AZZ  C. MAMOYAN

ÞOPN BINGEHA DESTPK (SUBSTRAT) YA ZIMANN HIDEWROP DI KURD DA

Dema ku zanyar- zimanzanan n dest bi lgernn ziman kurd kirine, bal kiþandine ser w, ku kurd yek ji zimann ran ye, gelek  bje u katgoryn van zimanan n rziman an yek in, an j ji bingehek tn. Piþt ra hinekan heya yekþwazyn (analogie) tomer di kurd zimann din n hindewrop da destnþan kirine. Her waha di nav kurdzany da hewl hatine dayn, ku lgernn di war ziman kurd da bi drok j hildin dest.

ro d mirov dikare bibje, ku di war zimanzanya kurd da,  piþt derbazbna ryek a dr dirj, ewqas matryal, nirxandin, lgern, lkoln pirtkn akadmk n hja berev bne, ku d mirov bikaribe di war bingehn hindewrop yn giþt da lgernn krtirn pk bne.

Ji saln heyþty yn sedsala XVIII vir va byanyan , bhtir j ewropyan, bi baldaryeke mezin gel kurd, welat anda w þopandine. Kurd Kurdistan j ji bo ewropyan ne tiþtek xiyal abstrakt bne. Weha, yek ji ponrn kurdzanya Rssyay V. Dttl, ku destpka sedsala XIX rwtyeke s salan  li Rojhilata Navn pk anye, i dinivse: Rwtya min, a ku li Dyarbekir ra derbas b heya snorn Sryay , ji bo avdryn erdngar netewzany (tnograf) derfetne mezin da. Rya min di Mardn, Dyarbekir, Nzbn (ango, Nisbn.- A. M.), rfay ra derbas b. Ew welat, n ku ez tra derbas bm, pareyn Kurdistan ne... (vecudakirin  a me ye.- A. M.; 21, r: 5) , ji bo ku v welat, gel anda w nas bikin, ewropyan dest bi frbn lgernn ziman kurd kirine. li vira j, di war þopandina berjewendyn xwe da, ewrop  wek xwe ewropyan, pragmatk bne: eger dixwaz tkilyn daray, bazirgan, siyas yn din bi welat gelek ra dayn, li wir berjewendyn xwe yn netew biþopn, div dest bi frbna ziman w bik...  dawya sedsala XVIII mssonrn ewrop , yn ji Kurdistan vegeryane welat xwe, rzimann kurd yn yekem weþandin. ya yekem j, di nav van da, ya Gartsony tal b, ku sala 1787-an li Romay derkete ronayy (M. P. Garzoni, Grammatica e vocambolario della lingue kurda, Roma, 1787.)

Piþt Gartson di chan da baldarya berbi ziman kurd mezintir dibe girngya lgernn zanist t gotbjkirin.

Nrn tne zimn, ku div lgernn ziman kurd ji bo flologya ran bn bikarann, n ku w ji bo ravekirina taybet þwazn ziman Avstay bibin alkar.

Zimanzan alman F. Mylr j dinivse, ku lgernn ziman kurd ji bo ranzanya giþt pir girng in, ku ronkirina taybetmendyn zimann ran w km bimne, hevgirt tam nnbe, eger  dengsaz, peyvguhr peyvsazya ziman kurd ber av nen girtin. (21, r: 7.)*

Eger giraniya rojhilatzann rojavay lgernn ziman kurd bi bingeh di nav aroveya (contexte) zimann ran da hiltnin dest, Pol Bydar frans li ser yekþwzyn  (analogie) kurd- frans radiweste. Bi nrna w, ziman kurd di war sazya bjey (lexicale) hinek hln xwe yn rziman da  bi hinek tiþtn xwe yn giþt va digihje ziman frans (21, r: 11.)

Ronaydar ermen y sedsala XIX  Xaatr Abovyan di gotara xwe ya n kurd da bang li chana

_______________

*Jimare yn di nava cotkevanan da hejmara pirtkan a di navnþa wjeya bikaran rpeln pwst n wan destnþan dikin; Binihre r: 14.

zanyar dike, ku ew dest bi lgernan li ser v gel (ango, kurd.- A. M.) xwed taybetmendyn

dewlemend ziman w bikin, ew dibje, ku bi w yek ew bingeha berhemdar bcer bikin kar bigihnin zimanzanya welat xwe. (21, r: 5.)

Di war rzimana kurd da kedeke navdarn kurd a giranbiha j berbiav e: Celadet Al Bedirxan, Kamran Al bedirxan, Tawfk Wehb, Sad Kaban, Nr Al Emn, Ereb Þemo, Qanat Kurdo, erkez Beko, Kerm Eyb yn din.

Her weha rojhilatzann sovt, di nav wan da  j kurdzan- zimanzann wek: Y. Avalan, . Tskrman, R. Tsabolov, . Smirnova, Z. Yspova yn din di war kurdzany da lgernne krhat pk anne.

