Perestgeha Her Kevin a Chan

Li nzk nav v cih w li tevaya chan belav be.



Goran Candan

 

 

Li ser riya perestgeh

Ez dsan hatim ew Diyarbekra li biniya avkaniya em Dcl li bin quntara iyay Qerec, ku newar aristaniy ye. Gava pit 25 salan ez vegeriyam war bav kalan, mixabin min ev dt: Ji Diyarbekra kevin hema titek ne mab. Dema zarot xortaniya min, li tevaya bajr pak rind heb. roj her der bajr, bi taybet j nav bajr wran bye. Her end ben ket y keleha Amed end ji bermayn din n drok dihne honandin j, her end hin projeyn avakirina xan maln bilind n xwed bernameyn bi milyaran dihne lkirin j, dsan Diyarbekir ne Diyarbekra ber ye. Heger wisan berdewan bike, mirov dibje qey Diyarbekir w di demeke kin de, bi yekcar biguhere ne yt naskirin. Ew jiyana ge dilvn a ber ne maye li Diyarbekr. Min ev dtin gava ez pit 25 salan cara yek zvirm Diyarbekr. Gava mirov li Diyarbekra royn temae dike, qet ew bawer bi mirov re na be, ku ev der derga aristaniya tevaya chan ye. Ji ber ku Diyarbekir ji bin ve bi yekcar hatiye guhertin ne Diyarbekra car zemann ber ye. Gava wek diyarbekriyek li Diyarbekr geriyam, bi git ev hs li nav dil hinava min hat hskirin: ku gava mirov serdana nexweek birnxedar li nexwexaney dike, mirov dibne ku derbn gran l ketine, xelk dest avtin. Diyarbekir j her bi heman crey nexweek krnal ye. Dest l hatiye dirjkirin.

 

Ji bo birnn dil xwe hinek bikewnim, me gerek dirj li nav bajr kir. Her wisan j ez dixwazim heger mabe, ji bo xanima xwe ya swd hin tit ciyn xwe rind n bajr nan bidim. Ew j di gel min hatiye Diyarbekra derga aristaniyan. Min derbarey Diyarbekr j re pirr titn xwe rind bahs kirib. Ew j wek mirovek tgehit li ser v rewa Diyarbekr ya royn, wek min pirr diqehir.

 

Min pniyar kir ku em herin w perestgeha hn nuh ji bin erd derket, ya li Gir Navok (Gobekli Tepe) (1) li bajar me y hevrz cran, li Ruhay (2), bibnin. Temam navn cih waran roj tev kirine bi tirk. Ez bm ahid ku hevaln min ber n rxistin j, roj di bin kar tesra v siyaseta neyaran mane ew j her bi heman crey navn n waran bi tirk bi lv dikin. Ji bo nimn, hevalek min pirr hezkir li ser nav taxek Diyarbekr got Kayapinar esk adiyla Peyas. Anku nav rast Kayapinar nav nerast j Peyas! roj ji Gir Navok re j dibjin Gbekli Tepe.

 

Gava em hatin nzk gund Gir Navok min ji end gundiyan nav kurd y v gund pirs. Km ji wan nav bi kurd dizanibn. 

 

Pit nvrojek bi na otomobl, em hatibn nzk ciy ku perestgeh l b: Gir Navok. Gava me ji xelk r dipirs, kes v ciy ku lkolnn arkeologk l dihat kirin nas ne dikir. Haya xelk me ji v perestgeha mazin grng qet nn b. Me riya xwe j a kirib em bn Wranar. Me li wir bi alkariya nternet riya xwe dt. Em hatin nzk bajar Rhay. L kes ni zani b ew gund li ku der ye. ofr me ji qereqola leker a mazin a li navbera Wranar Ruhay r pirs. Komandan qereqol gotib ofr: ma evana i li Gobekl Tep bikin? Em ni zanin Gobekli tepe li ku der ye. Hema yek ji van girn li van nzkan p wan bike bibje ev der e. Wisan diyar b ku endamn pde yn herm n dewleta tirk ne dixwastin ku ev der were naskirin.

