PIRSGIRKN DI NAVBERA HEWLR BEXDA DE ARESER NABIN

END MNAK JI DROK

 

FAD SPAN

fuadsipan@yahoo.de
 
Almanya, 01.06.2009
 
 

 
 
Kurdistaniyn hja!
 
Dktator hovek wek Sadam Husn di jiyana xwe de aiya her mezin kir, ku di sala 1991an de bi dest zor kete welat Kuwt. Li ser w hovtiya w ya li hember xn Kuwyt him dewletn Ereb hem welatn chan helwesteke tund li hember w girtin. Konseya Ewlekariy ya Rxistina Neteweyn Yekby (UNO) biryar stand, ku rejma Sadam ji Kuwt bi zora leker b derxistin. DYA pitgirn w j bi er rejma Sadam bi zor ji w Kuwt derxistin. Di p er Kuwt de rejima Sadam ri Kurdan kir. Ji ber ku Kurd di sala 1988an de li Helep bi ekn kmyew ji aliy Sadam ve hatibn bombebarankirin komkuj di ser wan re derbas bb, loma Kurd ji tirsa komkujiyke n mecbr man birevin ser snor Bakur rojhilat Kurdistan. Di p v tirajediya mezin de Rxistina Neteweyn Yekby (UNO) biryareke li ser esas hmanteriy, biryara 688 girt, ku Kurdan ji qetliyamn Sadam biparze. Amerka ngilz li ser snor Bar Kurdistan herma Tampon ava kirin Kurd bi rya hewa li ser xeta 36an bi balafirn er ji rejima Sadam heya 2003an parastin. Di p rizgarkirina Iraq re reweke taybet ji bo Kurdan derket p.
 
Meriv hv dikir, ku di p hilweandina rejma Sadam re pirsgirk di navbera Kurdan, Erebn i Erebn Sinn de bi hsan areser bibin. imk hem aliyan ji rejma Sadam pir kiandibn. Sadam li ser hem aliyan birnn pir mezin kr vekirib, loma divyab pirsgirkn di navbera wan de by ser areser bibin.
 
L di destpk de kif b, ku qet qet niyeta Ereban nne li Iraq demokrasiy bi ch bikin. Dsa bi saya Kurdan b, ku hin daxwazn demokratk di zagona bingehn de cih xwe girt. B guman ji wan biryarn destr-zagon yn her girng j xala federasyon ya s herman b.
 
Bel federasyon di destr-zagon de cih girt, l di piratk de ew federasyona j li ser kaxiz ma. Ereban heya niha nexwestin naxwazin qann biryaran ji bo pergala federasyon derxin awayn federasyon kif bikin.
 
Wek t zann, Kurdn Bar ji destpka tekona tevger ji saln 1940- di bin serokatiya serok Melle Mistefa Barzaniy nemir de heya destpka saln 1990- behsa Xudmuxtar, ango otonomiya herman dikirin. L di p rizgarkirina bar Kurdistan de di sala 1991- de rew ji bo Kurdan sed sed heyt rade hate guhertin. Piraniya axa bar Kurdistan ji bin desthilatiya rejma Bexday rizgar b kete dest Kurdan. Kurdistan d de facto b welatek serbixwe.
Kontrola rejima Sadam d li ser bar Kurdistan nema b. Partiyn Kurdan yn mezin PDK YNK bi teq req be j heya desthilata Sadam bi tevay di sala 2003-an de ji Iraq rab xwe bi xwe dare kirin.
 
Di p rizgarkirina Bar re Kurdan di demeke pir kurt de xwe organze kirin. Ji ber ku kontrola rejma Sadam li Kurdistan nemab, rxistinn Kurdan tev kmas aiyn xwe ve xwe bi xwe birve birin.
 