Van hemyan j bi  lgernn xwe yn di war  zimanzanya pþdar (descriptive lingvistics) da lgernn zanist pk anne. L h j di war lgernn hemberhevkirin- drok da karek bingehn kr berfireh t xwestin. Her iqas kurdzan- zimanzann cuda- cuda li ser girfteryeke drok ya di nav kurd zimann hindewrop yn din da nrnn balkþ dane xuyan, l dsa j lkolnn di war ziman kurd da anegor w zanist pk anne,  ya ku li ser bingeha zimann din n hindewrop  saz bye. Ango, sazya ziman kurd anegor qannn zimann din n hindewrop ravekirine, ji bo w j, taybetmend hem dewlemend pirþwaziya v ziman di sy da mane. Ev j bye sedem, ku gelek bingehn rziman yn hindewrop giþt, yn ku dikaribn bi alkarya ziman kurd bihatana ravekirin, h j benda lgernvann xwe ne. Ziman kurd j, hemn, di v war da kaneke b ser bin e, gelek merc derfetan dide dest pisporn zimanzany, ji bo ku ew  alyn bingehn zimann hindewrop yn di sy da derxine ronayy hem bingehn ku van zimanan digihne hev, bibnin ravebikin.

Ev gotara me j ten cribandinek e, ji bo ronkirina dilopek ji okanosa zimananya hindewrop. , eger di v war da em bikaribin baldarya civaka zanyaran a hja tr bukin, em bikaribin bibjin, ku di nav me da gotebjek, a ku pwstya w  zda gihþtib, destp b.

Eger lkolnn zanist li ser bingehn mtodologya hemberhevkirin- drok va pk bn, w bikaribin gelek hln binaxeyn hm- ziman hindewrop ron bikin. dibe ku ji bo wan

hemyan end temenn kurdzan zimanzanan j tr nekin.

Ji bo w j em ro her ten ser du þaxn yekþwazyan n bingehn rawestin. 

Yek ji wan yekþwazyn zdern makdr (article indikatif) kevnemayn wan in, di kurd zimann din n hindewrop da, ya duyem, rze peyvn bingehn in, n ku di kurd zimanek din hindewrop- rss da ro hene.

Em di sr da li ser wan þwazn kevnare yn zdern makdr (article indikatif) rawestin, n ku wek kevnemayiyn (archaizme) ziman bingeh y hindewrop di kurd da hatine parastin gihþtine rojn me. Ev j rze peyv in,  n ku yekþwazyn (analogie) wan hem di ziman kurd, hem j di rze zimann din n hindewrop da hatine parastin. tiþt her balkþ j ew e, ku ew kevnemayyn ku di ziman kurd da mane, bi wan þwazn xwe va, bi giran j di zimann hindewrop yn ne ran da hene.

Dema rojhilatzan kurdzan di derbar wan navgnn rziman da axivne, n ku zayend jmara navdran destnþan dikin, bi bingeh bala xwe dane ser wan peyvan, n ku di peyvebendn makdr

(attribute word combination), yn wek: pirtk a balkþ ,  saz yn civak    xort leheng  da tn bikarann.

Wek ku di van mnakan da t xuyan,  a , , n  di van peyvebendan da zayend jmara navdran bi w j makdrya wan destnþan dikin. Ev peyvana zder in artkl.

L ji xnc van komek þwazn din j di kurd da,  bi bingeh j di þaxn zargotina gel n wek stran, laqird, nifir, dirozge rokan da hatine parastin tn bikarann. Ev j peyvn** l, la, l ne.

Eger bi zanist li ser bikaranna van a di zimn da rawestin, em bibnin, ku ew j wek zdern (y) , a (ya) , n(yn)  zayend hejmara navdran didin xuyan.

Mnak:

L domama te ji te ra gor by!

La tu dayka min bye!

L sty we þkestana, nemerdno, awa dest we girt, hn v kar kirt pk bnin!

Di wjeya kurdzany da ev þwazana wek  parnn navdr, l þwazn wan n bangn j /lo! (ro!, yo!) , l! (r!, y!) /, wek dengane (bang/interjectione) hatine dtin.

Di derbar zdern makdr (article indikatif) van þwazn wan da mirov dikare dirj biaxive pirtkan binivse,  l ro ne di v derbar daye, ku em bibjin, ew mijareke din e.

Pirs di w da ye, ku yekþwazyn (analogie) van (l, la, l) di gelek zimann din n hindawrop da j hene,  ji bil  yn ran!

ima? Ew awa dibe?

Ev peyvana i ne?

Vana di kurd da i rol pk anne ro j pk tnin?

i tkil di navbera van peyvan peyvn zimann din n hindewrop da hene, yn ku bi sazya xwe ya dengan va wek, an nzk van in?

i pwendyn wan bi navgnn rziman yn din ra hene, yn ku di ziman kurd da zayend jimara navdran didin xuyan?

Di v war da, li ser bingeha cribandinn zanist,  yn ku berev bne, kurdzan sovt R. Tsabolov karek tomerkirin pk anye.  , wek berhemn w kar j, du pirtkn w yn li ser dengsaz peyvsazya drok ya ziman kurd hatine weþandin (35 36).

