Qedexe Pvena Ziman Wjey

Goran Candan

 

Wjeya ge a kurd, ji bo kurdn li ar aliyn Kurdistan, ji demn ber ve, kaniya dilge, rind ciwaniy b.  Ehmed Xan li sedsala 16emn roka du evndarn bmiraz, roka Mem Zn bi hunera destan, bi radeyek wjey ya her berz honand her bi v yek j bingeha dwar ku tevaya wjeya kurd li ser pal dide dahna.
 
Bguman ne ten Ehmed Xan, le bel ji rojgariyn kevin n mjy ta nuha, gelek nivsevan wjevann payeberz n kurdan hebn. L bel Ehmed Xan ji nav van hem nivsevan wjevanan y her naskir hezkir ye ji ber destana mill ya kurd, Destana Mem Zn. 
 
Yekemn wjevan kurd navdar ku berhema w ya naverok li ser flozofiya sftiy ya bi nav Dwan ta nuha maye, Melay Cizr (1407-81) ye. Melay Cizr bi berhema xwe ya bi nav Gulzar ya ku ferhengek ji ristan honand ya kurd-faris-ereb hat naskirin.
 
Yekemn nivsevan pexan y kurd bi berhema xwe ya antropoljk ya Li Ser Adet Dan Standinn Kurdan nivs b, wjevan nivsevan Mela Mehmd- Beyazid (1867-1799) b.
 
Berhema li ser mjy kurdan ya her girng a bi nav erefname, bi pnsa zanay esilzadey kurd, erefxan Bitls ve, di sedsala 1500 de hat nivsn.
 
Parek mazin ji wjevan hozanvann mazin n kurdan, ku li bakur Kurdistan jiyane berhemn xwe li bakur Kurdistan nivsne, l bel ta van saln dawiy j, li bakur Kurdistan, derxistin belavkirina berhemn kurd li hlek bihlin, peyivtin nivsna bi ziman kurd j hna qedexe b.
 
Ta van saln dawiy j, ewrp komte dadimezirandin daku avdriy ji bo serbestiya derxistina berhemn nivsevann kurdan li bakur Kurdistan bikin. Yek ji van komteyn navdar, Komteya Swdiyan b.
 
Heger gava mirov li droka hrikariyn dewleta tirkiy dimeyzne, ev byer ji bo me ne ev end biyan ye. Heger mirov bibje ji sala 1923 ku Komara Tirk hatiye damezirandin ta van deh saln dawn i berhemn kurd li bakur Kurdistan Tirkiy ne weiyane, hema bje ev gotin pirr nz rastiy ne. Ji sala 1923 vir ve ziman wjeya kurd hatiye qedexe- krmnalzekirin. Wek di navbera 70 saln dirj de, bi end 20 pirtkn kurd li Tirkiy derketine. Ji sala 1925 ta 1980 hejimara wan pirtkn kurd kul i Tirkiy derketine, na gihjin 20 j.
 
Pit cntaya leker sala 1980y, bi nzk 10 salan pirtkek kurd j ne weiya. Pit gorkariyn b tixb, pit xwnrijandinan, li destpka sala 1990 end wean pirtkn bi kurd derketin. L bel dawiya revandina nivsevanan, zindankirin kutina wjevan rojnamevann kurdan bi daw ne dihat. Di navbera saln 1990 ta 1998an, kurd bi nzk 100 pirtk weann kurd derxistin, l bel ji bo v j lsteya cangoriyn wjevan rojnamevann kurd j end qat dirjtir b.
 
Pit sala 1999 pit ikandina pla berz a rabna kurdan, dewleta tirk, kontrol, ewsandin, zor zexta xwe ya li ser wjevaniya kurd d girantir tundtir kir.
 
Ew Tirkiya ku roj dixwaze bibe endam Yektiya Ewrpay, xwed van qannn ibretnamey yn wan nek u dibjin: Li hevber wan kesn ku dixwazin bi riya damezirandina nsttu kursn ziman, li nav civak ziman kurd belav bikin hewl bidin da ku ziman kurd bibe ziman xwandin nivsn, cezay qann hene
 
Her end Tirkiye dixwaze xwe bike hevdem, bibe endam Yektiya Ewrpaya demokrat, dsan j li Tirkiy, li hevber maf her bingehn miroviy, li hevber serbestiya hizr, qann li dar in.
 
Her end Tirkiye dixwaze xwe bike hevdem, bibe endam Yektiya Ewrpaya demokrat, dsan j li Tirkiy, r nn e ku wjeya kurd bi serbest bij.
 
Wan welatn ku ta nuha li ber serbestiya wjeya kurd astengn mazin ne derxistine, Ermenistan, ran Iraq a Baas ya Seddam Husn bye. Li saln 1970-80y li van welatan wjeya kurd ap belav bye. Li saln 1980y derketina bi sedan govar rojname weann cihreng n kurd, Swd peng wjeya kurd b li chan.  Nivsevann kurd bi dest serokdewlet swd dihatin xelatkirin. Ji bo nimn, sala 1989,  hozan rko Bkes bi dest serokdewlet swd ngvar Karlsson ve bi xelata Tukholsky ve hat xelatkirin.
 
Li Swd, nifa nugihay ya weangr wjevann kurd, bi hezaran roman, rok, dwan, govar rojnameyn xwe, bi sedan nivsevan weanxaneyn xwe, bersivek ba didan ji  ramyariya asmlekirin ya ku Tirkiye li ser kurdan dikir.
 
