C  E  G  E  R  X  W    N

Hostay edebiyata kurd Seyday Cegerxwn mezin, sal dibe sed sal. Cegerxwn di edebiyata kurd de pir roleke mezin dilze. W di jiyana xwe de gelek berhem, afirandin esern giranbiha ji gel kurd re bi cih htine. Cegerxwn di jiyana xwe de li ser her tit nivsiye. Ez bawer dikim, titn Cegerxwn di jiyana xwe de dtine bihstine yn ku ne nivsne tune ne. Li ser at, azad, dostan, wekhev, welatparz birat, li ser jiyan, li ser tkon, li ser bindestiya gel kurd, li ser beg axayn li Kurdistan, ku gel me paver htine, li ser karker cotkaran, li ser ar hozann kurdan, li ser dewlemendn basil, li ser cografiya Kurdistan, li ser droka Kurdistan, li ser iya ban, zinar, daristan guln Kurdistan, li ser ziman kurd dewlemendiya ziman kurd hnbna ziman kurd, li ser folklor strann kurd, li ser yektiya kurdan, li ser evn li ser tkona geln bindest di chan de j gelek r helbest nivsine. Cegerxwn di hinek helbestn xwe de pir nerm e, bi hesret keder e, di hinek helbestn xwe de bi gazinc hawar e, di hin helbestn xwe de bi derd, kul, keder, ax zar e di hin helbestn xwe de j pir bi hrs e stemkar e. Ew bi nermiya xwe, bi hesret kedera xwe, bi gaz hawarn xwe, bi derd, kul, keder, ax zarn xwe, bi hrs stemkariya xwe, her dem bi gel xwe re bye. Cegerxwn li her ar pareyn Kurdisan geriyaye di tkona gel me de her dem bi wan re bye bi helbest afirandinn xwe keya gel me aniye ziman. Bi rast ne hed min e, ku ez hostay mezin Cegerxwn binirxnim. L ji ber ku sal sedsaliya Cegerxwn e, dixwazim end helbestn Cegerxwn bidim nasn bi v away Cegerxwn mezin bi br bnim ser xwe li ber w bitewnim. Ez pir serfiraz sebilind im, ku min di hebna Cegerxwn de di sala 1981 de li bajar Bremena, Almanya di ahiya NEWROZ de ew dt dest w ma kir. Cegerxwn di sala 1984an, roja bst dudiy meha dehan de (22,10,1984) li Siwd ser dilovaniya xwe. L ew di dil jiyana gel me de wek deryayek, wek hozanek heta hetay bimne. Mirov nikare Cegerxwn bi end gotin meqaleyan bne ziman. Bi rast div di proj de li ser jiyan hem helbest, afirandin nivsn Cegerxwn kar xebateke pir berfireh akademk b kirin, da ku gel me zarokn me xezneya ku Cegerxwn ji me re bi cih htiye batir nas bike. Cegerxwn di helbesteke xwe de jiyana xwe bi kurtas dide naskirin wiha dibje:

 
Sala hezar nehsed s ez hatime dinyay,
Bi nav Siltan xms ez bme ji day.
 
Heta bm szde sal li gund mey Hesar,
Jna xwe min diborand, pa ji w me da r.
 
Bav min rsip xwed mirov rmet,
Ne mirovek malgen bi nams bi xret.
 
Ji tengas, near me ew gund xwe berda,
Hatin Amda rengn bav min z emir da.
 
Diya min a belengaz pnc sal dilovan,
Salek pit bav min ew j li w b mvan
(Ji Dwana Yekem, r. 261)
 

Hesar gundek Mrdn ye. Ji dest feqriy malbata Cegerxwn ji w der tn Amd, Kurdistana Sriy demek nde bav w dayka w diin ser heqiya xwe. Nav Cegerxwn xms e, nav bav Cegerxwn Hesen e, Hesen kur Mihemed, Mihemed kur Mehmd, Mehmd j kur El ye. El ji nav Qurtelan ji gund Pkend hatiye nav Dekriyn gund Hesar. Cegerxwn zarotiya xwe li cem xwka xwe Asiyay maye dareya xwe bi ivant cotkariy kiriye her wiha j jiyana xwe berdewam kiriye. Cegerxwn li Amd ji 18 saliya xwe n de li cem meleyan dest bi xwendina ol (dn) dike. Di medreseyan de gelek titan hn dibe nde bi esern Ehmed Xan Melay Cizir mijl dibe, pre dest bi nivsandina helbestan dike melayetiy j li gundek Kurdistana Sriy dike. Cegerxwn bona yektiya kurdan wiha dibje:

            Gel kurdan ji xew rabin werin carek temaa kin;
Yekt qenc e, pir ba e, di Kurdistan de peydakin.
      (Ji Dwana Yekem r. 46)
 
Cegerxwn di helbestek xwe de, di derheq ziman kurd qmeta ziman kurd de wiha dibje:
 
Vejne ziman xwe ey xwendevan,
Nebye milet h kesek b ziman
 
Ziman me xo xero ciwan
Eger ba bizan tu nak ziyan
 
Tu kurmanciya xwe ji br nek
Eger ba nizan div zdek
 
Elfba dwan ristan bixwn
Heta ko wek min neb dil bi xwn
 
Binre ziman te end dewlemend
Li bajr, tu carek xwe bighne gund
 
Bibhne i rn e ev reng ziman
i payebilind i rmetgiran
 
Bi pirs xwe nazik, bi dengan sivik
Ne pirsek biyan b nab girik
 
Tu paqijke zar xwe rn bike
Bi kurd tu baxv qrn bike
(Ji Dwana Zend-Avista r. 79)
 
Cegerxwn di helbestek xwe de, bi gaz hawar e wiha dibje:
 
Heval, ez bilrvan im
Deng saza hozan im
Ji we ez dilgiran im
                  Ez nizanim i bjim
Ez daxwaza Xan me
Rewa neq Man me
Di rist de kan me
Ez nizanim i bjim
Ar dil Cizir
Tava tora Herr
Ez njen im bi pir
Ez nizanim ibjim
Nakin deng saza min
Guh nadin awaza min
Yan nizanin raza min
Ez nizanim ibjim
   (Ji Ronak Dwana 4a r. 28)
 
Cegerxwn di helbestek xwe ya pir dirj de qala qels, qela hovtiya dijmin dike wiha dibje:
 
Bibin weke saziman
Em kin Kurdistan !
L ev xapn ekera
Nakevin ser kera
ah j dost Barzan
L Barzan p zan ;
e milyon kurd li ran
Winda dibin b ziman
ah serbest nad wan
Nad me ekn giran
Ko em dijmin biknin
Welat tev bistnin
Kurdn xwe nak milet
awa me bik dewlet !
Dijmin hem wilo ne
Elo ne, yan Silo ne
                                    Hem divn xwna me
                                    Kesek nav jna me
                                                            Divn ko me verin
                                                            Di nav xwe de bihrin
                                    Nav me tev guhertin ;
                                    Da bibjin ne Kurd in
                                                            L bizane, ey neyar !
                                                            Zivistan , t bihar
Ew giyay bin kevir
n t rojek di der
                  Bijn kurd Kurdistan !
                  Nema dibin kolistan !
                                    (Ji Ronak Dwana 4a r. 80)
 

Cegerxwn di helbestn xwe de li ser evn j wiha dibje:

Pir xwe e pir xwe
Ev dinya pir xwe e
Yar pal daye ser min
R wek gula ge e
Lv ji guln sor in
      Maan pev digorin
                  Lvn hev dimijin
                              Tna dil dikujin
                          (Ji Ronak Dwana 4a r. 132)
                                   
Evn wek saza dil e
                                    Naln awaza dil e
                                    Xwe vn daxwaza dil e
                                                            Ah ji dest te evn

                                      (Ji Ronak Dwana 4a r. 158)

Meb na, nazenna min
Were ey lvirna min
Li min xwe ke birna min

                                      (Ji Dwana sisiyan r. 235)

Gelek helbestn Cegerxwn li ser jinn kurd qehremaniya jinn kurd hene ji wan helbesta bi nav deng a Leyla Qasim e. Leyla Qasim keeke kurd e li bar Kurdistan di sala 1952yan de hatiye din. W bi tkona xwe ya bi qehreman ya li dij rejma Iraq di dil gel me de cihek pir bilind girtiye bye sembola canfdayiya ke jinn Kurdistan. Leyla Qasim ji aliy rejma Bexday ve di 12.05.1974an de hat xeniqandin. Cegerxwn ji bo Leyla Qasim wiha dibje:

r, r e, mr yan jin e
Nan bi dest, Leyla min e
Pola ye dil wek asin e
Leyla k ye ?
Leyla jin e.
Leyla min e
Leyla min e...
Leyla min e, Leyla welt
W dil li min kir ar pt
Mizgn li kurd roja me tt
Dijmin ji tirsan maye t
Leyla k ye ?
Leyla jin e.
Leyla min e
Leyla min e...
Str ji ezman hate xwar
Zer bn li min bax bihar
Rabin ji xew ey xwendewar !
Tev mr jin bibne iyar
Leyla k ye ?
Leyla jin e.
Leyla min e
Leyla min e...