Heger em pvanek ji bo birvebirina dewletn ku di nava ewqas tevliheviyan de n hatine saz kirin, an j pir dewlet bi taybet li Afrka hene bi dehsalane hn j nikarin xwe bi xwe birve bibin, ji aliy Rxistina Neteweyn Yekby (UNO) ve tne birvekirin pvanek di navbera Kurdn Bar re bikin, b guman em rastiy bibnin bibjin iqas j kmas aiyn Kurdan hebn hn j hene, l Kurdan bi awayek serkeft xwe birve birin ji chan re dane spat kirin, ku Kurd j wek hem gel milletn din dikarin dewletek dare bikin. Ez loma behsa v mijar dikim, imk heger milletek nikaribe xwe bi xwe birve bibe, nikare bibe Netewe j. Pirsa dewleta Netwe ya her girng j bi birvebirina dewlet ve girday ye. Ev mijar bi taybet ji bo Kurdan pir girnge. imk neyarn Kurdan pir bi cid ji hem dewletn chan re digotin h j dibjin Kurd nikarin xwe bi xwe birve bibin, d di nava demeke kurt de hevdu qir bikin di welat de bstiqrariyeke mezin bibe. Ev nrna dijminan p derket.
 
L mixabin desthilata PDK ya YNK di pirsa demokrasiy de, nirx qmetn ji bo maf hemwelatiyan, mirovan herwisa di pirsa parvekirina heyiyn Kurdistran de ji xelk Kurd re di sinif de man.
 
Ji al din ve ez bawer nakim, ku Kurdan pirsa federasyon bi Erebn Iraq re ba analz kiribin. imk niha ew pirsgirkn zde derdikevin piya Kurdan, bhtir pirsgirka federasyon ye. Kurdan bawer dikir, ku heger gotina federasyon di zagona bingehn de cih bigire, d pozsyona xwe ya heyiy, ango rewa de facto b mikul berdewam bikin. L Ereb niha di pir mijaran de ser ba li federasyon j didin heya niha wisa qannn berbiav ji parlamena Iraq dernexistin.
 
Dema di chan de behsa federasyon t kirin, pir caran federasyona Almanya wek nimne t dayn. L km kes dizanin, ku federasyona Almanya ne ji do pr ve, ne j di ev nvek de hatiye avakirin. Divt em bi br bnin, ku droka federasyona Almanya bi droka Almanan ya hezarsal ve girday ye. Heger Almanan di sedsala 19-an 20-an de federasyon nepejiranadana, d milletek-Neteweyeke wek Alman di dawiya dawn de welatek wek Almanaya federal j derneketa hol. Di dewsa w de d pir dewletn serbixwe li ser axa Almanya ya ro ava bibana.
 
Me li jor j got, ku federasyona Almanya bi droka w ya hezarsal ve girday ye. L divt em v mijar hinek vebikin, ku federasyon li Almanya awa ekil girtiye. Hjay gotin ye ku em behsa Padah ahn (Kaiser und Knig) Almanya j bikin, ku ew awa dihatin hilbijartin. imk heya em behsa v mijar nekin d pirsgirka federasyon j nay gihtin ew nay fhmkirin. Her kes dizane welatn bi pergala Padahiy tne birvebirin, dema ah dimire kur an j kea ah bi awayeke automatk dikeve dewsa bav xwe. L di droka Almanya ya hezarsal de her dem hilbijartina ah ji aliy mr, serok axayn l ern herman (ji wan re bi Alman Frst dibjin) ve hatine hilbijartin. Rola-rista mr, serok axayn l ern herman her dem li Almanya li ser civat pir xurt cih xwe girtiye. Loma Padahn li Almanya hatine hilbijartin ji xnc ah dawn, ku kur w ketiye dewsa w, ew j bi hilbijartina mr, serok axayn l eran ve bye, her dem gotina mr, serok axayn l eran derbas bye. Jixwe ew 16 hermn niha li Almanya wek hermn federal tne naskirin encama droka mr, serok axayn l ern herman e. Nav wan hem mr, serok axayn l eran li herm bajarn Almanya mane.
 
Heger pwist be, ku em nimneke din j bidin, federasyona li DYA j bi droka w ya ji 1492-an heya 1776-an ve girday ye. Heger li Amerka di p ewqas er de lihevhatineke hevpar neba d li w der j federasyon cih xwe negirta. L divt em vya j bibjin, ku rewa DYA Ewopa ne yek b. imk ewn ne li Amerka bi ch bne, hem j mihacirn Ewropa ne. Koka wan yan ji ngilstan, rlanda, Firansa an j ji Almanya ji der din ji tevaya Ewropay ne. Jixwe DYA di sala 1776-an de hate damezirandin.
 