Her iqas, wek ku ew bi xwe dibje, ku w li ser nrn ramann cuda-cuda, yn ku ber w hatine zimn, karek- tomerkirin pk anye(35, r: 3-8; 36, r: 3- 5), l dsa j me di derbar peyvn mijara gotin da tiþtek li bal w nedt. ev pirtkn w ji bo v kar me bn avkanyn alkar, ji ber ku ew bi naveroka xwe va   wek nzkbneke zanist ji bo me balkþ bn.

Xaatr Abovyan, dema li ser stranbjya kurd radiweste, di nava kurdzany da cara yekem bal  dikiþne ser van peyvan. Ew dinivse: ... Dema ku dengbj (ango, yn kurd.-A. M.) xwe ji bo stran

amade dikin ... dest bi bangkirina kta lo- lo- lo! dikin (1, r: 247). Abovyan ne zimanzan bye, l bala w ye ser van parnan w ew anegor la- la - la! - ewrpyan kirine. hew! L dsa j w mirov ne kurdbal kiþandye ser taybetmendyeke ziman kurd...

Bi rast j ev peyvna i ne?

---------------

**Dibe ku mirov van þwazan heya radeyek bikaribe peyv binav bike, ji ber ku ew di nava dem da ji hla wateya xwe ya bingehn va lewaz nivvþkan bne  ro d wek peyvn alkar, an þwazn (morpheme) tn bikarann.

Ji wan nrnan, n ku di nava wjeya kurdzany da hatine zimn, dert hol, ku di kurd da du komn van peyvan hene: Yek l , la , l  ye ya dudyan lo , l , lo . wek me li jor j an zimn, zimanzanan j ev herdu kom, her yek bi crek nav kirine: parnn cnav  dengane (bang). Gelek caran j heman zimanzan di cyn cuda da navn cuda van peyvan kirine di derbar wan da nrnn dijber anne zimn. Di v pirs da j nrinn K. Kurdoev   . Bakaev bi dijberya xwe va bala mirov dikiþnin ser xwe.

Herdu zimanzan j, her iqas, van peyv parnan parnn cinav, dengane (bang), parnn bangawazy, an þwazn taybet n bangkirin  nav dikin, dsa j didin xuyan, ku ew parn (l, la, l), dema li pþya navdr tn dann , dema navdr di tewanga bangny da t bikarann, ew j heman tewang werdigirn ( lo, L, lo) jmar zayenda van navdran didin xuyan (6, r: 93; 18, r: 59- 60; 21, r: 57- 59).

Li vir j, bixwaz- nexwaz, bi xwezay pirs dert hol: Eger ew parn in, awa ye, ku tn tewangdin? Ma ne ten navdr, an beþn axavtin n din, n li þna navdran weke wan tn bikarann , her weha zder, n ku grfter navdran in,  tn tawangdin!? L parn navgnn peyvpwend, peyvsaz peyvguhry ne!

Her i j hebe, ravekirina parnan di zimanzany da, bi i þwaz j hatibe dayn, yek e, ew hertim j wek beþ axavtin, yn ku nan tewangdin, hatine pejirandin nirxandin. A din j, eger lo! , l! , lo! þwazn tewanga bangin ne, w dem div þwazn wan n tewanga rastn j hebin?! , ew j, b guman,  þwazn l , la , l ne, n ku wek parnn cnav  hatine binavkirin.

L, eger ew dengane ne (interectione), ew awa ye, ku wek navdran tn tewangdin hejmar zayenda navdr didin xuyan? awa dibe, ma ne dengane (bang) ew beþ axavtin ne, n ku nan tewangdin nikarin zayend hejmara navdran bidin xuyan. Ewana nikarin bibin endam hevok her ten hs hestn axavtvan: hrs, dilkovan, þabn, xwezpann daxwazn w didin xuyan.

tiþtek din balkþ j: Her iqas K. Kurdoyv van peyv parnan wek parn n bangawazy  j hesab dike, piþt ra dinivse: Parnn bangawazy  yn lo ,   l ,  lo , dema ku li pþ navdr tn dann, zayend jimara wan didin xuyan. Ango, ew van parnan wek navgnn daxuyandina zayend jimara navdran mak dike.

li heman cy j xudan rziman paþ dinivse, ku li pþya lo l  denganeya (interectione) wey! t dann, ji bo ku xem, dilkovan heyfpanna  axavtvan bide xuyan (21., r 58).

Ew i ye, awa dibe? Eger ew peyvana parnn bangawazy ne, awa ji bo bangawaz, xemgn, dilkovan heyf dyar bikin, bi wan ra denganeyn wey! , hey!  tn bikarann?! (18, r 59-60 291; 21, r 57-59). awa dibe?!

Mnak:  Wey, l delal! ;  Hey, lo tmo!

Wek ku di van, mnakn din da t xuyan, rast e,  ew peyvana di wan gotinan da tn bikarann, l yn ku bangawazy destnþan dikin, ne ew in.

 Mnak:

(La) tu xþka min by!

(Lo) bavo, i bye!?

(L) da, de rabe!

