Çima Êrîşa Li  Jinan Ewqasî Helal e Li Cem Me

 Fatma Savci

Berî bi çendekê gotarek mîrza Qado Şêrîn bi navê “ Çand û Terqîna Çapxaneya Avesta Xelat Girt“ hat belav kirin. Ev nivîs pêşî di malpera avestakurd de hat belav kirin. Paşî min dît li malpera  PEN a kurd de jî hat weşandin. Hat guhê min ku di nav hin komên guftugoyê yê kurd de, li ser internetê  belav dibe.

 Sedema nivîsîna min ew e ku di gotara mîrza Qado Şêrîn de, ne zimanê rexneyî, zimanekî hişk û êrîşane serdest e. Ez dixwazim li ser xalekê rawestim. Ev xal jî ew e ku, di vê nivîsê de, li ser kesayetiya me jinan êrîşek û heqareteke mezin hatiye kirin.  

Min dil nîne ku li ser giştî nivîsa vî camêrî nîrxandinekê bikim. Li ser pirtuk, wêje, weşanxane û bazara kurdî herkes hindik gelek, xwedî agahî, raman û rexneyê ne. Sedem û encamê van pirsgirêkan gelekin. Astengî û pirsgirêkên wêje û çapkirina pirtukan ku her nivîskarekî/ ke kurd dijî ev nivîskarên jin yê ku berhemên wan di projeya Şehmaran de hatine weşandin jî dijîn. Û qet nebe, biqasî xwediyê gotarê agahdar in ji meselê. Ev meseleyeke civaka me û netewê me ye. Rê û rêbazên guftugoya van pirsgirêkan, ziman û şêwazê wê ne êrîş e, ne heqaret e.

Di navbera rexne û êrîşê de sînorek heye. Eger rexne di derbarê berhemên van jinên ku  berhemên wan hatine weşandin de baya, yan jî rastiyek di wan idiayên wî de hebaya, min ê qet hewl nedabaya ku vê nivîsê binivîsînim. Û min ê ew maf bi xwe re nedîbaya ku bersivek wiha bidaya, lewra min ê bigota: kêm-hindik, rast –şaş rexneyeke û ez ê derbasbubama.

Bi qasî li bîra min de ne, heya niha yanzdeh berhemên jinên ji her çar perçeyê welat hatine çapkirin, di nav rêza Şahmaran de. Û wê hîna berhemên şeş jinên nivîskar yên din jî bên çapkirin. Lê wek ku min ji nivîsê fam kir,  Qado Şêrîn berhemên yek ji wan nivîskarên jin  nexwendine. Kesayetiya pirê van jinan nasnake. Têkiliya wan û weşanxanê jî nizane. Hewl nedaye ku rastiya vê projeya jinan fêr bibe. Li pencereya  xwe li meselê nêriye û mixabin ew pencere tiştekî zelal û baş pêş çavê wî nekiriye. Loma jî  dest bi iftirayan û bêbextiyan kiriye. Ziman û şêwaz ne bi wê asta ku mirov bikare rêz bigre û guhdar bike ye. Mîrza Qado Şêrîn di destpêka êrîşa xwe de bi van rêzikên ku heqaretê li jineke nivîskar e destpê dike : “…Avesta xelat girt, ango Avesta Xelat çap kir. Xelat jî bi gelek şêweyan dikare bê girtin û çapkirin, dibe şehnaziyek be, dibe çapkirina pirtûkekê be, dibe ramûsanek germ be, dibe tiştin din bin, bi her hal xelat xelat e, mîna teriya seh û merovan e qet nayê guhertin...”  Ev hevok besin ku mirov xwediyê vê gotarê qet ciddî negre. Lê mixabin malperên me, behayên van nivîsan napîvin. Û mîna mizgîniyekê ji destên hev werdigirin.

Li weşanxaneyên dinyayê yên herî xurt, kêm zêde gelek rêz hene, weke rêzên romanên dîrokî an rêzên pirtûkên li ser xeyalên zanistî, rêzên helbestên şoreşgerî, rêzên helbestvanên klasîk.
Gelo kesek dikare munaqeşe bike bo çi weşanxaneya El-Meda ya Erebî rêzên roman û berhemên ku xelatên Nobel wergirtine çap dike?
berhemên rêzane nayê wateya ku ev nivîskar tenê li dinyayê hene û ji bilî wan kesekî din tune, ew tê wateya civandina hin deng û nav û nivîsên ku ji ber  gelek sedeman bela wela ne û yek li ser hesabên yên din tên bilindkirin an tune kirin.
Ev navên ku berhemên wan ji rêza Şahmaran derketine, her yek ji wan bi xwe xwedî kesayetiyeke cuda ye û çi di nav rêza Şahmaran de bin, çi bi tena xwe bin ji xwe re rêyek hilbijartine, weke mînak Kejal Ehmed xwedî gelek berhame û helbestvaneke berê li başûr baş tê naskirin bi helbest û wergerên xwe. Axîn welat berhemeke wê ya helbestan heye berî ku di nav Şahmaran de cih bigre. Xelat Ehmed bi zimanê erebî xwedî berheme û ezmûne, jana seyda ji bilî vê berhemê sê berhemên dîtir derxistine û hemî ne li Avesta, Jîla Huseynî ji berî vê berhemê tê naskirin û ji xwe ne li jiyanê ye jî û hwd..