 

Her daw gava me ji end gundiyan ciy perestgeh pirs, gotin li jora gund me, li Gir Navok ye. Gir bi navok ji ber ku li ser v gir, ji zemann kevin ve dwarek glover y ji kevir hatiye lkirin, loma ev nav l hatiye dann.

 

Em bi hs heyecanek mazin hilkiiyan ser gir. Germa nava roj b. Gava me xwe nzk ewca (ser ser) gir kir, me dt ku pawanek xort li biniya siya darek rnitiye. Me j re got ku em hatine vir ji bo ku em dixwazin w perestgeha ku Dr Klaus Schmidt ji nsttuya Arkeologiy ya Alman (DAI) derxistiye meydan, bibnin. L bel pawan got qedexe ye! Me j re got ku em ji riyek pirr dr hatine, ta ji Swd, l dsan are ne kir. Me pirs ima qedexe ye? Pawan got: wal qedexe kiriye. Me got hema em wneyek bi ten bikinin, pawan got: Na! Hing ev fotograf di rojnameyan de derkeve wezareta and hay j bibe.


Pit hv tikayn dr dirj, pawan em berdan hundur tixb, ku em perestgeh bibnin. Navroj e hetav li nv ezman rawesta ye. Germahiya deta Herran j pirr ba diht naskirin. Di nav v germahiy de, ku ew roj bi kman ji ser 50 kert b, em li ser riya her daw ne li ser gir hildikiin ku perestgeha her kevin a chan bibnin. Gurme-gurma dil min e, hem ji ber germahiya roy hem j ji ber wan hs heyecann bilind n ji ber z xwastina dtina v perestgeha mjy. Gir Navok bi hezaran salan wek proze (ziyaret) hatiye naskirin. Loma li ser gir dwarek ji qn kevir hatiye lkirin end dar j li nav dwar hatine dann. Gava me ber xwe da hla ep, me ji nik ve dt, ku end kevirn stn yn di away tpa Ty, li ber av me rawestiyay ne. Ji nav erd koland, bejna wan bilind bbn. Ji bin erd hatibn derxistin ber ronahiya roy. Hing mirov ba fm dikir, ku ev der bi rast j ciyek pir awarte proz e. Proztirn cih ku ez l bme. L bel kevintirn avahiya ku mirovat dinase.

 

Kevintirn perestgeha chan

 

Ew n ku ncl xwandine bi nav iyay Proz Peyxember brahm ba dinasin. Ew ciy ku Xwed ji Peyxember brahm re dibje here w welat proz ku tev xr br e. Hewa w xwe, tev det gir e. Ez Te li wir bikim serek qewmek mazintir. Li wir perestgehek heye. L bel pirr kes ji me, nav v cih, ji govara alman, ji Der Spiegel (3) bihst. Ev ciy ku ncl vegotiye rastiyeke berav ye. Va ye roj bermay v ciy, her weku ku ncl vegotiye derketiye ber ronahiya roy. Ew perestgeha ku li gor ncl Peyxember brahm li wir niyaz nivj kiriye, bye sparteka zanist ya li ber dest alim zaniyaran, Her wisan j bye ew lkolna zanst ku ew zanebnn derbarey mjya mirovayetiy ser bin kiriye.

 

Lkolnn arkeologk y li Gir Navok li deta Herran ya li bakur Kurdistan, bi serokatiya arkeolog alman Dr Klaus Schmidt diht kirin. Dr Klaus Schmidt li govara Der Spiegel dibje ku ew buhuta ku li ncl diht nimandin, dibe ku wargeha Gir Navok, li nzk Rhay be.

 

Gelo efsane li Kurdistan dibin rast?

 

Li ncl be Yek li Kitba Msay diht gotin ku Xwed li ser ruy erd baxeyek ava kiriye. V baxey bi ar robaran avedan kiriye: Ferat, Dcle, Phon Ghon. ev baxey xweik li detek trgir e, ku hewa li w der j pirr xwe e(4). Dibjin ku Adem Hewa j li vir jiyane.

