RAVEKIRINA WAT’EYÊN HINEK P’EYVAN

Ezîz ê Cewo

Demekê berê min bi r’êya întêrnêtê ji ferhengzanê k’urd ê hêja Zana Farqînî nameyek stand. Di nameya xwe da bir’êz Z. Farqînî dinivîse: 

“...Min çend peyv ji nivîsarên te ‘nêçîr’ kirin. Lê ez bi wateya wan nizanim. Eger karîbî mehneyên wan ji min re aşkera bikî (digel nêr û mêtiya wan) ez ê kêfxweş bibim.

Her wiha min çend peyv jî ji dîwana Şikoyê Hesen berhev kir û ji aliyê wateyên wan ve alîkariya te dixwazim...”

Ez ji vê nameyê p’ir dilxweş bûm û, wek ku di nav gel da tê gotin, min zend û bend hildan û destpêkir:

“Dem baş, bi’rêz Zana Farqînî!

Ez hêvîdar im, tu baş î, û k’arê te baş dimeşe. Ez bi nameya te p’ir’ dilxweş bûm û amade me, weke zanîn û derfet’ên xwe bersîva wan pirsan bidim, ên ku bala te k’işandine... ”   

Bi r’astî, min ev çend gotin nivîsîn, di bin da ew p’eyv r’êzkirin, ji bo ku wan mak bikim,  lê bala xwe dayê, ew ne tiştekî wisa sade ye. Li vir pirs ne t’enê di r’avekirina wat’eya wan da ne. Divê her p’eyvek bi wat’e û t’aybetmendîyên xwe va bê makkirin. Ev jî ji bo her p’eyvekê nêzîkbûneke zanistî dixwaze û her makkirinek bi serê xwe gotareke zanistî ye (ya ferhengî!). Ji bo wê jî min xwest, ku ew t’enê di nav me- du mirovan da nemîne, ji ber ku her tiştê ku em dinivîsin, ji bo civaka xwendevanan e. 

Weha:

P’EYVÊN JI NIVÎSARÊN MIN:

Çavkêlk (ç’avkêlk e), mêza- bîstik; bi wat’eya xwe va nêzîkî ‘saniye’ya t’irkî ye (Ew tişt di nav ç’avkêlkekê da pêk hat, û me pêr’a negîhand têbigihîjin, k’a...). P’eyva ‘leze’ wat’eya demeke zêde ne dirêj dide xuyan... (Ew lezekî r’ûniştin, nêr’înên xwe p’ev guhar’tin û paşê her yekî r’êya xwe domand...)  

Zêder, mêza – artîkl; ew p’eyvên bê kirp ên yekkit in, ên ku li pêşîya navdêr tên danîn û jimar û zayend a wan didin xuyan, ango wan mak dikin. Ew zêderên makdêrî ne. Yek ji t’aybetmendîyên wan jî ew e, ku ew li pêşîya peyvên din ên ne navdêr tên danîn û ji wan navdêran sazdikin. Zêderên k’urdî ev in: ya, yê û yên/yêd (ya bijîşk, yê leheng, yên pêşver’û, her weha: ya sor, yê çara, yên han, yê hatî, yê r’evek...). Mirov dikare wn hemberî zêderên almanî bike: die, der, das;

Azur’ukirî- ji lêkera ‘azur’ukirin’ tê: r’avekirin, şirovekirin, r’astîya tiştekî derxistin holê;

k’esp: sert, p’ir hişk, berk’; (kevirê k’esp; ev kevir bi r’engê xwe şîn an r’eş dibin û mina  camê ne). Di nav k’urdên deşta Araratê da şêwazê vê p’eyvê yê  ‘qesp’ jî heye; 

werguhêzî, mêza – r’êform, veguhar’tin, nûkirin;

xeşivîn/xeşivandin: Ev p’eyveke pir’wate ye: 1) tê wateya tuje, dema di cîyekî an tiştekî da tiştek p’ir’ heye; 2) wat’eya wê ya duyem jî  k’un-k’unî bûn/kirin, p’er’itandin e (Mînak: Kulê di cegera wî da şaxvedabû û ew xeşivandibû.) Ew mînaka ku te li vir anîbû, ev herdu wat’e jî tê da hene (Îro zimanê weşan û çapemanîya  me di van şaşîyan da xeşivye);