 Ev tê wateya ku ev berhem an ev deng û reng û ezmûn ne ezmûnin nû ne, an ne hêjayî çapê ne. Ev nav berê hene. Îcar niha  ez dixwazim pirsekê bikim: Eyb û şerma ku ev nivîskar di rêzekê de cihekî bigrin çi ye? Û bo çi dema mijar dibe mijara jinê tiliyê sûcdariyê bi aliyê wan jinan û weşanxaneyê de tê rakirin wek ku ew ne hêjane lê ji ber ku jinin cihê xwe dibînin? Gelo haya Qado şêrin jê heye ku gelek behrem, ji aliyê jinan de jî nikarin xwe di nav rêzê de bibînin? Gelo Qado şêrin fikiriye ku wan berheman bixwîne û rexnekirineke berfireh lê bike ka hêjayî çapê ne an na? Gelo eger ew rêz ji bo helbesta mêra bûya wê ewqas gengeşe çêkiribaya?

Rexne fêmkirina teksta rexnekirî ye berî ku bibe rê ji binpêkirina wê re. Rexne keşfa xweşikî û nexweşikiyên berhemê ye bêyî ku rê li rexnekirineke din bigre.  Rexne pirs e ne bersiv e, rexne gumankirine ne biryardar kirine.

Gelek rojname û malperan qala projeya Şahmeran kir û agahî dan. Dema qala projeyê hat kirin, ez bixwe  kêfxweş bûm. Lewra wê ji her çar beşên welat hest, raman, êş û evînên jinên kurd, di yek coyekê de bi hev re biherikiyana. Ew jinên ku tu carî sînorên herêma xwe derbasnekirin, wê bi dengekî yekane, rengên cuda, di bin navê rêza Şehmeran de, derbiketana pêşberî xwendevanan.  Me yê derfet bidîtana ku helbesta jinê a her çar beşan bidaya berhev û bûbana xwediyê qeneateke rasteqîn. Ango me yê rengê helbesta jina kurd ya vê sedsalê li ber çavên xwe raxistaya. Û wek nivîskarek jin di nav van jinên her çar perçeyan de cî bigirtana. Ez nikarim bi navê hemî jinên nivîskar bêjim, lê ev fikir besî min bûn ku ji vê projeyê re bêjim erê. Û îcar ev proje ne bo bikaranîna jinan, divê wek qedirdayineke berhem û kesayetiya jinê bê famkirin. Û em wisa fam dikin. 

Ango wek nivîskarê me Qado Şêrîn dibêje: “... Jixwe ana şêweyekî nû ji çapkirina pirtûkan re di meydana çanda kurdî de derketiye holê, nivîskara jin a xweşik û nivîskara jin a ziman dirêj û şêrîn. Xwediyên çapxaneyan têkiliyan bi nivîskara xweşik û xwîn şêrîn re datînin û çapkirina pirtûka wê pêşniyar dikin. Û nivîskara şelaf û ziman xweş û seksî, bi zimanê xwe yê xweş û şêrîn dikare pirtûka xwe bi Emerîkiyan jî bide çapkirin îca kurdên li ser jinan dimrin. Bi bihaneya çapkirina berhemên jinan, gelek jin li ser serê me û çanda kurdî bûn Anakonda û kes nema dikare ji wan re bêje; siya we xwar e...” nîne. Ev e a ku ez dibêm heqaret û bêbextiyek e.  Û eger ev nekarîna we be, lê eger hûn bikarin bibêjin “Sîya we xwar e” hûnê çi bikin û çi bibêjin mîrza? Çima êrîşa li ser jinan ewqasî helal dikin? Dibe ku gelek kêmasî û qelsiyên me jinên nivîskar hebin. Lê ne ev tiştên ku tu niha dibêje û bi wan mehkum dikêye. Belê, em di nav çandek rexneyî de mezin nebûn, me wek cîhanê şêwaza rexneyî bikarnaniye. Lê qet nebe em dizanin rexne çi ye? Û ev ne rexne ye. Eger dixwazî erîşî ser hin kes û dezgehan jî bikî, ji kerema xwe re jinan neke navgîn û wan ji bo hêrsa xwe bikarneynîne.