Di van mnakan da baþ t xuyan, n ku bangawazy dyar dikin, ew navdr in, n ku bi wan peyvn alkar  ra (l , la, l ), an by wan, di tewanga bangny da hatine dann. hema ew j didin xuyan, ka banga axavtvan ji bo k/i bye. Þwazn van peyvan n tewanga rastane b kirp in, ji bo w j nikarin bangawazy dyar bikin.  Ew, dema ku bi navdr ra ( mna w) tn tewangdin, her w dem, di tewanga bangn da kirpa duyemn a nvhero werdigirin, l kirpa sereke li ser wan navdran t dann, n ku di tewanga bangn da tn bikarann:

 Hey (h) , lo(i) bavo (h) , lo bavo!

Hey(h) , l(i)  da(h) , l da!

Di hevok peyverzn weha da bangawazy dengane (bang) didin xuyan. L ev peyvn mijara gotin her ten  jimar zayenda navdran destnþan dikin, bi w ra j makdrya wan didin xuyan. Hevok peyvebendn weha mirov dikare by wan peyvn alkar j bikar bne... V dem tiþt ku ten  hinek lewaz dibe, ew j makdrya navdr e.

Mnak:

Ax, (l) xwey, (la) tu  kor kot by!

Hey, (l), keik, bka mala bav min!

(La) tu mir! yn din.

L ew, ku li hinek cyan awaz bangawazy bi wan peyvan ra heye, ew j ji w t, ku, dema ew bi navdran ra ( weke wan) tn tewngdin, di tewanga bangn da kirpa wan  a lewaz dibe. ,  ya here sereke, demeke dirj ew bi denganeyn  wey! ,  hey! ,  ax!  ra hatine bikarann tim caran bi wan ra peyvn tkel n hevgirt saz kirine (weyl! axlo! heylo!  .y.d.), yn ku ro d bne peyvn serbixwe (dengane) , helbet, hest, hs bangawazy didin xuyan. Piþt dyarbna van peyvn n di zimn da, dema ev parn (lo!, l!, lo!), wek pareyek wan peyvn tkel, cuda tn bikarann- li þna hem peyv tn pejirandin. hema ew þwazn wan j, firehbna watey dest tnin, dibin peyvne n di stranan da wek duawaz (rfrn) tn bikarann, n ku navdorn (kolort) stran diswirnin. (Her weha binihre- 18, r: 60).

L, hema, wek ku me li jor j got, ev peyvana di ziman kurd da zayend, jimar bi w j makdrya  navdr didin xuyan. Evana bi van taybetmendyn xwe va bi zdern makdr ra dibin yek. Wek mnak em wan herdu komn van peyvn alkar hember hev bikin: y, ya, yn/yd l, la. l.  Wek ku t xuyan, peyvn herd koman j bi sazya xwe ya dengan va  nzk hev in. Cudatya di navbera wan da dengn wan n destpk ne:  l    y . L hema dijwar nne, mirov bibne, ku ev herdu deng j dengdarn nerm in (sonore). di gelek zimanan da hinek dengn v rz, wek dengþwazyn heman navdeng (phoneme) hesab dibin (mnak, di ziman kor da dengn r l ; 22, r 56 66 ).  Di kurd da j  ro dem bi dem dengn r l  weke hev, wek dengþwazyn heman navdeng (phoneme) tn bikaranin. Mnak: lo-ro!, l- r!, gilþ- girþ, elx- erx, gil- gir, bila- bira yn din.   ji  r - lewaz nerm heya y nvdeng j gavek dimne.

di rza l r y  da deng r ,tuy bj, dibe xelekeke navber. Di nava pþvenn zimn da di peyvþwazn  l , la, l  da bi v qann dengguhr pk hatye: l  dengguhr r  bye, l ev dawy j bye  y. ro j di kurd da bi þwazn lo    l  ra  tevay þwazn r , ro    yo tn bikarann. Mnak: De, yo xalo, dil min kne- kn e!

Weha, hezarsal bi hezarsal, di axavtina kurd ya rojane ya azad dnamk da ev dengguhr pk hatye, ya ku yek bi yek anegor pþvena zimn a xwezay qannn w yn hindurn e.

Wek ku t xuyan, þwazn l , la ,  l  di  kurd da ber þwazn  y , ya , yn  hebne, di zimann kevnar n hindran da þwazn evn dawy gihþtine dest me, ne ku n pþin. ev þwaz j ji hezarsala duyem a ber sa gihþtine me. Dert, ku þwazn bi l destpk di hm- ziman hindewrop da hebye, ji ber ku di þax zimanan ary (hindran) da ev  l destpk y van peyvan d dengguhr  y  bye.  Mnak: avsta- ya , , sanskrt- ya ,  , farsya kevnar- hya/ya.

Her weha, hebna zdern makdr di rze zimann ewrop  ziman tirah y hind da ev yek misoger (piþtrast) dikin.

Em hema van mnakan hember hev bikin:

Frans- le , la, les (3, r: 946; 15, r: 26- 70; 10, r: 295 300- 301; 9, r: 463 471);

tal- il , la, le (3, r: 946; 30, r: 397- 400);

span- el , la, los /las (3, r: 946; 8, r: 63- 67; 13, r: 5-33; 16, r: 350, 520 541);

Trah- le, la  (3, r: 938).

