EWROPA DI PIRSA KURDAN DE I DIFIKIRE?

PIRSA SERXWEBNA KURDISTAN

 

FUAT AKPINAR, Almana, 25.09.2003

Axaftina min di semnera Duhok de li bax Yektiya Nivskaran.

Dem: vara 24.08.2003an

Hevaln birz
Mvann hja
Xwk birayn ezz

Ez pir kfxwe im, ku ro li Duhok di semnereke wiha delal de bi we re me. Ev cara duwem e, ku ez tme Duhok. Ez cara yekem di sala 1993an de hatibm. L pir mixabin, w dem derfet ne b, ku em hevdu nas bikin. Ji ber v yek, ez pir kfxwe im, ku ro bi we re fikir ramann xwe parve bikim. Bi qas ku kfxwe im, ewqas j serbilind im! Ji ber ku Kurdistan ji dest dijmin zordar xwndaran bi temam li Bar rizgar azad bye. Mirov li welat xwe be, li ser axa bav kaln xwe be, hewcey tu kes n be, serbilindiya her mezin ev e.

Ez ji bo amadekirina v semner ji Yektya Nivskarn Duhok bi taybet ji Mamoste Hasan Silevan re pir sipas dikim, ku ew semnera wiha delal ji bo min amade kiriye.

Ez dixwezim bi gotineke navdar dest bi axaftina xwe bikim. Dibjin,

Teyr kirine qefesa zran, gotiye ax welat min.

Yan her iqas j mirov li xerbiy, ji aliy mad (abor) yan j manew ve ba be j, dsa dibje ax welat. Gotineke me piyan j pir mana w heye dibjin: Her tit li ser koka xwe n dibe l xerbiya me Kurdan li dervey welat ne ji kfa me ye, ji ber ku gelek ji me ji tengasiy gelek j ji me ji dest rejm dewletn zordar reviyane dewletn derve ne xerbiy.

Ewropa di pirsa Kurdan de i difikire?

Beriya ku ez li ser rola Ewropiyan bisekinim, ku ew di pirsa Kurd Kurdistan de i difikirin, div hinek li ser drok rola Ewropiyan bisekinim. Ewropiyan ji droka xwe dersn ba girtine welatn xwe ji her al ve pir ba p de birine. Mirov dikare bje Ewropiyan welatn xwe, ji nfrastrktr bigire heta daristan, bax baxe, il iya, der ber wisa ba kirine, neqiandine hem derfetn abor, parastina hundir, dewlet brokrasiyeke ku di xizmeta gel de ye pirsa tendiristiy areser kirine.

Mirov gava li droka Ewropiyan dinre, dikare bibje, Ewropiyan pir hovt zilmetiyn mezin j di dinyay de kirine. Ez bawer im, ku hn hem fazma Hitler dizanin ne hewce ye, ku ez li ser droka w bisekinim. L bel Ewropiyan ji fazma Hitler dersn ba girtine bi hem derfetn xwe l dixebitin, ku bila drok ji bo wan dubare nebe. Ji ber w yek j gelek dezgehn ji bo mafn mirovan avakirine di dibistanan de zarokn xwe li ser droka xwe ba perwerde dikin.

Ew nirx bihayn ku ro Ewrop l xwed derdikevin, di saya Amerka de bne. Di p er cihan y duwemn de, ku bi taybet bi saya Amerka, ngilz Fransizan ve daw l hate dayn, Amerka bi pilana Marshall Plan ji bo xurtkirina abor demokrasiyeke tekz an Ewropa bi taybet Almanyay. Ewropiyan j bi bedeleke giranbiha welatn xwe ji n ve avakirin gelek p de n biserketin.

Mirov gava qala Ewropiya dike, helbet nikare bibje hem Ewrop wek hev in hem Ewropiyan wek fazma Hitler li Almanya kirine tevgeriyane. Ji ber ku di navenda Ewropay de welat her mezin Almanya ye, loma rola Almanya ji hem dewletn Ewropay zdetir e ev ro j wisa ye. Almanya di war abor de wek motora Ewropay ye. L div rola Firansa j ney ji brkirin. Firansa j li Ewropa rola duwemn dilze.