 

Gotinn li ser ciy Bax rem (Aden=bi ziman sumer dih wateya: det) her wisan li pirtka bi nav Efsane (legend) j hatiye nimandin. Ev pirtk ji hla arkeolog nivsevan nglz David Rohl ve hatiye afirandin. Li v pirtk diht nivsn, ku gava Adem Hewa ji buhut hatin derxistin, ew li v ciy jiyane. Ev wargehek bijarte ye ku j re dibjin derga aristaniy.

 

Hem wjeya efsanew ya sumer, hem ncl hem j van destkeftn arkeologk yn royn dibjine me, ku ev cih war di mjy mirovayetiy de wargehek pirr grng e.

 

Van lkolnn arkeologk yn ku Dr Klaus Schmidt kiriye, destkeft encamn sansasyonel, seyr ecb derxistine meydan. Ev zanebnn, ku me ta roj derbarey mjy mirovayetiy de bi dest ve hanne, tev serbin kirin. Ev lkoln roka jiyana mirovn ber v bi 11 hezar salan vedibje.

 

Lkolnn arkeologk yn li v wargeh nan me didin, ku bav kaln me yn nrvan berhevvan, di dem zemann taybetmend de, li v perestgeh kom bne dlindz ayinn (merasm) ol pk hanne. Ev diht w watey ku niyn li serdema berd (neoltk) goran binecih (dman) bn. Ev sal zeman, xwe digehne bi hezaran sal ber v zeman ev diht w watey, ku ev zeman li rojgariyek pirr kevin drok bye. Ji lew re van mirovn li dora v perestgeh hna ne xwediy huner zannn kirina kze cer y ji heriy bne.

 

L bel ew ba dizani bn, ku xan ava bikin. Ew kevirn stn yn di away tpa Ty de (li wney temae bike), ku dirjiya wan digehje bi 3 metreyan e berhemn nadde guzde ne. Wan nivsn wney yn proz (heroglf) n guzde yn li ser van stnn berd, bingeha heroglfn misr ne.

 

Kevirn stn yn di away tpa Ty de, ku li dergeh perestgeh ne, bi neq fguran hatine xemilandin. Evana neqn wek mar, r, kz, beraz, rov, ga hwd in. Ev dih w watey ku Gir Navok xwed sazmaniyek pwendiy (communication system) ya tpn wney bye, ku j re dibjin: heroglf.

 

wey geometrk ya perestgeh glover e. Bawer ew e ku wan kevirn stn yn di away tpa Ty de, nan wan end hoz lan bn, ku li wan dorhlan dijiyan. Ev dsan diht w watey ku wan mirovn kevin n li w herm, yn li w rojgariya droka wisan Kevin, xwed ol bne baweriya wan bi hzn serxwezay hebye. Di encama lkolnn arkeologk de, firaqn xwarin yn ji kevir re basalt hatine derxistin. Ev destkeftanan nan me didin, ku mirovn deman nitecih li nzk v perestgeh jiyane.

 

Evan destkeftn nuh, ew dtina xelet ya ber ku digot kevintirn newar avabna mal, gund bajaran li relm bye, ji me re serrast dikin. Ber derhanna v perestgeh, dihat gotin ku kevintirn newar avabna mal, gund bajaran li relm, li sral e. Ta nuha mirov wisan bawer hebn, ku derbasbna ji jiyana nrvan berhevvaniy ser bi jiyana nitecih goraniy, pit orea andin bye. L bel lkolnn li Gir Navok destnan dike ku jiyana nitecih goraniy li serdema berd (neoltk), pirr ber orea andin hna gava mirov nrvan berhevvan bne, hebye.

 

Bi riya lkolnn arkeologk derhanna v perestgeh ku b sedem sansasyon, seyr ecbmayinan ew e, ku ev perestgeh ji hla wan mirovan hatiye lkirin, ku ew nrvan berhevvan bne. Mjy rojgariya v drok li gor baweriyan di navbera 11300 ta 8600 salan e.