L di ziman portgal da, y ku ji heman malbata hindewrop ya zimanan e, deng l destpk y van zderan di dem da weryaye- ketye, þwazn o , a (ji bo yekjimar) os , as (ji bo pirjimar) derketine hol (3, rp: 946; 33, r: 9 575; 27, r: 8- 33).

Ji van nirxandinn jor hemberhevkirina mnakn zimann hindewrop diyar dibe, ku:

a)            peyvþwazn l , la , l , yn ku di ziman kurd da hene, di kurdya kevnar da zdern makdr bne, yn ku paþ, bi pþvenn zimn ra dengguhr ketin þwazn wan n ro- y , ya , yn/yd derketine hol;

b)            ji ber ku goveka bikaranna  þwazn  van zderan n di tewanga bangn da, teng maye, bi dem ra wateyn din n radeya duyemn derketine pþ;

c)             hebna þwazn van zderan n kevnamay (arxayk) di ziman kurd da yekþwazyn (analog) wan di zimann din n hindewrop da di derbar hebna wan a di hm- ziman hindewrop da govany (þahdy) dikin.

       Wek ku me dt, zdern makdr yn ziman kurd bi þwazn xwe yn kevnar va (l , la , l) digihjin zdern rze zimann hindewrop yn din.

  L bi þwazn xwe yn ro va (y ,  ya ,  yn/yd) zdern kurd yekþwazyn xwe yn denguhr di ziman rss da dibnin. Ev zderana di ziman rss da ryeke peyvguhry ya wisa derbas bne, ku mirov bi dijwar bikaribe carekra seredery l bike. L di nava aroveya zimann hindewrop da hemberhevkirina wan zdern kurd derfetan dide, ku mirov bingehn wan raveke.

   Weha, wek ku t zann, di zimann hindewrop da peyvebendn makdr (attribute word combination) ji hla rza  peyvan va du þwazn wan hene: di peyvebendn  v reng yn hinek zimanan da di sr da navdr t dann peyra- rengdr (di zimann ran da), l di yn zimann din da, berovaj v, rengdr di sr da t dann.

Mnak:

 bi kurd: gul a sor;

 bi fars: berader- bozorg, gol- qirmiz;

l: 

 bi alman: di rote Roze;

 bi rss: красн- ая роза (krasn- aya roza);

 bi ermen: karmr vard.

  Di mnaka kurd ya gul a sor  da gul navdr e, a zder e girfter navdr (gul) e, sor  rengdr e.

     Naha em li minakn rss binihrin. Eger em di v peyvebend da rengdr heman peyv  bihlin (красн- ая роза) l li þna navdr hey yek cuda daynin, em binihrin, ku ew parn, a ku bi dawya rengdr va zde dibe, t guhertin.

        Minak:

     красн- ая роза (krasn aya roza)- gul a sor;

     красн ый флаг (krasn iy  flag)- al a sor;

     красн- ое яблоко (krasn oye yabloko)- sv a sor;

     красн ые розы (krasn iye rozi)- sv n sor.

     Ango, hm rengdr, wek ku heye, dimne, l paþparinn l zde dibin, anegor taybetmendyn navdran tn guhertin zayend jimara wan didin xuyan (-ая /aya /- yekjimar, zayenda m; ый /y/ yekjimar, zayenda nr; - ое /oy/ yekjimar, zayenda bhl ые /y/ -  pirjimar).

     Di rss da van parnan ra dibjin paþdaekn rengdr, yn ku jimar zayend didin xuyan. JI xeyn v, di rzimana rss da t gotin, ku rengdr tn tewangdin. awa dibe? Ma ne zayend, jimar tewang taybetmendyn rziman yn navdr in. di zimann hindewrop da, wek qann, navdr tn tewangdin. Di rze zimanan da j ji bo ku zayend jimara navdran bidin xuyan, peyvn alkar n taybet hene. L awa dibe, ku di rss da rengdr weke navdr t tewangdin jimar zayenda wan heye?!  Eger anegor qannn zimn be, div wisa nnbe. L, eger wisa t nirxandin, w dem li vir tiþtek ne wisa ye. Her zimanek qannn xwe yn hindurn hene, div mirov wan nas bike zimn j bi wan ravebike.

  Mnakn v reng di ziman kurd da j hene. Piþt bikaranna di peyvebendn makdr da, rengdr bi zderan ra tn bikarann (ya sor, y bik, yn dirj), hinek zimanzan j  dibjin, ku rengdr di kurd da zayend jimara xwe hene heya tn tewangdin. Li vir pirs di w da ye, ku rengdrn bi zderan ra tn bikarann, d ne rengdr in, ew bi alkarya zderan dibin xwed zayend, jimar taybetmendyn din, dibin navdr(di rss da j wisa ye!) di zimn da wek navdr tn bikarann.