Hewcey gotin ye, ku mnak bidim, da ku rola van herdu dewletn Ewropa ba bye fhmkirin. Dij derketina er Sadam Huseyn ber Almanya pre j Firansa ba ray da, ku Almanya Firansa di nava Ewropa de roleke bi kilt dilzin. L mirov nikare bje, Almanya ji aliy dplomas ve xurt e. Di war dplomas de Firansa ji hem dewletn Ewropa pdetir e. Ji ber ku Firansa tecrbn w yn koloniyalst dplomas hene ji dplomasiya chan ba fhm dike.

Gava van herdu dewletn mezin li Ewropa di mijarek de bi hev re tevbigerin titan pneyar bikin, dewleteke din ya Ewropa li dij wan dernay. Li aliy din ji bil YE di navbera Almanya Firansa de pwendiyn siyas yn di navbera herdu dewletan de wisa hatine pk ann, ku herdu dewlet end mehan car bi serkokn dewletn xwe tne ba hev di mijarn siyaseta Ewropa de biryaran didin gotinn xwe bi hem dewletn Ewropa re didin qeblkirin. Yan di nava YE de rola Almanya Firansa zaf zde ye, herdu dewlet bi hev re li ser pir mijaran tevdigerin di siyaset de ji gotinn hev dernayn bi hev re girday ne.

Bi kurtay rewa Almanya

Almanya heta ku dawiya Hitler hat di droka xwe de tu dem demokras nedtib. Mirov gava li droka Almanya dinre, Almanya her dem bi desthilatiya qiral, mr, beg axan hatiye darekirin. Loma heta sala1950 Almanya ne demokrasiyeke xurt ne j mafn mirovan dtib. Almanya di dawiya er cihan de xwe gihand zagona bingehn ya demokirat. Zagona bingehn li Almanya di saya Amerka de hate damezirandin. L mirov nikare bje, li tu welatek Ewropa demokras tuneb. Welatn Skandnav pir beriya er cihan y duwemn demokrasiya xwe avakiribn. L Hitler faist ri wan kir xwest demokrasiy li Ewropa ji hol rake; di dawiya dawn de bi xwe ji hol rab kete opa drok.

Rewa Kurdan li Ewropa bi taybet li Almanya

Rewa Kurdn li Ewropa bi taybet Kurdn li Almanya ji ber sedemn neba, yn ku di sala 1993an 1994an de ji aliy Kurdan ve hatine kirin pir xerab b Ewropiyan hn j ew byern ne ba li ser erd wan ji aliy Kurdan ve hatine kirin ji br nekirine. Ez ba dizanim, ku di saln 70 80 de, gava me ji Almana re qala Kurdan dikir, sempatiyeke pir bilind ji bo Kurdan heb. W dem gava qala Kurdan dib, Almana nivskarn xwe yn navdar Karl May diann bra xwe digotin, Karl May li ser Kurdistan nivsiye. Karl May bixwe Kurdistan nedtiye. Ew piraniya jiyana xwe di zndann Almanan de derbas kiriye. Di sala 1912an de ye ser heqiya xwe. Karl May titn li ser Kurdan nivsiye fantaz ne, l gelek rast j di nivsn w de hene. Ew nzk 60 pirtk li ser gelek welat milletan nivsne. Ji ber ku edebiyata w gelek dewlemend e, loma hem dibistan mamoste, pirtkn w pniyar zarokn ku diherin dibistanan (mekteb) dikin, da ku ziman wan pde here.

L pir mixabin, ku ez nikarim bjim, ev sempat ro j di nava Almanan de ji bo Kurdan berdewam e. Bi taybet li Almanya welatn Ewropa yn din li dij Kurdan antpat heye.

