, l dagirker serdestan bi her away r li pya wan girtine, ku ew nikaribin bi ziman xwe, li ser bingeha and hunera netew pbikevin, ji ber ku... L bi tev v j gel kurd di nav xwe da hz derfet dtine, ku raman gyana netew di nav w da venemire. Dibe ku ev bi tevger nnbye j, l di bingeha xwe ya xwezay da and hunera gel kurd ewqas bi hz e, ku qedexe tevkujy nikaribne r li pya rdana and huner bigirin.

 Dagirkeran wjeya nivsk qedexekirine, gel kurd ya zark kirye altrnatv, bi zargotina gelr ra tevay gelek helbest destaneyn helbestvann kurd n sedsaln navn bi zark di nav gel da geryane (pereyn destaneya helbestvan bnav y sedsala VII, Feqy Teyran, Ahmed Xan, Melay Cizr yn din). 

Di reweke weha da wjeya kurd, bi wateya peyva Wje ya tam va, nikarib bighta w ast, ya ku ji bo netewek t xwestin. L ew toxim zl, n ku di nava sed salan da hatibn reandin ghandin, bn bingeh, ku di sedsala XX da wjeya kurd jinva vejnbibe. Guhertinn di chan da pla tevgern azadxwaz n kurd bi xwe ra pwstya jinva xwendin anegor serdema n watedarkirina efrandinn klaskn wjeya kurd derxistin hol. ,  dsa j, ji ber ku di welat me da her tit me y netew bi asteng qedexeyan ra rbir bn, dawya sedsala XIX, destpka sedsala XX zanista di derbar kurd Kurdistan da, wje apemenya kurd li dervey welt ryn pketin geryan (Bexda, Yrvan, Qahr, Moskova, Roma, Sankt- Ptrbrg, am yn din)... 

*                                                                                                                                                 *       *

 Helbet, her beek mijara vesazbn pvana wjeya kurd hjey lgerna kr piral ye. ji bo w j em v mijar bi tomerya xwe va ji lkolnern dihaty ra bihlin ji vir pva li ser pirsgirkn wjeya kurd rawestin- bi git, li ser rya wjebn.

Eger b xwastin ku mirov li ser wjeya kurd bi nirxandinek tomar bike, ango bi nivsk dmenek w y tam derxe hol, dikare bibje, ku di nav me da nivs pir in, heya gelek pirtkn str j hatine tn weandin... l wje km e. Bel, pirtk pir in, l wje km e. , ji bo ku wjeya me xwe bigihne asta pwst, ew div h ryeke dr a dirj derbazbibe.

ima?

ima, em bibjin, di nav me da hema romaneke li ser radeya Memed zirav ya Yaar Kemal j tuneye. d em di derbar efrandinn nivskarn wek Hygo, Balzak, Tolstoy, Drayzr, oloxov, Hmngyy yn din da nabjin.

ima? - Dema mirov nivsn nivskarn byan yn bi netewa xwe va kurd dixwne, bi dil v pirs dide xwe bersvek digere, ya ku bikaribe rastya wjeya me derxne hol...  

ro nexweya titeknivsandn titekweandin di nav beek gel me da (rewenbr- ne rewenbr, xwend-nvxwend an nexwend!) belavbye. Hinek, w her tit bikin, ji bo xatir w, ku titek bi nav xwe biwenin. Dibe ku li vir hinek xeyd gazinn xwe j bidin xuyan - hem  yn ku bi rast nivskar in, hem j yn ku bi hezar klomtran ji wjey nivskary dr in. Helwest li hember v awa dibin, bila bibin, l rastya me ro ev e! sedemn v rew yn obyktv   sbyktv hene.

Rojek div em di nav xwe da wreky bibnin rastya xwe bipejirnin ji hev ra bibjin- ew iqas tel dibe, bila bibe.

Tit ku wreky dide yn dr wjey, ku ew epilan hildin bikevin govenda wjeya kurd val-wal p li nign der-dorn xwe bikin, ew e, ku:

-                                            perwerdeya bi ziman kurd bi sstm tunebye, ro her kurdek ziman biyn serdestan ji ziman xwe y d batir dizane (bguman, ev yek bhtir tragd ne ku gneh wan e);

-                                            nexwendtya ziman kurd, ya ku bi drok di nava me da bye desthilatdar, h j serdest e, di war nizanbna ziman kurd da yn zane nezan weke hev dibin; 

-                                            gel me heya v dawy bi s alfabyan dinivs dixwend (ew j wey li w nivsandin xwendin!);

-                                            pirsgirkn alfabya hey, nernitbna qannn rastnivsandin rastaxavtin di rzimana kurd da, ya ku dibe sedem, ku mirov nikaribe bi kurd rast binivse bixwne3;

-                                            di nav me da nsttta (saz) rdaktekirina pirtkan, n ku tn weandin, nne nebye anda weann me: k awa dinivse, nivsa w wisa j t weandin;

-                                            rexnegerya wjey di nava me da negihtye nebye tore andek.