Ez bi xwe tu gotinan ji bo van rêzikan nabînim ku bibêjim.  Û tu cudahiyê di nav bera van gotin û wan kevirên ku li kolanan pê keçikan dikujin de nabînim. Îro civaka me bi kuştina keç û bûkên xwe navdarbuye. Çend jinên ku hinekî serê xwe rabikin û bibin xwediyê çend gotinan, bi van helwesta wê pêl li serê wanî ku hêdî hêdî fêrî roniyan dibin bikin, wê zimanê wan î ku dikare çend gotinan bike jêbikin...Ev helwest, netehemuliya hember hebuna jinê ya di qada wêjeyê de ye. Nepejirandina kesayetiya jinê ya di vê tekoşînê de ye. Yana çima li ser navê rexneyê, bi vê ferasetê, bi vê zihniyeta zilamtiya desthilatdar ev êrîş bihatana kirin? Wê çima bi vî şêweyî fizîkiya jinê hedef bigirta û hest û giyana wê ya ku nuh bi ser xwe ve tê bieçiqandana? Mîrza Qado navê hin jinên ku berhemên wan di weşanxaneya avesta de derketine dide û dibêje:

 ...” mîna Axîn Welat, Lorîn S. Dogan, Fatma Savci, Vînos Fayiq, Jana Seyda û Xelat Ehmed, Dêmek ko helbestvanên jin mêr bana ji wan re çap nedibû...

...Dibe ko hin ji wan ne helbestvan in jî, lê ji ber ko jin in çap bûn, ew wek jin hatin çapkirin û ne wek helbestvan û nivîskar...”

Eger mîrza Qado Şêrîn berhemên van nivîskaran hinekî bixwendana wê ewqas cesaret nekirana van gotina bikarbîne û tenê ev nivîskar bi nasnameya wan a jinatî li bîr bîne. Nabêm ku ev berhem ideal in. Bê qisurin. Bê şik berhemên ku hatine çapkirin, tevî ya min, dibê ku xwediyê gelek kêmasî û lawaziyan bin. Dibe ku gelek kes, asta wan û kuraniya wan î wêjeyî kêm bibîne. Gelekî xwezayî ye ku ev bên rexnekirin û jixwe vekirîne ji rexneyan re. Lê ne ji heqaretan re. Ev zimanê êrîşkar tu rêzê bi nivîskariya me re nahêle. Û nikare bibe hêzeke guhertin û pêşxistinê mixabin. Berevajî, ev yek nexweşikahiya me dide nîşan. Divê ku bibêjim: min tu edeb di vî ziman û şêwazî de nedît.

Em dizanin êşa bêwelatiyê, û bê dad û dezgehiyê di van meseleyan de çiqasî tê dîtin. Lewra eger dad û dezgehek me hebiya ev heqareta li kesayetiya mirovan wê bihatana pirsyarkirin. Û belkî wê demê  qet gerek nebû ku min bersivek wiha bidaya. Em rastiyek me ye mixabin.  Lê qet nebe, em xwedî hebuna civatek rewşenbîrin û bi sedan nivîskarên me hene. Kesekî ne got ev çi heqaret e, li kesayetiya van jinan tê kirin?  Di şikê de me ku, gelek camêrên nivîskar, dema ev nivîs xwendibin, di bin simbêlan de beşişîbin û ev nivîs li ser çav û serê xwe noşî  dîwana  hev kiribin. Hêvîdarim di vê mijarê de gelekî şaş bim. Eger civatek me ya rewşenbîr, wisa serwext hebuya, niha birêz qado zudebû lêborîna xwe ji van jinên nivîskar bixwesta.

Mixabin ku ev ne cara yekeme ku Qado Şêrîn vê êrîşê dibe ser kesayetiya jinên nivîskar. Berî bi çend mehan dîsa nivîsek bi navê “Tenê wêne yê nivîskara xweşik tê xwendin” û tam wêneyên bîst û çar (24) jinan kirin rêzê û ew li gor  miraza dilê xwe teşîr kirin. Li gor min ev kuştinek e, qirkirineke giyan û kesayetiya jinan e. Mixabin ku wê demê jî kesekê/kî ji me ne got: “ Çima? ”

Ez yek ji wan jinên nivîskar ku pirtuka wê ji weşanxaneya avesta derketiye me. Dikanim li ser navê xwe bibêjim: min raman, giyan, hest û bi tevahî kesayetiya  xwe bi tu kes û dezgehan nedaye bikaranîn. Ti  kes û dezgehan hewl nedaye me jinên nivîskar bikarbîne. Berevajî vê yekê em rastî rêzgirtin û qedirdayinê hatine. (Projeya Şahmaran nîşaneya vê yekê ye.) Û ji bo çapa pirtukê qet nêta min/me  tuneye vî tiştî bikin. Dizanim ku kesayetiya min/ me ji hebûna pirtukekê gelekî girîngtir e. Em vêqasê dizanin. Hêvîdarim ku yên wek Qado Şêrîn jî êdî berî ku van êrîş û heqaretan, li kesayetiya me jinên nivîskar bikin hinekî bifikirin.

Fatma savci

çapkirin