Ji bo ku desthilatdarn Bar pirsgirk ba fahm bikin, em bi hv ne, ku ew van retana jixwe re werbigirin. Divt em hinek behsa Ereban j bikin. 22 dewletn Ereban hene. Ereb yek millet e yek ziman wan j heye. Sed nod neh j misliman in, ango birayn hev in. L wan di nava xwe de ne federasyon, ne j Konfederasyon,  22 dewlet ava kirin. imk di nava wan de bawer tifaq tine. Biratiya wan di nava lvn wan yn derew de ye. Ji wan 22 dewletan her yek li gor biryarn Netweyn Yekby Netewe ne. Yan Ereban ji yek milletek 22 Netewe ji nava xwe derxistin. Niha pirs ev e, ima ji nava yek milletek 22 dewlet dertn, ima ji nava milletek wek millet Kurd yek dewletek-Neteweyek derney?
 
Tirk Azer ji xwe re dibjin, ku ew yek millet  du dewlet in. Qesta wan di vir de yek millet l du Netewe ye. imk herdu dewlet j li gor pvann Neteweyn Yekby du Neteweyn serbixwe ne.
 
Ji aily din ve Kurd pir caran milletbn, ango Neteweyatiya Kurd tnin bi ziman ve gir didin dibjin, heger ziman me neba em wek gel tk bina. Bi baweriya min ev nrn ne rast e. Tev ku ziman gelek girng e, l rista sereke di Netewbn de nalze. imk ro di chan de pir dewlet Netewe hene eyn ziman diaxivin. Mnak Almanya, Nemsa-Awstirya, Swsre, Lichtenstein eyn ziman, ango ziman Alman dipeyvin, l her yek dewletek ji wan Neteweyn serbixwe ne. Meriv dikare v mijar dirj j bike. DYA, ngilstan, Kanada, Astiralya, Zlanda N hwd. van dewletana hem j bi ziman ngilz diaxivin. Niha em ji van dewletan re bibjin, ku ew hem yek dewlet an j yek Netewe ne, d bi me bikenin.
 
Wek t zann heya 1990- du dewletn Almanya, Almanya Rojhilat Almanya Rojava ango du Neteweyn endamn Rxistina Netweyn Yekby hebn. L di p hilweandina dwar di navbera wan de di 09.11.1989-an de Almanan di 03.10.1990- de biryar girtin bn yek dewlet-Netewe. ro hn j Bakur bar Kore du dewlet ango li gor RNY du Netewe ne.
 
Heger Kurdan di destpk de li Iraq daxwaza serxwebn an j daxwaza Konfederasyon bikirana, d bikaribana pozsiyona xwe ya 1991-2003an b pirsgirk bimeandana. D rewa Kurdan him di war dadmend-hiqq li Iraq him j di qada Navnetewey de ji ro batir ba. L Kurdan bawer dikir, d her tit bi federasyon areser bibe ew j pozsiyona xwe ya di dest de ji sala 1991-an de b ser bi Bexda re berdewam bikin.
 
L mixabin desthilata Kurd da spat kirin, ku ew hn di poltkay de ne kemilne. Loma Ereb niha ji Kurdan re dikarin bibjin we federasyon dixwest, l federasyon ne wek ya we ye.
 
Heger em federasyona Almanya ya DYA wek nimne bidin d bibnin, ku federasyona li Iraq li gor daxwaza dil Kurdan namee. Heger armanca federasyona Iraq li gor pvann federasyona ku di chan derbas dibe be, w hing di piratk de ev federasyona li Iraq ne li gor wan pvanan e. Min li jor loma pirsgirka Padah Almanya wek nimne da, ku mesele ba b fahm kirin. Federasyona navxwey hsantire bi federasyona xelk din re. Tew ew desthilatiya xelk din neyar be jixwe qet federasyon nabe. Ten heya demek bi kor topal berdewam dibe.
Di navbera federasyona xelk ek-k Slovak de pir ewqas pirsgirkn ku wan nikaribn ji nav derneyn tine bn. L dsa j herdu gel bi awayek atiyane ji hev qetiyan her yek ji xwe re dewletek, Neteweyeke serbixwe ava kirin.
 