Her iqas dewletn Ewropa di tu dem de di pirsa areserkirina Kurd Kurdistan de poztv ne fikirne, byern xerab ku ji aliy Kurdan ve hatine kirin, tkil bi Ewropiyan re hn xerab kir ew byer ji dewletn Ewrop re bne hacet (malzeme).

Ji bo astengkirina pirsa Kurdan, dewleta Tirk j vala nasekine. Dewleta Tirk bi hem derfetn xwe li Ewropa ji Kurdan re astengiy derdixe, gel me nkar dike li dij hem heyiyn me brziy dike.

Welatn Ewropa j ji ber ku menfiat berjewendiyn wan li cem wan di ser her tit de ne, loma pirsa Kurdan li cem Ewropiyan derbas nabe. Her iqas Ewropiyan dezgehn mafn mirovan kirine, l ew dezgehn mafn mirovan bi taybet ji bo hemwelatiyn xwe kirine. Dewletn Ewropa bi salan e bi dijminn gel Kurd re dan stindin dikin. Pirsa areserkirina Kurd Kurdistan heta niha di rojev mijara welatn Ewrop de nebye areserkirina pirsa Kurdan wan eleqeder nake.

Ji bo ku pirsa me Kurdan gel Ewropiya eleqeder bike, div em xebateke bwestan bikin xwe li cem wan, wek me xwe bi Amerka ve daye qeblkirin, bi Ewropiyan j bidin qeblkirin. L pir mixabin di v war de heta niha zde kar nehatiye kirin. Helbete tkiliyn Kurdistan dewletn Ewropa bi hev re hene, l ne bi awayek sstematk e.

Pwend diyaloga bi Amerka re iqas pwist e, pwend diyaloga bi Ewropiyan re j ewqas pwist e. Eger dewletn Ewropa bizanibin, ku berjewendiyn wan bi Kurdan re hene, ez bawer dikim d di pirsa Kurdistan de fikir ramann xwe biguhernin.

Div em Kurd bi hem derfetn xwe bar Kurdistan him di nava Kurdn Bakur, li Rojhilat Kurdistan, li Bar Bik bi taybet dewleta Kurdistan di nava navnetew de ba bidin naskirin.

Di dinyay de ji bona dara dewletek bi taybet du titn pir pwst wek stn hene.

1.      Asayia hundir, pols leker
2.      Rewa abor

Eger dewlete ev xaln li jor anbin cih, ew dewlet dewlet e dikare bi serbilind di nava dinyay de cih xwe bigire. Bar Kurdistan ev xal ba aniye cih, l pir mixabin, ba di dinyay de nedaye naskirin. Ev j kmasiya me ya her girng e.

Welat me pir dewlemend e tra her kes dike. Div bi taybet ji ro nde her tit ji bo

Menfiat berjewendiyn Kurdistan be. Her iqas di nav 12 salan de kmas hebn j dsa gel me ba ray chan da, ku ew di nava ewqas tengasiyan de welat xwe bi serbilind dare kirin, ji mafn xelk re hurmet girtin heqn mnortan hindikay (bik) ku li Kurdistan dijn dan wan.

Ev ji bo me kurdan ne ten li Kurdistan, li Ewropa Amerkay j serbilind ye; em dikarin singn xwe xwurt bikin, bidin p bjin di welat me de demokras heye.

Hewcey gotin ye, ku bjim, ew karn ku tn kirin, girng e em Kurd van karan di raya git de j ba bidin naskirin, da ku welatn beyan j ba bibnin, em Kurd gelek bi esil in. Ew titn em ji bo miletn bik dikin, ne ji bo ku mnan Tirk Ereban xelk bixapnin, dikin. Ji ber ku em gelek bi an bi eref in, loma em van titan dikin, ji ber ku em ji hurmet nasaniyet fam dikin.

Div Kurd bizanibin i dixwazin, tu car bi Amerka re nekevin nava aiyan di pirsa Kurdistan de ne bi demeke nzk, div bi stratejiyeke dirj li mesel binrin.