P’EYVÊN JI DÎWANA ŞIKOYÊ HESEN:

Ac- ç’avbirçî, têrnexwarî (bende heye çikûs, çavqul, ziyayê ac); 

Babax- pozbilind, qur’e, qut’am (ji hurbûnê bûye babax);

Çîdar, mêza - ev p’eyva di k’urdîya îro da t’enê di p’eyvebenda ‘qeyd û çîdar’ da maye û tê wateya destbend, k’elepçe;

Çimirîn/çimirandin (ç’imir’în/ç’imir’andin e)- tê wat’eya tiştek di ser hevdu da civandin, bi r’êya qurç’imandin, p’elixandinê ew hurkirin (loş bûn hevrîşk ç’imirîn);

Çor (çor’ e)- 1) nexweşî, derd 2) muk’ur (çore mirdar);

Dorger (dorger’ e), mêza - fûzê, r’okêt; bi wat’eya tiştê ku dor cîhanê diger’e (Wî çêkir vir dorger û rakêt);

Êr- ev ne ‘êr’ e,  ‘yêr’ e (ji t’irkî derbazî nav k’urdî bûye). Wek  ku tê xuyanê, tîpveger’îya vê p’eyvê şaş kirine, divê ‘yêr û welat’ be (Di alfabêya k’urdî ya kîrîlî da tîpa ‘e’ dudeng e: ‘yê’, lê ji bo dengê ‘ê’ tîpa ‘э’   heye)

fizirandin- r’eveke p’ir’ lez û zû, wat’eya wê bêtir neyînî ye (wê fizirand ber bi rojava ve çû);

geboz, nêrza - gelîyên p’ir’ k’ur û hasê. Di k’urdî da p’eyvebenda gelî- geboz heye  (geboz û geliyan tevî)

hêrat, nêrza - cûr’ekî laçika (şal, dezmal) serê jinan e (hêrat kutabû eniya gever (dibe ku: enîya kever?- E. C.)); wek ku tê xuyanê ev ji bajarê Hêratê (Afxanistan) anîne, ji bo wê jî navê ‘hêratî’ lêkirine; wisa jî şera ku ji Semaxê anîne, jê r’a gotine ‘şemaqî’, lê parç’eyê ji Amêrîkayê anîne, jê ra gotine ‘emirk’an’;     

hewşan, mêza -  hêşnayî  ye (hejiyan tûmê hewşan (debe ku: t’ûmê hewşanê?- E. C.));

hîvehîv- dengkirina nexweşên giran:  ew berpesna diaxivan, dikin nalenal û hîvehîv (Wê kerb (debe ku: k’erba?.- E. C.) dikir hîvehîv);

kevezen, nêrza -  darê destê kal û pîran: serê wî darî kevan û gelek caran di nexş û k’êrtikan da xemilî dibe (kevezenê dest anî jêr);

kinêz, mêza - dotên maman, xalan, met’an, xatîyan kinêzên mirov in; di k’urdî da heye p’eyvebenda ‘kes û kinêz’ (mînanî kinêz, mînanî yarê); ev p’eyveke hindewropî ya kevnar e, hemwate û hemşêwazên wê di zimanên r’ûsî (kuzina/kuzen), înglîsî (cousin), almanî (kusînê) û yên din da hene;   

kutkuto- mirov ê ku cîyê t’ê û net’ê bi gotinan di ser der-dorên xwe da diçe, dike kutekut (bende heye  teleqreş, kutkuto);

mazût, mêza - nevta xav (her tişt reş û tenî û mazût);

mişot- di k’urdîya îro da ev p’eyv bi serê xwe nayê bik’aranîn, ew t’enê di p’eyvebenda ‘r’eş-mişot’ da maye, ew wat’eya ‘r’eşîyê’ bi hêz dike û tê wat’eya pir’ r’eş (şîn, mişot û reş);

nedîr, mêza - ronayî. Dema ku tav hiltê, k’urd dibêjin: Şems/Tavê nedîr da. Nedîra  Tavê dinê beşirî (nedîra tavê);