 

Bermayn li v ciy mjy nan me dide, ku mirovn v serdem li jiyanek buhut gulstan jiyane. Dr Klaus Schmidt li govara Der Spiegel dibje. ku ev li drok ji bo mirovn w serdema berd (neoltk) bye serdemek zrn a buhut gulstanan.

 

iyay Proz Peyxember brahm pit 11 000 salan hat dtin

 

Li gor vegotinn li ncl, iyay proz Peyxember brahm li ew ci ye, ku Peyxember brahm li wir niyaz nivj kiriye. Ev perestgeh e, ku roj li bakur Kurdistan bermay w bi riya lkolnn arkeologk derhatiye meyadan. Dr Klaus Schmidt ku serokatiya v lkoln dike, li Der Spiegel dibje Ev kevintirn perestgeha li cihan ye. Ev li mjy aristaniy kevintirn newar avabna mal, gund bajaran e. Li nzk nav v cih w li tevay chan were naskirin.

 

Ev Peyxember brahm k b? ima ew wek bav cihyan fileyan pa j wek bav erebn musulman diht naskirin? Bersiva van pirsan w pirr kurt be heger em xwe li nav ariveyn v gotar bihlin. L bel em herine Herran ji ber ku bersiva kurt dirj j li Herran ye.

 

Dibjin ku Peyxember brahm li v bajar mjy ya sumer-akad y li devera bakur ya li deta Herran jiyaye miriye. Dibjin ku dayika Peyxember brahm ew li ikeftek li v herm veartiye. Dibjin ku qeyser babl Nemrd Peyxember brahm dihavje nav agir gava Peyxember brahm li hevber xwedanokn qeyser Nemrd dirabe. ncl j v welat Herran wek wargeha xuday dinimne.

 

Li rojgariya kevin drok, br hizrn li ser xudayek (monotezm), nepeniyn (sirr) jiyan, nepeniyn gerdn gernekan li Herran hat afirandin. Van guftgoyn flozofk Harran kir derga olan. Herran hermek bi xr br b. niyn Herran piran bi kar bazirganiy ve dirabn. W gav kes mirovn jr zane li Herran dijiyan. Peyxember brahm j yek ji van herraniyn jr zane b.

 

Pirr kes dorhl, du bajarn bi nav r tevlihev dikin. Gelo ev her du r li ku dera erdngariy (cografyay) ne? Ne ew bajar r ku paytext sumeran bajar xwedan heyv y sumeran, ku li devera bar Iraq dikeve, l bel ew bajar r ku kurd roj j re dibjin Rha, li bakur Mezopotamiyay (Kurdistan) ye.

 

Dibjin ku Peyxember brahm malbata w li dorhla saln 1900-1800 B jiyane ew ji bajar sumer ji r, ji Mezopotamya bar ne. Heger wisan bya, ew Tewrat ncl j behsa sumeran bikira. L di rastiy de mirov ne li van kitban ne j di Quran de rast peyvek sumeran j na y. Her wisan j di ew Tewrata ku sala 300 B hat wergerandin bi ser ziman grek, nav bajar r na yt nimandin (5).

 

L bel di nivsa bran ya Tewrat de, nav r-Qastm heye. Gelek lkolner drokzan dibjin ku ev nav pa li ser hatiye zdekirin. Li gor nivsn mx ku li bajar drok y bi nav Mary (6) hatine dtin, ev bajar r wek diht gotin, ne li bar Mezopotamiyay ye. Ev bajar, li deta Herran li bakur Mezopotamiyay dikeve.

 

Herran bi perestina ji xwedan Heyv re diht naskirin. Ta van rojn hevdem j, li Herran li ser v br baweriy xelk hene. Nav xwedan heyv y suemr Nanna nav jina w j Nngal e. niy Mezopotamiya Bakur akad, nav Nanna kirine Sn. Bi qeyseriya Mezopotamiya bakur ya Sargon j nav xwedanokn sumer bi akad hatin bi lvkirin nimandin. Sn xwedanok peyxember peyman b.