Pirsa gel Kurd niha di qada navnetew de pir bi fireh poztv t guftgokirin. Div em Kurd v mkan ji dest xwe ber nedin ji bo pdayna v rewa ba kar xebateke diha bi profesiyonel dplomatk bimenin. Dibe ku konfilkt di nav Iraq de pir bibin partiyn me yn Bar bi siyaseteke hostat pirsan areser bikin nekevin nava aiyan.
 

Hevaln berz

Tevgera Kurd heta niha di nav chan de rola xwe ba nelstiye. Ne ten Tevgera Kurd, nivskar rewenbrn Kurd j rola xwe ba nelstine. Siyaset d bi quweta milan, bi piraniya hejmara gelan bi siloganan namee, siyaset ne wek qire zebean e, mirov li sk (bazar) bifroe; siyaset bi aqil, bi ilim, teknoloj dplomasiy dimee. Siyaseta ku b vn be ( b rade be), ev siyaset nikare xwe titek bihesibne bi serbikeve. Pir mixabin ku me Kurdan rojeva xwe her dem aniye bi piran li ser mafn mirovan xerabiyn dijmin bi me kirine fetisandiye kilt kiriye.

Pirsa Sexwebna Kurdistan

Dema lankirina serxwebna dewleta Bar Kurdistan ye an na?. Gelo serxwebna Kurdistan lan bibe, dewletn der dor d i bikin? D ji me re tengasiyan derxin, ri bikin Kurdistan piya tevgera me bigirin an na? Dewletn din d di pirsa Kurdistan de alkariya me ya siyas bikin an na? gelo em di sedsala bst yek de d li ser serxwebna Kurdistan ew d bibe an na, an j em lan bikin an na dipeyivin? Ev pirsn han ji bo me hem kurdan li her ar pern Kurdistan pirsine pir sirt ne.

Ez bawer dikim, pirs ne ew e, ku dem,- dema lankirina serxwebna Kurdistan ye an na? Pirsa here mezin ji bo me kurdan bi taybet program konsepteke ba e!.

Bi br baweriya min, min j nedizanb tu kes j ne dizanb, ku demn dawn ji bo me kurdan d wisa z poztv bigerin, loma ne hewce ye, ku em d li ser van titan zde bisekinin. Tit niha ji me kurdan re her girng wek min li jor got program konsepteke ba e. Wek din - bi baweriya min - serxwebna Kuristan ji bo me kurdan hatiye ber der li hviya me cesareta me sekiniye. L em gava ji ro nde hn li ser van pirsan bifikirin bjin, dem hatiye an na?, em pir demn vala derbas bikin.

Ez di w baweriy de me, ku divt hazir ji bona lankirina Serxwebna Kurdistan bye kirin. Ev j heq me ye, tu kes ji me re nikare ji ro nde bje, hn ima titek wisa dixwazin an j dikin. Ewn bjin, na sern xwe li der dora bixin, ne xrxwaz in.

Kurd d quweteke mezin in dikarin roleke pir girng bilzin. Bar Kurdistan dikare ji ro nde ji geostratejiya xwe batir stfade bike.

Bel rast e div mirov di pirsan de, bi taybet pirsa serxwebna Kurdistan de, objektv be wisa j tevbigere. L bel div programa mirov bi daxwaz dtinn gel be.

Vna (rade) gelan pir girng e di ser her tit re ye. Yan vna (rade) gel di ser her part di ser her serok rayadarn dewlet miletan re ye. Mirov nikare keda part rxistinan nkar bike, l bel div part rxistin j bizanin, ew di saya gel de dikarin li ser piyan bimnin.

Niha li Iraq rew ber bi avakirina siyas civak ve dimee, gel Kurd yn din hd, hd birnn xwe derman dikin rew ba t xuyakirin. D di peroj de hukumetek b avakirin. L em hn nizanin d ji kurdan re di dawiy de i derkeve hol?.

i dibe bila bibe, eger ew di nava Iraq de bimnin ji aliy navnetewey de neyn naskirin pejirandin, w ax ji me kurdan re garantiyeke sed sed nne.