Parnas, nêrza - Di mîtolojîya yûnanî da: ç’yayek e, cîgeha  jîyana Xwedayê R’ojê Appolon û Mûza ye. Di cîhana hunerî da wek sembola cîyekî bihurtî ji bo poêzîyzyê (helbestvanîyê) û hozanîyê tê zanîn (Rûniştibû ser Parnasê me yê hêşîn); 

qujîn- bilind dengkirin; hemwat’eya ‘qûr’înê’ ye (ba kir qujîn, ba qujiya);

rûnê qîçik (r’ûnê qîçik e)- r’ûnê zer (qîçik - zer);

sûravêlk, mêza - per’ane, teyrik; di k’urdî da heye gotina: bedew e wek kewa gozel, meşa wê wek ya sûravêlkê ye; (Xwelî li serê sûravêlkê.);

sût: r’engê nêzîkî şîn e, lê ji şîn girtîtir e (ezmanê sût didin perwaz)

şipûk (şip’ûk e), mêza - dijwarî, berf-bager û bahoz, ya ku bêçarî, malxirabîyê bi xwe r’a tîne (şipûka zivistanê);

telaqreş (telaqr’eş e)- nep’ak, bênamûs, zinêk’ar (bende heye  teleqreş, kutkuto);

tîtan, nêrza - Di mîtolojîya yûnanî ya kevnar da yek ji xwedayên lawên Ûranê û Gêyayê ye. Evana p’ir’ gewre û bi hêz bûne. Di têkoşîna bi xwedayên di temenê xwe da ji wan biçûktir (yên olîmpî) r’a serk’etine. Têgîna tîtanên kevnar tê wat’eya mirovê gewre û pir bi hêz. Bi wat’eya xwe ya fûnktsînal va nêzîkî ejdahan e di mîtolojîya k’urdî da. (bûye tîtan, esabê xebatê);

tîtanî- ya berî vê binihêre (bi tîtanî dike zengîn);

xewixîn- di rewşa bêxewîyê da mayîn;

zerdesa mangê (zêr’desa mangê ye) - desa mangê(hîvê) a zêrîn;

zerg, mêza - ç’ekek a kevnar e (ewran bida şûr û zergan); 

*

*    *

Di van lêger’înên me da dubare, sêbare... dehbare... dîsa ew kurt û kêmasîyên alfabê û r’êzimana k’urdî xwe dan xuyan, ên ku dibin sedemê pirsgirêkan di xwendin û nivîsandina bi zimanê k’urdî da. Û lewra jî erênîya lêger’înên zanistî di warê zimanê k’urdî da dertê pêş me. Pêwîstîya hevk’arîya pisporên zimanê k’urdî di vî warî da r’oj bi r’oj bêt’ir zêde dibe. Heya  alfabêyeke k’urdî ya yekstandart, ya ku bi zanistî bersîva hemû deng-fonêmên k’urdî bide, t’unebe, heya r’êzimanek a li ser bingeha zanista di derbarê zimên da amedekirî li ser masa xwendevanan neê danîn, dema nivîsandin û xwendinê xwendevanên k’urd wê hert’im bi pirsgirêkên cihêr’eng r’a r’ûbir’û  bimînin.  

Îro di nav jîyana civaka k’urdî da pêşketinên mezin çêbûne: k’urdî êdî r’oj bi r’oj dibe zimanê zanstê, çapemanîyê, huner û çandê, zimanê siyaset û dîplomaasîyê, yê danûstandina civakî û bazirganîyê. Lê, sed heyf, lêger’înên zanistî di warê zimanê dê da pey van pêşk’etinan va dimeşin...

Têbînî:

Min hinek p’eyv r’avenekirine, ji ber ku ez wat’eyên wan tê negihîştim: an di tîpvege’rîyê da (dema ku ji kîrîlî guhartine latînî) şaşî çêbûye, an hinek tişt dema nivîsandinê hatine têberdan. Ji bo ku mirov bikaribe ji bo wan p’eyvan bersîveke r’ast bibînim, têk’stên wan ên t’am, wek ku hene divê li ber destê wî bin).

Bi silav û r’êz,

Ezîz ê Cewo

çapkirin