Ji bo ku em pirsgirk hinek ji nzk ve zelal bikin da ku her kes j fahm bike, divt em mnak pir hsan bidin. Li Almanya i birokrat dibe bila bibe, ger ew bixweze, dikare li hem 16 hermn Almanya federal kar bike. Ti asteng ji bo w/w/wan nne. Ango Polseke Alman ji Frankfurter/Oder(Snor Polonya) dikare by pirsgirk daxwaz bike, ku li bajar Mnchen(nzk welat Nemsa-Awstirya) kar xwe berdewam bike. herwisa her hemwelatiyeke Alman biyan j di nav de dikarin b problem li hem devern Almanya bijn.
 
Niha pirs ev e, gelo Pols an j lekerek Kurd ji Zaxo, Silman Hewlr dikare li bajar Besra eyn kar bike. An j birokratek, lekerek ji Bexda, Besra Necef dikare li Duhok kar xwe bidomne. Heger bersiv na be, w hng ew dewleta ne dewleteke federatv e. Divt navek din li w welat bye kirin.
 
Jixwe ji xnc pirsgirkn din pirsgirka wje-kultur pirsgirka ziman j heye. Bel nifn kevn mecbr mane ziman Ereb hn bibin. L ji 91- heya niha piraniya nifn n li Bar ziman Ereb nizanin. Niha piraniya xortan ji Zaxo Duhok bi ziman ereb nizanin, d awa herin li aliy Ereban ji wan re xizmeta birokiras bikin? Jixwe Ereb j ji ser hev ziman Kurd nizanin, d awa werin li bajar Kuradn kar bikin?
 
Em bixwezin an j nexwezin pir dwar qalind di navabera Kurd Ereban de heye. Ev ne sc Kurdan e. Ev encama siyaseta Ereban ya bi kirt li ser Kurdan e.
 
Pirsgirka din j ew e ku di federasyon de paytexta Navend di pir mijaran de rista sereke dilze. Mnak, pirsa parastina snoran, pwendiyn bi derve re pirsgirka lekeran, herwisa ewlehiya hundir. Ji xnc van pirsgirkan, h pirsgirka parvekirina petrol buca pmergan di navbera Hewlr Bexda de areser nebye.
 
Mada 140- ya zagona bingehn r dide referandm, ku bajar Kerkk hin devern din bixwe biryar bidin, ku ew yan bi hukumeta Navend ve bne girdan an j bi hukumeta Kurdistan ve bne girdan. L Ereban heya niha bi hem fen ftan ev rya referandm xitimandin. Baweriya kes j d nemaye, ku ev biryara wisa bi hsan b areserkirin. Desthilata Bar j pir qels ma. K i dizane hsabn wan li ser v mijar i ne, ku ew l naxebitin v pvajoya areserkirin bi leztir bikin.
 
Min di sala 2003-an de di p serdana xwe de li Bar di gotareke dirj de nrn pniyarn xwe nivsn. Min w dem di pirsa federasyona navxwey de pir pniyarn girng kirin. W hing hn j pirsgirkn di navbera herdu partiyn mezin de areser nebbn. Min gotib ez hn j w nrna xwe diparzim, ku heger desthilata Bar di pirsa Kurd Kurdistan de mezin difikire hem pern Kurdistan rojek wek Kurdistaneke yek dibne, divt ji niha de nimnek-modelek bingehn ji Kurdistana mezin re amade bikin. Ji bo ku pirsgirkn herma Soran ya Behdnan j ji kok ve areser bibin, divt Kurdn Bar federasyona navxwey bi du parlamenn herm li Silman li Duhok bikin. Jixwe parlamena Navend j li Hewlr ye. Heger titek wisa ji niha ve b amade kirin, d Kurd di p rizgarkirina pern Kurdistan yn din de hewce nebnin, ku li modeln din bigerin.
 
Beriya Almanya federal Almanya rojhilat di 1990- de bne yek, pirsgirka pergala dewleta Almanya j hate nqakirin. Li rojava 11 hermn federal hebn. Zanyarn Almanya gotin, ne hewceye ew li pergaln din bigerin, vaye pergala federal ji 1949-an vir de ba rola xwe lstiye. Loma Almanya li rojhilat j 6 hermn federal yn n ava kirin.
 