Dibe ku mirov bikaribe dsa rze sedemn din j bne, l ev j bes in, k mirov tbigihje, ka div i di nav nivsandin, xwendin wjegerya me da b guhartin, ji bo ku wjeya me bibe Wje.

Wek ku t zann, wje ji bo w t nivsn, ji bo ku hinek n din w bixwnin. Wek ku artst (anoger), hozan dengbj hewcey bnran guhdaran in, ji wan hza xwe digirin, wisa j nivskar hewcey xwendevanan in... 

Ji bo ku xwendevann me hebin, div yn ku bi kurd bixwnin hebin. ev yek div grsey be- li seranser welt. Wek ku me li jor j an zimn, dewletn serdest Kurdistan li na merc derfetan ji bo pkevtinn biefirnin, berovaj v, her tit ku ji dest wan hatye, kirine ( ro j dikin!), ku gel me di tary da bimne.

Di v rew da k div ro bi v peywir rabin? 

Saz rxistinn me,  kom komeleyn  me yn civak and hene, apeman, rado tlvzon, rojnameger weann me hene. Yktyn nivskar, hunermend, mamosta rojnamegeran hene. Dawya dawy, ya sereke, malbetn kurd hene.

Ziman d merc sereke y hebna her netewek ye.

Eger zanebna ziman d bibe norma jyana civaka kurd, eger zanebna ziman kurd, bi w nivsandin axavtin, bi w stran girn, bi w jiyankirin xewdtin bibe merc hebna me ya netew, w dem hem xwendevann wjeya kurd, hem rexneger, hem j pigir pvebirn w d bi xwe ji nav gel dern.

L naha awan e?

Ji ber sedemn jorgot wjeya me di nava aroveyeke teng da digere. ev yek ji hla xwe va bye sedem,  ku ro gelek pirtkn ji hla awanya ap va xweik, l ji hl naverok va lewaz ser asta here nimz bigihjin ber dest xwendevanan. ev j dibin sedem, ku xwendevann zane aktv (ji hla zanebna ziman kurd va) bi girsey di nav civaka me da pir km hebin- heya asta tunebn! Ji ber van hemyan j wjeya me near, bhz nivkan maye. n ku dinivsin an nikarin, an j di nav xwe da wreky nabnin, ku hev rexnebikin: L, eger?!.. ,- her yek weha hevsa xwe dike. ji ber w j tgna rexne di nav wjegerya me da heya ro cy xwe negirtye. Rexne motor pketina her hln civak ye, her weha- y wjey j.

Eger rexne rdaktekirin di nav jyana wjeger da bibin and, w dem em bikaribin bibjin, wjeya me bi qann wjegery wjezany dimee w di dema xwe da berbi wjebn njenbn va here.

Dibe ku yek ji hzn sereke, yn ku wjeya her netewek dewlemend dike, pdixe digihne asta wjey ya pwst j, ew e, ku efrandinn wjeya geln chan yn cuda tn wergerandin weandin. Di nav kurdan da hinek cribandinn wergera berhemn nivskarn byan pk hatine, l wergera wjey ya profsonal di nav me da h j negihtye. Pit saln st yn sedsala XX hewleke weha ji hla nivskarn kurd n sovt va hate dayn, l ew j di nv r da ma negiht asta pwst (Di derbar wjeya kurd di Yektya Sovt da binihre: Ezz Cewo, Wjeya kurd li ser rya xwedtin njenbn, kuvara W, sal 2008, hejmar: 18, r: 47-49; Ezz Cewo, Mitaledarya kurdn Sovt li ser duryann drok, malpera PEN-a Kurd: www.pen-kurd.org) 

Li jor j hate zimn, wek ku ziman bingeha nasnameya netew ye, wje j wazek pkanna nasnamey ye- di jyan da... Bi awayek din mirov dikare bibje, wek ziman bingeha nasnameya netew ye, ew her weha bingeha wje,  and hunera netew ye j. Ango, bi gotineke din, ziman ew matral e, bi kjan wje t hnandin sazdibe. ziman awa be, wje, and huner j, n ku p tn hnandin, w weke w bin

Ji vir j jdera- zimanek xwek rn merc wjeyek a xweik rn e, dert hol.

Di jyan da her tit bi hev ra di nav pwendyeke dalktk da ne: bi zimn wje avadibe, l bi wjey gel fr paqij, rast xweik axavtina ziman d dibe...

L ya me awan e?