Helbesteke Cegerxwn ya bi nav Qad Mihemed pir bi nav deng e. ORDXAN CELL di pgitina xwe de ya bona Dwana 7an HV, ji bo v helbest wiha dibje: Cegerxwn helbesteke xwe pk branna serok oria Kurdistana ran Qaz Mihemed kir:

Xak Kurdistan bi qurban, pir ciwan paqij,
Xwn rijandin pir kur te wa li her al rij,
Milet kurd ta ko sax e ew ji v r nager,
Afer, afer,
Qad Mihemed afer.

CASIM CELL di pgotina xwe ya bona Dwana 6an EFAQ de Cegerxwn bi v away dinirxne: Nav Cegerxwn, nav host xebera, xudan lewz rin li herarteref Kurdistan, ji rohilat girt hetan roavay, ji imal hetan canb nava xwendevann kurdan xwe eyan e. erd w bne stran nava cimet digerin. Xort qz kurdaye n bikiv nivsar ayr bi devk hn dikin, br bawariya xwe, miletperwariya xwe bi wan ira tam dikin bi xwe j dibin ceger bi xwn. Tune civnek yan j varek, li k ird hilbestvan kurda y nav deng nene xwendin.

CELADET AL-BEDIRXAN di pgitana xwe ya bona Dwana Yekem de, ji bo Cegerxwn wiha dibje: Seyda ji r ji kaln kiandi b, bera pl latn ntiqadn batil xurafeyan dida, er neyar hundir dikir, li kurmn dar li kurmn ko dar dixwarin digeriya. Ew kurmn ko seyday Xan ber s sed sal p me kirine.

QEDR CAN di pgitana xwe ya bona Dwana Yekem de, ji bo Cegerxwn wiha dibje: Qmeta ehrn w a mezin j ev e, bi rhek n ajotiye ser fikrn kevnare bi zmanek rn eb tew bn zerara wan nan kiriye.

OSMAN SEBR di pgotina xwe ya bona Dwana Duyem SEWRA AZAD de, ji bo Cegerxwn wiha dibje: Cegerxwn di kurdtiya xwe de rast durust e. Ewend rast durust ku, di riya welat welatiyn xwe de singa xwe ji zvar belangaziy re vekiriye

HAMD DERW di pgitana xwe ya bona Dwana Syem KME EZ de, ji bo Cegerxwn wiha dibje: Cegerxwn bi rast xebata xwe, xwest rengek gelr (ab) bid tevgera kurd, biv away ban temamn qorn (tebeqn) millet kir, da ko bi hevre bi yek dest rabin welat xwe rizgar bikin.

Helbesteke Cegerxwn ku pir bala min kiandiye, ev helbest, rexne ye her dem munasib rojev ye j. Cegerxwn di v helbesta xwe de KOMA MILETA (UNO) (Neteweyn Yekby) rexne dike gil gazinn xwe arastey wan dike. Heta ku Neteweyn Yekby NY (Koma Miletan) keya gel kurd hilnede rojeva xwe jre areseriyek nebne, div ev helbest her dem b gotin.                          

KOMA MLETA

Welat kurda tev xr br e,
Hem maden e tev ziv zr e,
L i bikim ro maye jxelk re.
 
Welat kurdan hem men e,
Egd r piling t hene,
Hem haval pismamn me ne.
 
P li diny du dewlet hebn,
Yek j Faris b, ew em bi xwe bn,
Tirk taz ecem tune bn.
 
Em ne taz ne, ne tirk rom in,
Xwedan paan e, leker kom in.
ro wran in bin dest bm in.
 
Xelk em kutin, avtin eman,
Begler paa di nav me neman,
Koma miletan eman eman.
Koma miletan ma qey tu ker ,
av te kor e t l me naner,
Yaxd dijmin , tu j me nager.
Koma miletan hn polperest in,
Derheq me de hn qew sist in,
Dijmin bi dost em ro xistin.
Gunh me i ye bo i dey nak,
Pirs ji hal me kurdan nak,
Em km ketine tu me ranak.
Ev ne huryet e, kotek zor e,
L hn dizanin dinya bi dor e,
erxek li jr e erxek li jor e.
Xewa me nay, em qet ranazin,
Em ji we dikin hv gazin,
Em j heq xwe her dem dixwazin.
Te em xapandin civata rengn,
Ji dest te em gi bne xemgn,
Ne ez bi ten tev bn Cegerxwn.