 

Perestgeha li Gir Navok, perestgeha her kevin a naskir ya chan ye. L bel hna hv heye ku dtin derxistina hin perestgehn mjy yn windamay yn li herm bin. Li gor gelek avkaniyn nivsk yn ji aristaniyn li Mezopotamiyay, nav perestgeha Sn E-Hul-Hul (perestgeha ahiy) bye. Lbel li lkolnn arkeologk yn ta nuha n li herm, ev perestgeh ne hatiye dtin. Dayika qeyser babl Nebond Adad-Gupp derbearey v perestgeha windaby v nivsye: Min guhdariya Xwedan xwedanan Sn kir. Hem titn ku w ji min re got rast derketin. Nebond kur min bi ten dlindza jibrby ya ji bo Sn amade kir. Nngal, Nsk adarnnna. W ev perestgeha E-Hul-Hul ak kir. Sn, Nngal, Nsk adarnnnay [peyker wan] ji paytexta qeyser ya Babl han bi dilxwe li na wan a ber li Herran dahna (7).

 

Gelo ima Peyxember brahm ku ji kok binyada xwe ji v dever ye, ev Herran a dewlemend bi xr br li ciy xwe hitiye ye ciyek kevir, qerac feqr wek Filistn? Dibjin ku sedem bazirgan bye. Li gor ncl Peyxember brahm j bazirganiy kiriye.

 

Peyxember brahm bi karwan xwe re ye ta Misr j. ncl dibje gava ew di gel jina xwe ya di xweikbn de nadde, bi Saray dih Misr, ji ber tirsa ku eskern frewn ji bo jina w ji xwe re ne girin Peyxember brahm ne kujin, loma jina xwe wek xwushka xwe dide nasandin. L bkr b. Frewn dest dadihne ser Saray ew ji xwe re dike dost.

Pit hatina Saray qesra Frewn li gelek bela byeran rast hat, Frewn bawer kir ku ev li ser hatina jinika n ye rab ew rizgar kir. Ev b sedem ku Peyxember brahm ji Misr bi barek gran bi zv zr vegeriya. V zr Frewn wek diyar dab Saray.


Peyxember brahm li gor serdema xwe, xwed br baweriyek njen modern, bi Xwedayek ten bawer dihne. Li gor efsaney, qeyser babl Nemrd dixwaze Peyxember brahm ji ber v yek bi mirin ceza bike. Gava Peyxember brahm li ser koma zingan gir didin, ku w bi sax bisotnin, Xweday Peyxember brahm koma zingan dike mas agr j dike av. Loma ta roja royn kes ew masiyn li gola ku j re dibjin gola Peyxember brahm, na xwin.

 

niy Herran ji serdemn kevin ve bi perestina xwe ya ji strkn gerdn re dihne naskirin. Ber j xelk Herran wisan bawer heb, ku xwediy masiyn v gol, strka bi nav Athargatardis (Merx Venus) (8) e loma wan destr nn b ku masiyn v gol bixwin. Ta roja me ya royn mirovn oldar wisan bawer in, ku ev mas bermayn w guhartinn mczey ya Xwuday ye, ku Peyxember brahm li wir ji mirin rizgar bye ji lew re j van masiyan na xwin.

 

Bawer wisan e, ku Peyxember brahm mirovek bi nav deng b. Ew roj wek bav du qewmn li rohilata navn diht naskirin. Ji zaroyn Peyxember brahm Ishaq wek bav cihyan smal j wek bav ereban diht naskirin pejirandin.

Kurdistana mjy buhuta li ser zemn derga aristaniy welat pemnan

Mirov li nra naskirina reh koka xwe ne. Spartek destkeftn belgenamey yn cihreng n destket, ji bo bersivdana pirsa newar derga aristaniy hev temam dikin. Spartek belgename nan me didin, ku kevintirn civaka mirovan li ku der ava bye. Di v heyam de, her ku die wateya Kurdistana mjy ya li Mezopotamiya bakur, bhtir bilindtir dibe.

Wek nimne, grbek lkolnern alman ji e reepareyn andbar n chan e kulm genim hanne li ser analza DNAy kirine. Di encam de derketiye meydan ku kok reh temam genim dunyay li iyay Qerec li Diyarbekr ye (9).