Her wisan j ev yek dib kelemek dipekiya nav av Tirkiy. Loma Tirkiye bi helwstek dplomatk lobzan, ber xwe da Swd. Loma kurdn Swd bi van hewildann xwe yn kurdzan, bn amanca her p ya dewleta Tirkiy. Tirkiye her ku dihere li na sistkirina qedexeyn li hevber ziman wjey, van qedexeyan tundtir dike.
 
Cih war v nifa nuh a weanger wjezan ji bo tkona bi destvehanna azad mafn mirovan bhevpa ye. Ew biryardar nebeziya van wjevann, nivsevan, hozanvan, rojnamevan weangran hjay pitgiriy ye. Piraniya mijar babeta van berhemn van wjevann tkoer, li ser mj, serbest pvena wjeya kurd, li ser azad maf mirovane yn kurdan in. Mijara li ser tkona li hevber zext zora neyarane yn 80 salan li ser serbest azadiy ne.
 
Van nivsevann ji v nifa nuh, li ser rewa van geln li welatn li hawrdorn Firat Dcl dinvsin. Li ser ew rewa diltezn ya kurdan. Bi sedan sal in ku ew di bin zext zor de mane. Welat wan ji dest wan hatiye standin dewlemendiya wan tev hatiye talankirin. Azad maf wan her bingehn hatiye binp kirin. anda wan hatiye dizn herifandin. Ta ku ziman wan j hatiye qedexekirin.
 
Loma berhemn van nivsevann nhat, gaziyek e ji cerga van milletn bindestkir li derga aristaniy. Ew aristaniya ku wek du ruy medalyay ye. Ruyek ge ruy din j kirt e. Ev wjevan ew ruy ge medaly zext, zor, talana ikencekariya tirkan j ew ruy kirt medaly ye.
 
Gava van wjevann nif nuhat ji bo alakiyn xwe yn and, ji hla welatn ewrp ve dihne xelatkirin, nijadperestn tirkan yekcar avsor dibin. Gava van wjevann nhat, pitgiriyek bik j diwergirin, yekser erxa dezgeh lobzann Tirkiy dest bi ger dike dixwaze bi vebir p li ber pketinek and yan ramyariya kurdan bigre.
 
Kurd bi ew toreya xwe ya tund a devk, wje anda xwe zind girtiye. Dengbjn wan ji bo toreya devk zind li ser p bigirin, xwed ciyek taybetmend in. Van rokbjn hezkir, berhemn xwe yn devk bi helbestk dihonin.
 
Tkona ji bo parastin jiyandina ziman kurd pit ku dewleta tirk sala 1923 kurd qedexe kir, xurttir bye. Hna li destpka sala 1930y, her du kurn naskir y Mr Bedir Xan, Kamran Celadet, bi xebatek pengane, ji bo parastin gekirina ziman kurd alakiyn wjevaniy kirin. Van her du tkoern wjevan, mixabin ku xebatn xwe li dervey welt, li Ewrpa Rohilata Navn dikirin loma berhemn wan pirr km digeha nav xelk. Ev j ji ber v yek b ku qedexeya li ser bi karhanna ziman kurd cezay kutin bi xwe re dihan. Qedexeyn dewleta tirk a li ser pvena ziman wjeya kurd encamek wel xirap derhan li ser kurdn bakur.  Ev yek b sedema derengmayina derhatina zimanek standard a kurd.
 
Piraniya kurdan perwerdeya bi ziman dayik ne wergirtine. Di encama v de, jiyana rojane de j ziman tirk serdestiy kiriye. Parek mazin ji kurdan bn tirkaxv (turkofon).  Ev yek ta roja royn j gelek mazin a civaka kurdan e. Gelek nivsevan rewenbrn kurdan bi ziman serdest diaxifin berhemn wjey bi van zimanan diafirnin.
 
Ev ne pirsek wel hsan e. Ji lew re by perwerdebnek bingehn a bi ziman zikmak, nivsevan yan rewenbr endn bi krah j rewenbr be, endn wjevan zrek j be, ni kare van geln zimanevan bi hsan areser bike. Ji lew re ev gel, xwed reh kokek kr a ji domana asmlebn ye. Domana asmlebna civak-siyas, and-mjy ye. Roja ku ew nifa rewenbr ku xwed perwerdeya bi ziman zikmak ye were qad, ew roj ev a zimanevan ji bin areser dibe.
 
 
Li hevber van dijwariyan, dsan j li war ziman kurd nbnek xwe nan me dide. Bervacy v axiftin, nemafiyek mazin e. Di war wjeya kurd de ev nbn xwe d xurtir nan me dide. Kurdiyek dewlemend speh raber xwendevanan dibe xwendevan j li ber ciwan spehbna huner ya zimanevan dilgerm sermest dibin.
 
Ya girng ew e ku li hevber van tund tjiyan, nivsevann kurd hene, ku li tevaya war mijarn cihreng n komelgeh, bi kurd dinivisnin tevaya komelgeha kurd dikarin xwe di van nivitn rengn de bibnin.
 
Ji lew re kurd xwed hjayiyek taybetmend in: Kurdistan - derga aristaniy.
 
Tebn: Goran Candan rvebir Sazendeya (weqfa) Pirtkxane & Muzexaneya Kurd ye.
 
Zarathustra News zarathustra_news@comhem.se
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org