    Mnak:      

Di peyvebenda  gul a sor  da gul navdr e, l sor- rengdr e awanya gul dide xuyan. , dema þwaz a sor cuda t bikarann, ew d navdr e navdrek   konkrt e (gul), ku konkrt xwed awanyek ye (sor e). Ango þwaz ya sor (yekjimar, zayenda m) gul destnþan dike- gul a konkrt, a  ku sor e. Ango, gol a sor.

     Pvajoyeke weha di ziman rss da j pk hatye. Her iqas di peyvebendn makdr (attribute word combination) yn rss da rengdr ber navdr t dann, dsa j di van da pvajoya mijara gotin bi heman r, l bi cr xwe, dubare bye.

Mnak:

красн- ая роза (krasn aya roza) Wek ku me li jor j gotib, li vir parna - ая (aya) girfter navdr e (роза / roza) jimar zayenda w destnþan dike.

Piþt van nirxandinan mirov bi misoger dikare bibje, ku ew peyvþwazn mijara gotin di ziman rss da zdern makdr bne, jiber ku:

a)      ew zayend  jimara navdran didin xuyan, ne ku ya rengdran, n ku ew pra tn nivsandin;

b)      dema bi rengdr ra tevay j tn bikarann, ewan rengdr dikin navdr , dema tn xwendin, an gotin, guhdar, an d ji kontkst dizane, ka ew li þna kjan navdr tn bikarann, an j bi hiþmend (logik) benda peyhatina navdr dimne.

c)       rengdrn rss, dema di hevok da bi lkeran ra tn bikarann, dibin beþ kirebj (lker/predicate) nav by wan zderan tn bikarann:  Он был чист и не винен(On bil chist i nevinen.- Ew paqij bguneh b.); Наг и бос пойдешь в царстве небес (Nag i bos poydyosh v tsarstve nebes.-Tuy taz pxas her  padiþahtya asmanan.); Пес был уродлив и страшен.(Pyos bil urodliv i strashen.- Se yek ebilu j tirsyan b.); Oн очень красив. (On ochen krasiv.- Ew pir bedew e.); Флаг так красен, что (Flag tak krasen, chto...- Al wisa sor b, ku...) yn din, rengdrya wan lewaz nabe.

d)      , ya dawy, wek ku dert hol, di rss da ew parnn ku dawya rengdr va zde dibin, ji wan ra dibjin daekn rengdr, ne paþdaek in, ew zdern makdr (article indikatif) bne bi þwaz, wate bingeha xwe va digihjin zdern kurd. Wek mnak em zdern herdu zimanan hember hev bikin:

 

zdern kurd:                             zdern rss:

mza:                   ya                                                          -ая (aya)

nrza:                                                                           -ый/ий (y)

bhl:                    -                                                            -ое(oy)

pirjimar:                       yn/yd                                        -ые (y)

Ev ten di derbar katgoryeke rziman da b. L iqas peyvn bingehn, n ku di ziman kurd da hene yekþwzyn (analogie) wan j em di zimann din n hindewrop da dibnin?! Ew j peyvn wisa, n ku nikaribn ji kurd  derbas wan zimanan, an j,  ji wan zimanan derbas  kurd  bibna!

Ji bil van, her weha, hem di kurd, hem di rss da gelek peyvn hm yn yekþwaz hene. li vir ya here girng ew e, ku ev peyvana herdu gelan j nikaribn ji hev hildana: bi hezar klomtran welatn wan ji hev dr in. eger ber dawya sedsala XVIII carek duduyan hinek yekneyn leþker, an lkolner mssonrn rss  rast kurdan hatine j, ew nikarib bibya bingeha pevguhartinn bjey. Ji bo v pwendyn piral pirþwaz n demdirj pwst dikin.

 Bi lkolinn drok misoger dibin, ku cnartya erdngar tkilyn rojane yn aktv n daray, bazirgan, siyas and bi drok di nav kurd rssan da pir km lewaz bne... Tkil yn di navbera herdu gelan da dawya sedsala XVIII- destpka sedsala XIX hinek ji c livyane, ew j nikarin bibin bingehek ji bo hebna ewqas yekþwazyn ziman.

li vir, bi xwezay pirs dert hol: L ewqas yekþwazyn peyv  katgoryn rziman yn hevpar tomer ji ku peyda bn?

Lkolnn himberhevkirin- drok di war zimann hindewrop da, yn ku heya naha pk hatine, her weha diroka pþketin li chan belavbna geln hindewrop yekbna binaxeyn zimann wan dibin bingeh, ku mirov bersva v pirsn din bibe: Ev herdu ziman ne ten wek zimann du geln hindewrop digihjin hev, l, her weha, ew di nav v malbata zimanan da demeke dirj a drok li ser yek bingeh pþketine.

L dsa j pirs dertn hol:

- Ev bingeha awa bye? L ranbna ziman kurd li ku ma?

- Di i warn zimn da bingeha tomer yek maye, li ku ji hev cuda bne?

- Ew pþven, n ku  peyra hatine li ser i bingeh bne?