Em Kurd gelek kfxwe, xwehal serfiraz bn, ku PDK YNK yekt di nav hev de kirin. L mixabin her tit di nabera wan de areser neb. Diviya b di dewsa gotina yekt peyva Koalsyon bihata bikarann. imk di navbera du partiyn gelek de bi hilbijartina gel ve nnern xwe di parlamen de temsl dikin li hviya hukumet ne, yekt nay gotin, yekt nabe. Jixwe heger yektiya gelek tine be, ew nikare bibe dewlet, ango Netewe j. L desthilata Bar hn xwe ji v nezan cehalet xelas nekiriye. Hukumeta ku PDK YNK kiriye j hn sed sed ser xwe negirtiye. Wezaretn giring hn j cot-cot berdewam dikin. Wek wezareta pmergan wezaretn di pirsa parvekirina peran de berpirsiyar in. Peymana Stratej di navbera wan de tra xwe bawer nedaye, ku ew hukumeteke li gor normn chan ava bikin.
 
B guman Kurdan li Iraq karek b westan ji bo zagoneke xwe tde fade bikin dan xwestin pozsiyona  xwe di w zagon de biparzin, l mixabin Kurd di pir mijaran de j xeyalperest bn, ku ewqas baweriya xwe bi Ereban ann. Em van dawiyan dibnin, herku dihere bandora Kurdan li ser siyaseta hukumeta Navend km dibe. Dibe ku demeke din bandora Kurdan li ser siyaseta Bexda qet nemne. Jixwe rreiya hukumeta Bexda ye, ku generaln di dema Sadam de li Kerkk berpirsiyar b, niha ji aliy hukumet ve dsa li Kerkk kire desthilatdar leker. Ev spata b hziya bandora siyaseta Kurdan e, ku li ser Bexda nemaye.
 
Hukumeta Bexda j qet ji hestiyariyn, hesasiyetn Kurdan re rz nagire. L mixabin Kurd j di v mijar de ne bi srar in. Divt ji bo Kurdan j xetn sor hebin ew li ser soza xwe bimnin. Divt partiyn Kurdan j rz ji nrna xelk Kurd re bigire ferq txe navbera siyaseta xwe Ereban.
 
Helwesta DYA serok w y n hn j di pirsa areserkirina di navbera Kurd Ereban de ne ewqas zelal e ka d di daw de i bobelat were ser Kurdan. Kurd mecbr in rol rista xwe vekir zelal bilzin. Pniyara Joseph Biden cgir serok DYA ya ku w ber di Senatoya Amerka de kirib, ku Iraq bibe s be. Ango be Kurdan y Erebn i Erebn Sine. L hingiya Demokrat li ser desthilat ne, ji wan di derbar v mijar de deng tineye.
 
Pir hviyeke mezin tineye, ku DYA di bin serokatiya Barack Obama de pirsgirk areser bike. Di vir de rola Kurdan pir girng e. Divt ew helwesta xwe zelal bikin.
 
Gotinn biratiya Kurd Ereban b bingeh vala ne, li hewa dimnin, ji xnc xwe xapandoziy pve titek nne. Biratiya yek al tine. Birayek bi par yek b par tine. Erebn kevneperest rasterast neyartiya Kurdan dikin. 22 dewletn Ereban hene ji bo wan pir rewa ye. L Kurdistana Azad wek dirikan di av wan de diike.
 
Divt Kurd d li xwe niheqiy nekin, li hember hev duristbin bila ti kes xeyalperset nebe, ne biratiya Kurd Ereban bi gotinn vala dibin ne j federasyona bi Ereban re cih xwe digire. Eyn tit ji bo Kurd Tirkan, herwisa Kurd Farisan j derbas dibe. imk Ereb, Faris Tirkan li ser Kurdan pir birnn kr htine Kurd andine. 10 nif-generasyon j derbas bibe Kurd neyartiya Ereb, Tirk Farisan ji br nakin.
 
Divt em Kurd ba bizanibin, ku di pirsgirka Kurd Kurdistan de ti dewlet qas pnc qurian qmet nade nrna Tirk Farisan. Yn astengiyn her mezin ji Kurdan re derdixin dewletn Ereb in. Petrol lobiya Ereban e.
 
Divt Kurd jixwe gel xwe bawer bin, pirsgirka Netwebn bi leztir bikin nrna serxwebna Kurdistan biparzin. Min ber j gotib, heger part rxistinn Kurdan qas jinn Zaxo bi wrek bi cesaret bin, eneriya xwe ne li hember xwe li hember neyarn xwe bikar bnin, bombeyn dijminan j nikarin Kurdan ji hev bela bikin hilwenin.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org