Ne ten orea andin (agrar revolution), her wisan j orea heyvankirin j ya civata mezr gundtiy (pastoral revolution) j li ser v erd kevnare r daye. Bi zanebn riya tirkirina xurak, xurak konservkirin, her bi v away durustkirina mast penr, duruskirina bade bray, cara yek li vir hatiye derxistin pvexistin.

Li rojn lkolnn arkeologk yn li ermoy (Jarmo) sala 1948 li Kurdistana bar, arkeolog amerk James Robert Braidwood cerek kevin ji bin erd derxist. Teyesteya (naveroka) zuwaby ya li bin cer hat analzkirin derket meydan, ku naveroka li biniya v cer, badeya 5 hezar sal kevin b. Wisan diyar e, ku destkeftn belgenamey tev li cografya Kurdistana mjy xwe didine hev. Ber digotin badeya her kevin a naskrir li dorhla iyay Tarss li bar Anatolyay ye temen hunera w j li dor 3 hezar sal ye. Bi v belgenamey derket meydan ku hunera durustkirina badey j cara yek li ser v xak bye.

Li van du saln dawiy, lkolnn arkeologk yn ku Dr Klaus Schmidt yn ku li Gir Navok (Gobekli Tepe) li biniya Rhay kiriye, bi ser xwe oreek e. Pit v lkoln hat zann ku kevintirn newar avabna mal, gund civak li Gir navok li ser cografya Kurdistana mjy ya li Mezopotamya bakur bye. Ta nuha mirov dizan ku kevntirn civat li relm (Jerko) bye. Bi v zaniyariya nuh a her daw j hat dtin ku Kurdistan mjy derga temam aristaniyetan e.

Tevaya spartek belgenameyn ji hev serbixwe cih, tev destnan yek newar dikin: Cografya Kurdistana mjy ya li Hvika bi xr br (fertile crescent, hlal el-xesb, bereketl hlal). Nuha j em ji pnsa nivsevan hja y amerk Harry G. Nickles li ser v yek bixwnn:

"Ji bakur bajar hevdem, bajar Bexda'y axa Kurdistan destpdike. Ew welat xwed gir (til) ku armedor bi hehnay xwed klm xwe, li nav hermn Iraq, Iran Tirkiy dikeve. Li wir ne i bajarn grng n njen ne j bermayn drok (A) yn wisan berav hene. Jiyana gundiyn v welat hema bi sedan sal e ku piek j ne hatiye guhertin. L bel ji hla mjy ve Kurdistan xwed taybetiyetek bi ser xwe ye. Tit ku v herm ji ciy din cih dike, di mjya aristaniyet de byera xwurak - byera andina itlan kedkirina ajel sewalan e. Li gor hem materiyal spartekn arkeolojk yn li ber dest, ev gav mezin, cara pn li ser ruy erd, li v welat hat avtin. Cara yekemn, bi v pketina li Kurdistan, mirov xwe hn andin kedkirin kirin her bi v away bi weyeke herdem bidestxistina xwarin ji xwe re ewle kirin herdem bn xwedxurak. Bi v byer bingeha hem aristaniy hat lkirin riya avabna gund, bajar, netewe, ahnah, hunera nivsn, wje, qann zaniyariy veb. (10-14).

 

Buhuta windaby

 

Kurdistan, ew welat bi xr br di nabera du robarn Ferat Dcl ye. Yan j bi navek din, Kurdistan ew welat guzde y ku piraniya erdngariya Hvika Bi Xr Br digire nava xwe, newarek buhut ye. Ev newar piraniya caran wek derga aristaniy dih destnankirin. Her wisan j ev herm derg wargeha tevaya olan diht zann naskirin. Hem spartekn mjy (wjeya sumer ncl) hem j destkeftn encama lkolnn arkeolog nan me didin, ku ev der wargeha Bax rem (Cennet-ul Aden) bye. Gava van lkolnn arkeologk yn v dawiy, spartek destkeft derdihnin hol, ew teor baweriya ku dibje Kurdistan welat Bax rem ye xurttir dibe.