Gava Kurd di nava Iraq de bimnin dewleteke federal bye avakirin di raya git de j bye naskirin, dsa j garant tune ye, ku pa hukumetn li Iraq werin ser text ji kurdan re tengasiyan dernexin, mafn ku ji kurdan re hatiye dayn nde neyn girtin ri bar Kurdistan ney kirin.

Em Kurd mecbr in ro van pirsan pirs bikin, ji ber ku mentalta dewletn ku Kurdistan dagrkirine mentalteke ne demokratk e. Li Rojhilata Navn hem dewlet bi dktator tne darekirin. Ne ten dewlet, l bel pengn (eltn) geln Rojhilata Navn j bi git di pirsa Kurdistan de pir teng difikirin mentalta wan ya demokrasiy tune ye.

Em Kurd soz peymann dagrkeran ba dizanin. Di Rojhilata Navn de dewleteke ku mirov di pirsa Kurd Kurdistan de bi soz peymann wan baweriya xwe bne tune ye. Di dawiya soz peymann wan de jenosd, qirkirin, talan, nkar barbar heye. Ev j ne bi diz ye, ekere ye dinya-alem j ba dizane.

Kurd iqas j bi niyeta xwe ya ba durist qala birat dostaniya gelan bikin, ev di piratk de li Tirkiy, ran, Iraq Sriy wisa nne. Em bixwezin an j nexwezin, ji dest zilma zordaran di nava gel Kurd geln din de dijminah heye dijminahiyeke kr e.

Div Kurd ji niha de tedbrn xwe yn serxwebna Kurdistan bigirin. Kurd ancax dikarin di Kurdistaneke Serbixwe de b tirs bi garant di welat xwe de bijn. Wek din d her dem pirsgirk asteng di nava Kurd, Tirk, Ereb Farisan de hebin. D her dem tirs hebe, ku dagrker li dij me tawanbariyn mezin bikin.

Tu kes nikare garant bide, ku end saln din nde rew d ji kurdan re ba be, an na? Ez bawer dikim, bersivdayna v pirs pir zor e.

Li aliy din, ne bel ye, ku di hilbijartina li Amerka bibe de, Georg W. Bush v car j di hilbijartinan de biser bikeve?!. Gelo desthilatiya Demokratan di pirsa Kurd Kurdistan de d v car awa be? Partiya Demokratan v car bi kjan fabrqn aqil fikir re (Enstitutn siyas) bixebite em nizanin nikarin niha bersiva van pirsan j bidin.

Bi br baweriya min, v car Georg W. Bush d di hilbijartinan de li Amerka bi ser nekeve, ji ber ku li Amerka ji niha de gelek pirsgirkn abor hene. Yan her iqas j Bush dixwaze er Iraq ji xwe re di hilbijartinan de bike malzeme, d dsa j bi ser nekeve.

Eger DYA dixwaze demeke dr dirj li Rojhilata Navn bimne li w der demokrasiyeke xurt bide avakirin; daku at di nava geln Rojhilata Navn de bibe bi taybet peymann at di navbera dewletn Ereb sral de bibin, hewceya wan j bi Kurdistaneke serbixwe heye.

L li aliy din div dijayetiya Amerka j ney kirin. Siyaseta dij Amerka siyaseteke falaskirin ye. Eger mirov bixweze siyaseteke realpoltk bimene, div ev siyaset ne siyaseteke ant Amerka, yan j ant sral be.

Amerka dikare di Rojhilata Navn de ji her kes btir baweriya xwe bi Kurdan bne. Ji ber ku Kurd di Rojhilata Navn de ji hem milet dewletan zdetir bi lak e, wek yn din di pirsa ol de teng nafikirin radkal nnin. Rola Amerka ji Kurdan re pir pwist payebilind e.

Ne: Min di pirsa serxwebna Kurdistan de ji hinek nivsn xwe yn ber j stfade kir.