- Eger ziman kurd ewqas yekþwazyn xwe bi zimann din n  hindewrop yn ne ran  ra hene, ev t w watey, ku div mirov hn li ser cy kurd di malbata  zimanan a  hindewrop da ser xwe bþne, an...?

Ev hem j pirsn mijareke din a lkolnn din in. Bersva van pirsn din j w lkolnn zanist yn  zimanzany yn berfiretir bikaribin bidin.

L naha em bi tev yekþwazyn van peyvan binihrin piþt ra bila her kes ji xwe ra binirxne ji bo lgernan encaman derne:

 

bi kurd:                     bi rss:

 

jin                         жена/женщина (jena/jenshinna)

jyan                                  жизнь (jizn)

bira                                   брат (brat)

du                                     два (dva)

s                                      три (tri)

ar                                     четыре (chetire)

pnc                                 пять (pyat)

þeþ                                     шесть (shest)

deh                                    десять (desyat)

þst                                   шестьдесят (shestdesyat)

na/ne                                нет (net)

nig                                    нога (noga)

n                                     новый (noviy)

ax  ------------------------------   

kat -------------------------------- час (chas)

qas -----------------------------------

mak                                  мать (mat)

ima                                  почему (pochemu)

zann                                  знание (znaniye)

zivistam                            зима (zima)

zirk (a avan)                 зрение, зрачок (zreniye, zrachok)

gotin (govtin)                  говорить (govorit)

kit  (psik)                           кот (kot)

ji nva                              снова (snova)

dar                                    дерево (derevo)

der/ vr(bi zazak)            дверь (dver)

meh (mange)                   месяц (mesyats)

b                                     без (bez)

ber(av)                              берег (bereg)

nizm/nimiz                       низкий (nizkiy)

tirs                                     трус (trus)

toraq                                  творог (tvorog)

petin                                  печь (pech)

tenik                                 тонкий (tonkiy)

bit (bibitin)                       быть (bit)

zewal(a dar)                   завалить (zavalit)

diryay                              дранный (dranniy)

vir                                     врать (vrat)

beran                                баран (baran)

bir                                    брови (brovi)

verg (bi zazak)                 волк (volk)

vnten (bi zazak) видеть (videt)

kurdi-k (bi zazak)            курдский (kurdskiy)

qasik                                  каска (kaska)

se(g)                                  собака (sobaka)

ga                                     говядина (govyadina)

westyan                            уставать (ustavat)

dot                                                дочь (doch)

bav                                   батя (batya)

qul                                    укол, уколоть, колоть (ukol, ukolot, kolot)

Kawa                                ковать (kovat- hesin sorkirin bi kutan kirin, ango, hesinkar)

qalbn (avdana hesin)  закаляться (zakalyat)

ors                                   черствый (cherstviy)

lek                                 теленок (telyonok)

kevir                                  камень (kamen)

mþ (a tiþtek/kesek girtin)--   

(mirov ) mþindar------------ мишень (mishen)

mþingeh-------------------------

tr ( kevan)                      тир (tir)

miþk                                  мышь (mish)

mþ, moz                          муха (mukha)

riz                                      рис (ris)

sol(bi zazak)                    соль (sol)

ez (cnav kes)                аз (az - di slavya kevnar da)

kulo                                 кулич (kulich)

lqn                                  ликовать (likovat)

bilqn                    бульканье/вулкан (bulkanye/vulkan)

Em li vir her ten li ser hinek yekþwazyn kurd hinek zimann din n hindewrop rawestyan. L hn iqas ziman hene, yn ku benda lgern lkoln zanist ne. Em v kar xwe her ten wek destpkeke n ya di v war da hesab bikin hvdar in, ku ev mijara w hjay bala wan zimanzanan bibe, n ku bi pirsgirkn zimanzanya hindewrop va mijl dibin...

Tiþtek din j hjay baldary ye. Her iqas welatn rs kurdan bi hezar klomtran dr hev in, dsa j ewqas yekþwazyn peyv katgoryn rziman di zimann wan da hene. L hinek geln herm kurd bi hezar salan cnarn hev bne, heya di gelek waran da di nav hev da mane, zargotina wan a hevbeþ di drok da t nasn, l ewqas yekþwazyn peyv katgoryn rziman di nav zimann wan da nnin. Eger tiþtn tomer j hene, ji zimanek derbas y din bne.

Ev j bi ser xwe mijara nirxandineke din e.

, ji bil v, Xaatr Abovyan, dema di derbar govenda kurd da dinivse, dibje, ku ew mna xrovod (govend) a rsan e.

Balkþ e, ne?!  Kurd ji bo ermenyan ne xerv bne, l ronaydar ermen govenda kurd hember govenda (xorovod)  gelek din dike, ku bi hezaran klomtra dr dij!

Ev j bi ser xwe mijareke din e, ya ku hja ye, ku mirov li ser w ser xwe bþne.