 

K bixwaze dikare here nav buhut. Bltek ji bo na Diyarbekr yan Ruhay ji xwe re bikirin hew. L bel, her end ev welat xwed ev end hewa xwe e, her end xwed ew suruta rind ciwan e j, roj na yt naskirin. Van desthilatdar xwnmijokan, hem piraniya xwezaya Kurdistan hem j piraniya mirovn Kurdistan ji bn ve kirine nexwe dl li ciy xwe hitine.

 

Ji bo nimn Newal or ku di encama lkolnek arkeologk de wek yek ji kevintirn newar avabna mal, gund bajaran hat zann, bi end klometran ji Gir Navok dr e, sala 1992y di bin ava bendava Ataturk de hat hitin. Heman arens, bye arensa Hesenkeyf, bajar ikeft y bi deh hezar salan kevin. Evan hjay kelprn and, ne ten y xelk kurd e, her wisan keleprek and y tevaya mirovayetiy j ye.

 

Ew welat ku xwetirn nan badey dide mirov, ew welat ku ciwantirn xwetirn sebze mwan dide mirov, ne bi alakvaniya guhertinn jeolojk be j, bi dest van desthilatdarn xwnmijok ve hatiye rxandin. Ew ern bjimar bdaw j, ku li ser v erd  r dane, ew j sedemek din a rxandin talana v welat ne.

 

Li hevber tev van neba rxandinan, gava mirov ber bi hnikayiya var, li mvanxaneya li ser Gir il Derg (Kirklar Dax) ya li biniya Amday (15), li Mezopotamiya bakur dirne bayek hnik hinarikn ruy mirov miz dide, gava mirov qurtek ji w badeya buhut a bi pzann tecrubeyn bi hezaran salan ji nav krahiya erd Mezopotamiyay hatiye bi destvehann tirkirin divexwe, hing bi rast j mirov dibje qey mirov li nv buhuta gerdn ye. Wan j teamn ku gava mirov dixwe, bi dehan, bi bstan snk dihne ber mirov, ji ber xwebna wan hi bi mirov re na mne. Gava ku hozan j bi w deng xwe y tar tijenepem, dest bi xwandina riste helbestan dike, gava ji bo demek kurt be j Tu ji ber van ciwaniyn li dora Te ne, Tu sermest gj dib, bi Xwed hing Tu li nv buhut y.

 

 

AVKAN/ BINERETIN/ SPARTEK:



1. Nav kurd: Gir Navok
2. Nav kurd: Rha

3. Der Spiegel, Nr.23 / 3.6.2006

4. Kok reh v roka ku li ncl ve hatiye kadkirin, ji efsanyn sumer hatiye wergirtin. Nav v efsaney (Baxey Xwedanokan - Dlmn)

5. W.F. Albright, von der Steinzeit zum Christentum, Israil, 1969, s.237

6. Bajar Mari li jora erdngariya robar Ferat ye. Nav w y bi kurd Gir Herr ye. Mar dih wateya bajar kety. Sala1936 lkolnn arkeologk li vir dest p kirin zaniyar rast li qesra bi 300 odey ya  qeyser Zmrlm hatin. Di nav van odeyan de li dor 20 hezar nivitn mx hatin dtin. Di nav van nivsn mx de, nzk 5 hezar nameyn dplomatk yn ji padah wezrn welatn mezopotamiyay yn cihreng ji avahiyn mret (dewlet) yn wan re hatibn hinartin hebn. Ev qeyser li dora saln 1900-1800 qeyseriyek grng dema xwe b. Firehiya welat wan ji Babl ta tixbn Sriy li dor 300 hezar kmy b. Pit Zmrlm Hamrabiy samiy rohelat b qeyser.