                                    (Ji Dwana Yekan r. 125)

PROF. ZIMANZAN QANAT KURDO (Bi kurtas li ser jiyna Qanat Kurdo div end gotinan bibjim da ku xwendevan j ba bizanin, ku Qanat Kurdo k ye. Ji ber ku ez di peroj de bi fireh li ser Qanat Kurdo bisekinim. Ez naxwezim di v gotar de pir bi dirj li ser jiyan afrandinn w binvsim. Qanat Kurdo bi xwe ji hla Qers ye li gund Ssiz hatiye din. Di er Chan y Yekem de malbata w, mala xwe ji ber er bar dikin diin Ermenistan. Malbata Qanat Kurdo bi xwe kurdn zd ne. Ew li Ermenistan dixwne di sala 1928an de ji bo xwendina xwe ya bilind die Lenngrad xwendina xwe li wir diqedne. Ew dibe Prof. zimanzan. Ji edebiyata kurd re gelek xizmetn giranbiha delal dike di sala 1985an de die ser dilovaniya Xwed. Eser berhemn Qanat Kurdo ev in: 1. Gramatka Ziman Kurd, 2. Ziman Kurd, 3. Gramatka Ziman Kurd ser qinyatn Kurmanc Soran, 4. Tarxa Edebyata Kurd, 5. Ferhenga Rs Kurmanc (35 hezar kelme) Ferhenga Rs Soran (30 hezar kelme) yn din.) di pgotina DWANA Cegerxwn a 5an de, Cegerxwn, ir helbestn w, bi zimanek pir ba, ilm delal dide naskirin. Ev DWAN di sala 1981 de li STOKHOLM di nav weann ROJA N۔ de hatiye weandin. Qanat Kurdo bi ziman xwe y delal di derheq Cegerxwn de di pgotina xwe ya 29 rpel de wiha dibje:

Cegerxn bi reng ry xweva, bi nivsarn xweva wek teht kelemn ser iyayn Kurdistan here bilinde;sedan sed sal hatine, ne bihirne, l ew teht, ew kelem li ciy xweda bi tk, qaym berk mane, Cgerxn j li hunerweriya xweda, li br bawara xweda bi qaym serbilin serfiraz maye li riya xweda her die die.

Cegerxn bi rewa xweva, bi efrandin xweva, bi ramana xweva behra b ber b biniye, gelek girane meriv noq w behr be binaznbe i di behrda heye. Bona w yek divt meriv noqvan zana be pispor be

L sed car heyf niha zanyarn lteratra kurd tunene, l ez bawar dikim, ku li pawextiy zanyarn wusa ji nav netewey kurd derekevin, mujl wan pirsan bibin; k dizane, dibe wextek li Kurdistana serbixweda nsttuta lgerna lteratra kurd b naskirin bi nav Cegerxn di w nstttda bi pilan mijl efrandin w bibin. Layqe j b sazkirin zanyarn kurd bixebitin nek bi ten li ser lgerna r helbestn w, l wusan j li ser nivsarn w derheq ziman kurd (li ser ferhenga w kurd destra w ya ziman kurd yn din). Bi fikir ramana min efrandinn Cegerxn bi temam bi naverokn xweva, bi hunur nivsarva, bi bedewiya nivsandina xweva ji nivsarn gelek ayrn dinyay bi navdar, regir demoqratn niha danaxwe. Eger r helbestn Cegerxn bihatan wergerandin ser rs, ngls, frans alman, dinyay p bihesiya bigota eva giliyan rastin, netewey kurd dikare xwe bextewar hesab bike, ku ayrek wusan mezin, pkevt, demoqirat nternasonalst ji nav sng ber Kurdistan derketiye , helbet, netewey kurd dikare bi nav Cegerxn ferx kubar be.

Her reke Cegerxn, her helbesteke her ar dwann Cegerxn ji nav dil hinav w, ji kuraniya dil w, ji hi aqil w giht saf ji behra zanna w hatine gotin nivsandin

Min ev gotin ji nav pgotina QANAT KURDO hilbijart. L ez dixwazim v pgotin bi tevah ji we xwendevann hja re bidim naskirin, ji ber ku gotinn QANAT KURDO pir bi zann bi ilm ne.

Meha avgst sala 1980, ji Stokholm serwern kovara kurd Roja Nu dwana aran ya ar me y ezz Cegerxn ji min re andib, ku ez pgotin bo w binivsim. Serwern w kovar nivisbn: Em mamosta Cegerxn li w raman bne yek, wek di destpka v pertokda pgotina te mamostey mezin hebe.

Em hvdarin, ku tu ji mera ser v efrandin br bawariya xwe ango dtina mna pgotinek bi r k