Ji bil v:

  - di Kurdistan da eþra trah heye

   (Þxad ji v eþr bye)-                     nav zimanek ji zimann hind trah ye;

 

- di Kurdistan da eþra sind heye-        di herma Sindh a  Pakstan herma Ka a Hindistan da gel sndh dij (3, 5 mln) ziman w j snd ye;

 

- di Kurdistan da eþra alan heye-            di Ostya- Alanyay da j eþra alan heye;

 

- di bakr Kurdistan da herma Dgor               

  heye-                                                           di Osetya Alanyay da eþra bi nav tkor heye.

, ya dawy!

Dibjin, ku Mzopotamya colanga bna geln hindewrop bye. ro Kurd kurdistan bi hebna ziman, anda netew bi parastina bingehn hindewrop yn destpk va, govenya  v didin. Her iqas geln hindewrop li chan belav bne, hinek tiþtn tomer yn hevbeþ, n ku wan bi xwe ra birine, reng wan hatine guhartin, l dsa j gelek þopn bingehn wan n destpk di mak- welat wan drok da mane. þopn van hemyan j div di nav kurd Kurdistan da bigerin.

Ev j di nava hindewropzanya giþt da bi ser xwe mijareke lkolnn zanist ya cuda ye...

 

 

 

 

 

 

 

 

NAVNÞ

A WJEYA BIKARAN

1.      Abovyan X.  Yerkeri liakatar joxovatsu h. VIII, Yer., 1958 t. (bi ermen);

2.       Aaryan H. Liakatar kerakanutyun hayots lezvi, neratsutyun, Yer., 1955 (bi ermen);

3.       Aaryan H. Liakatar kerakanutyun hayots lezvi, h. III, Yr., 1957 (bi ermen);

4.      Бакаев Ч. Х., Курдско- русский словарь, М., 1957 г.;

5.      Бакаев Ч. Х., Язык азербайджанских курдов, М., 1965 г.;

6.      Бакаев Ч. Х., Язык курдов СССР, М., 1973г.;

7.      Бертельс Е. Э., Грамматика курдского языка, Лен. 1926 г.;

8.      Васильева- Шведе О. К. и др., Теоретическая грамматика испанского языка, М., 1972;

9.      Ганшина К. А., Французско русский словарь, М., 1962г.;

10.  Доза А., История французского языка, М., 1956г.;

11.  Звягинцев В. А., Очерки по общему языкознанию, М., 1962 г.;

12.   Зограф Г. А., Языки Индии, Пакистана, Цейлона и Непала, М., 1960 г.;

13.   Канонич С. И. , Артикль в испанском языке, М., 1967 г.;

14.  Касаткин А. А., Очерки истории литературного итальянского языка XVIII- XX вв., Лен., 1976 г.;

15.  Катагошина Н. А. и др., История Французского языка, М., 1976 г.;

16.  Кельина  Ф. В., Испанско- русский словарь, М., 1966 г.;

17.  Кодухов В. И., Общее языкознание, М., 1974 г.;

18.  Курдоев К. К., Грамматика курдского языка, М- Л., 1957 г.;

19.  Курдоев К. К., Курдско русский словарь, М., 1960 г.;

20.   Курдоев К. К., Курдский язвк, М., 1961 г.;

21.   Курдоев К. К., Грамматика курдского языка, М., 1978 г.;

22.   Маслов Ю. С., Введение в языкознание, М., 1975 г.;

23.   Миллер Б.,       О некоторых проблемах курдской фонетики, см.: Иранские языки, М-Л.,                           1950 г., стр. 60- 70.;

24.   Nalbandyan G. M., Hin parskeren, Yer., 1963 t.;

25.   Nalbandyan G. M., mijin parskeren, Yer., 1962 t.;

26.   Nalbandyan G. M., Parsits lezvi kerakanutyun, Yer., 1980 t.;

27.   Никонов Б. А., Грамматика португальского языка, М., 1981 г.;

28.   Оранский И. М., Иранские языки, М., 1963 г.;

29.   Реформатский А. А., Введение в языкознание, М., 1967 г.;

30.   Розенталь Д. Э., Итальянский язык, М., 1949 г.;

31.   Соколов С. С., Авестийский язык, М., 1961г.;

32.   Соколов С. С., Язык Авесты, М., 1964 г.;

33.   Старец С. М. и др., Португальско- русский словарь, М., 1972 г.;

34.   Хетагуров Л. А., Категория рода в иранских языках, см. Ученые записки Лен. Ун- та, № 20, серия фил. наук, вып. I , Лен. 1939 г.;

35.   Цаболов Р. Л., Очерки исторической фонетики курдского языка, М., 1976 г.;

36.   Цаболов Р. Л., Очерки исторической морфологии курдского языка, М., 1978 г.;

37.   Цукерман И. И., О некоторых свойствах вторичной флексии в курдском языке, Язык и мышление, XI, М-Л., 1948 г., стр. 364 372.;

38.   Цукерман И. И., Очерки курдской грамматики, см. Иранские языки, II т., М- Л, 1950г.,стр. 78- 98.;

39.   Шамилов А. Ш. и др., Об изафете в курдском языке, см. Революция и письменность, I (16), М., 1933 г., стр. 51- 57.;

40.  Эйюби К. Р. и др., Курдский диалект Мукри,  Л., 1968 г.                                                

                          

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org