 

7. James, B. Pritchard, the Ancient near East, Supplementary texts and Pictures Relating to the old testament, New Jersey, 1969, s. 125

8. Edward Bocon, Versunkene kulturen geheimnis und rtsel frher Welten  Kln 1963

9. SCIENCE 14 november 1997

10 . Nickles, Harry G/ Middle Eastern Cooking, The Food That Launched Civilization, USA 1969

11. Robert J. Braidwood, Bruce How/ Prehistoric Investigation in Iraqi Kurdistan, University of Chicago, 1960

12. Don and Patricia Brothwell/ Ancient Peoples and Places, Food in Antiquity Food and Places,  London 1969
13. The Cradle of Mankind, Life in Eastern Kurdistan, London 1914

14. Prof Stuart Piggot/ The begining of wheeled Transport, Scientific American, July 1968, p.

82-90

15. Nav rm (tal) ya Diyarbekr.

 

 

Goran Candan

5-10-2007

 

 WNE

-         ji newar arkeologk li Gir Navok  -

 

 



Dr Klaus Schmidt, endam nsttuya Aerkeologk ya Alman, rber lkolnn li Gir Navok

 

 

Li hlek li ser Gir Navok ya ku j re li ncl iyay Proz dih gotin xelk herm bi hezaran sal qn keviran kirine dar dahnane ji ber ku ji v ciy re Proze (ziyaret) hatiye gotin. (Wne: G.C&KA)

 

 

 

Perestgeha mjy ya ku 11 000 sal kevin e ji hla arkeolog alman Dr Klaus Schmidt ve hat dtin. (Wne: GC&KA)

 

 



Nexseya wargeha perestgeha mjy li Gir Navok, li bakur Kurdistan

 

 

Beek ji avahiya perestgeh (Wne: Wikipedia)

 

 

Gir Navok li nzk bajar Rhay newarn din n mjy yn li nzk

 

 

Endezyariya perestgeh (Wne: urgeschichte.org)

 

 

 

 

 

Dmenek ji ser iyay Proz a deta Herran (Wne: GC&KA)

 

 

 



Wneyn li ser berdn T

 

Li ser riya iyay Proz (Wne: GC&KA)

 

 

 

 

Peykera her kevin a dunyay (11000 sal)

 

Li ber perestgeha her kevin a chan li ser Gir Navok (Wne: GC&KA)

 

 

Berdn kevir yn di weya tpa Ty ku bingeha avahiya 11000 sal kevin pk dihne (Wne: GC&KA)

 

 

Nivsn Wney n proz - heroglf  (Wne: Wikipedia)

 

Besek ji avahiya perestgeh (wne: Wikipedia)

 

Dmenek ji prozeya ji qn kevir daran li ser iyay Proz - Gir Navok (Wne: GC&KA)

 

  

 

Gola Peyxember brahm li bajar Rhay li bakur Kurdistan

 

 

FERHENGOK

 

Gir Navok: [Gbekli Tepe, tirk] gund li biniya iyay Proz ku perestgeha her kevin a chan l hatiye dtin. 10 km ji bajar Rhay dr e.

Herran: Ew herma mjy ya ku li ncl bi nav dibe, hermek bakur Kurdistan ye. Li nivitn berd Yn ji httiyan may, kada herma Herran dike. Wateya Herran R ye. Navek pirr rast durust e ji ber ku Herran tam j li ser xaeriya Hevrim riya ku ber bi bakur ve die Sriy Anatolyay dikeve.

iyay Proz: Ew iyay ku li wjeya sumeriyan ncl nav w diht nimandin vegotin. Li gor ncl peyxember brahm li wir niyaz nivj kiriye. roj, li destpka saln 2000, bi rberiya lkolnn arkeologk yn Dr Klaus Schmidt, li bajar Rhay li bakur Kurdistan hatiye derxistin bi meydan.

Rha: Ev bajar her wisan bi nav bajar peyxemberan j diht vegotin, dibjin welat Peyxamber brahm bye. Bajar xwed gelek navan e. Her wek navn Ur, Urha, Roha, Ur-hai, Orroes, Khurrai, Edessa, Antiokhea, Kallirhoe, hatiye bi navkirin. Sala 1100 gava bajar ji hla tirkan ve hat dagrkirin nav w ma Urfa.

 

 

Goran Candan

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org