Wek ku li jor j hate gotin, gel me bi ziman xwe perwerde nedtye, mercn drok nehitine, ku ziman me bgihje pvann ziman wjey. Ji bo w j di nav axavtina gel me da gelek ewt dertn hol.  Mnak, na ku bibjin: Tu kuda di?,- dibjin: Tu kuda die? Wisa j na: Dayka mine delal! dibjin: Dayka min delal!, na: Min bihstye, tu nexwe ! dibjin: Min bihstye, tu nexwe e!, na: Pirtka here balk dibjin: Pirtka her balk...  Mnakn weha mirov dikare dsa dsa bne. L ji bo mnakdayn ev j bes in4. eger di nav gel da bi ewtyn weha b axavtin nivskar j di ser heman ewtyan da yn xwe j zdebike li gel vegerne, w dem i cuday di nav gel sade nivskar da heye? W dem- nivskar ji bo i ye? Gel ziman xwe bi rya wjeya xwe paqij, bi rziman rast xwektir dike...

Janra (wey wjey) roman ya nivs merc pvann xwe hene. Bel, yek ji wan pvanan  j prrpelbn e, l ev ten tr nake, ku mirov nivsek roman navbike... Van saln dawy li welt dervay welt gelek pirtkn kurd tn weandin -rok, helbest, roman.... ev yek ji hla bna derfetan va mirov dilxwe dike, lbel... Bel, ji wan nivsan hinek ji hla naveroka xwe va pir balk in, l wek matral ji bo wean pir xav in, wek hevr keva. sedema v ya serke j ew e,  ku di weann kurd da ew nivsana b rdaktekirin tn weandin... Lbel, wek ku cribandina geln aristan pkevt dide xuyan, n ku berhemn wjey digihnin asta weandin (ya ji bo xwendevann xwend) rdaktor sererastger (korrktor, tessker) in, n ku pisporn ziman wjey ne. Heya, yn ku berhemn nivskarn navdar digihnin waz huner y pwst j, ew kedkarn wje wean ne, yn ku  ro, sed heyf, di nav me da wek na weangery nnin...

Her i j hebe, em bi hv ne, ku dem zeman w bn guhartin, w welat me j wek n xelk rojek azad be, bibe welat xwendty, w di nav gel me da ne ku ten nivskarn xwend, her weha xwendevann xwend pir hebin, w xwendina wje apemany bibe andeke civaka me ya bi nirx, weangehn me j w ten rola apxaneyan nelzin, em her pirtkek a nweyay hildin dest xwe li dawya w bxwnin: rdaktor wean y sereke: ev mirov, rdaktor wjey: ev mirov, rdaktor ap: ev mirov, korrktor (sererastger): ev mirov.

 W dem bi rast awanya pirtkn kurd w li ser asta pwst be... 

 

Li na peynivsar 

Nivskar ronaydar ermen y sedsala XIX  Xaatr Abovyan di dema xwe da nivsye: Her mrek kurd, her jineke kurd ji roja byna xwe va bi ruh helbestvan in.  Bel, her kurdek dikare van gotinan pitrastbike. Hem j ba dizanin, dema kurd dikevin govend distrn, ew dikarin bi dehan katan gotinn n biswirnin li hev vegernin, wisa j kalik prikn me evn zivistan yn dirj li ber kevya tendr rokn n li hev dihnan ji me ra digotin. ro j di nan da jin mrn kurd li ser mir dibjin dinivjin, ji bo her mirovek mir hema li ber darebesta w, b amadekr anegor w li hev tnin dinivjin.

Bel, ev taybetmedyeke gel kurd e. Bel, bi rast, her kurdek bi ruh xwe helbestvan e. Lbel- ten bi ruh. L helbestvan nivskar titek din e, ji bo helbestvany rew mercn din pwst in- bi taybetmendyn mirov n efrandary,  bi zannn deremn qannn wjey nivskary , ya sereke, zanebn bikaranna ziman wjey va...

_____________

1. Hee- ser ya y bilind, y ku sal- dimdre bi berf pay ye di nav ewran da winda dibe, her kes nikare xwe bigihne wan bilindayan. A, ji  wan mirovan ra, yn ku di nav zanizt, wje, and huner da digihjin destannn mezin bilind, bi watey dibjin Hee, ango, bilinday, ya ku ji her kes ra li hev na xwe bigihn. 

 2. Derxn- devgrk (qalpax) dzan ji xwelya kaxn kir.

 3.. Li ser pirsn alfab, rziman, rastnivsandin rastaxavtin di dema xwe da me gotar weandine konfransn zanist da pkkirine. Beek ji wan gotaran li ser malpern PENa kurd (www.pen-kurd.org) Amdakurd (www.amidakurd.com ) hatine weandin.

4 Li ser v mijar her weha  nivsa xudan v gotar ya  Bingeheke zanist ji bo perwerdeya zimn binihre.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org