Laliş bingehekî ronahiyê ye ji bo êzidiya û êzidiyatiyê

Helbestvan û nivîskar Mueyed Teyib:

Hebûna pitir ji olekê û neteweyekê di welatekî da dewlemendî ye nek lawazî ye ji bo êketîya niştîmanî

Bi sedên salan şerê êzidiyatiyê hatîye kirin û bi sedên salan xebat lazime ta ku şaşî bêne rastvekirin

Tora laliş /Hevpeyvîn / Hejar. M

Mueyed Teyib sala 1957 li bajarê Duhokê ji dayîk bûye derçûyê kulîja yasayê ye û berpirsê dezgeha sipîrêz ya çap û weşanê ye û endamê ekadîmya kurdî ye, ji sala 1976 heye neha wek helbestvan tê naskirn, dîsan jî karê rojnamevanî kiriye, karê wî yê serekî neha sernivîserê dezgeha sipîrêz û govara kepire, kesekî hevaldostê bingehê laliş û ronakbîrên êzidiyaye û xemxurê kûlturê resenê kurdî ye ji lewran me xwe gehandê li baregayê karê wî li Duhokê û me ev hevpeyvîna li xwarê li gel encam da.

Di bersiva pirsyarekê da ka pêzanînên xelkê berî bingehê laliş were damezirandin derbarey êzidiya û êzidiyatiyê di çawabûn? Teyibî bi peyvên xwe yên wêjey û bi zaravekî zelal bersiva vê pirsê da û got:

Li ser hindêre li Kurdistanê û Îraqê gelek ol û netewe hene lê mixabin pêzanînên durist derbarey hev û dû nebûn eve jî vedigerête sîyaseta hingê ku behis neyête kirin, wan hizrên şaş yên ku pitir ji olekê û neteweyekê di sinorê welatekî lawazîye ji bo êketîya niştîmaniya wî welatî, helbet eva hanê dîtineka paşverûye û paşvemaye, belku hebûna pitir ji olekê yan pitir ji neteweyekê di welatekî da dewlemendîyeka kûltûrî ye  nek gefeka li ser êketîya  wî welatî, bes li welatên paşketî û bi taybet jî li rojhilata navîn hosa bûye nerît, mixabin sîyaseta giştî ya fermî û ne fermî bawerî bi vê yekê hebûye, ji ber hindê jî ev netewe û olên li kurdfistanê û Iraqê dijîn wekir baş hevdû nasnekin, miletê kurd bisilman û êzidî û hinek Kirstiyan jî hene, sereray ev ola li kurdistanê heyin bes mixabin mejî ji êk û dû nedizanî, wextê mirov baş êk û dû nasneket jî vêce mirov her tiştekî li ser hev bawer diket, eve dê weket ku meselek heye dibêjit: Mirov dijminê wî tiştîye yê ku nasneket, vêca eva hanê neyariyekê hindek caran li cem xelkê peyda diket, wekir ku hindek gotgotkên ne weyî û ne rast li ser êzidiyan bêne gotin û misilman bi çavekî kirêt berê xwe bidene êzidiya û êzidî jî bi çavekî tirsê berê xwe bidene bisilmana ,lê her wextê me baş pêzanîn li ser hev zanîn hingê dê karîn dostînyeka dirust jî biken, damezirandina Bingehê Laliş ku êzidiya destpêkiriye û bi taybetî ronakbîrên wan naveroka êzidiyatiyê bi xelkê dane naskirin eva he karek gelek pîroze, dema ku mirov gelek hevnas biket ew goman û hizir û şaşî kêmtir lêdhên û mirov dê biçavekî dî reftarê digel hev ket, ji bo hindê ku ye pêtivî ye birayên me yên kurdên êzidî  pitir derbarey kûltûr û baweryên xwe bi xelkê biden naskirin .

Her di vî biyavî da daku bizanin piştî Bingehê Laliş hatî damezirandin eva li serî bas lê hatî kirin çawa tê dîtin ? got:

Bingehê Laliş piştî hatîye damezirandin li Duhokê bûye bingehek ronahiyê ji bo êzidiya û êzidiyatiyê bi çalakiyên xwe, we kiriye ku bibte cihek ku Duhok pê bête naskirin her mêvanekî biyanî yê ku bête bajêrê Duhokê hez diket seredana baragayê Bingehê Laliş biket û peristgeha Lalişa Nûranî jî seredan biket, rolê Bingehê Laliş di van salên çûyî da rolekî gelekî mezin bû xizmeteka gelek baş di vî warî da ji bo êzidiya û êzidiyatiyê ji layekî ve û ji layekî din ve derfetek baş bû ku kurdên misilman pitir birayên xwe yên kurdên êzidî jî nasbiken .

Da biçin di nav rewşenbîriya kurdî da bi giştî, Lalişê karîye wê valatiya di nav rewşenbîriya kurdî da heyî pir biket? Mueyed Teyib bi kurtî bersiv da û got:

Piştî serhildana pîroz, ew azadiya gelê me pê şad bûyî, her kesek bi azadî bîr û bawerên xwe derbibrin, bi taybetî ewên hatîne çewsandin û bi dest bûn, vê azadiyê we kir ku derfetik hate pêş ku êzidî xwe bi xelkê biden naskirn , di vî warî da Bingehê Laliş rolekî erênî û pozitîv gêra, ku ne tinê bû bingehek ji bo êzidiyatiyê belku bû bingehekî rewşenbîrya kurdî ji xwe ji diruşmê wî ( Laliş kaniyeka zelale dihuret di robarê rewşenbîrya kurdî da) ev diruşme wergêra di jiyana rastiyê da, eve nema diruşim belku bû kar û piraktîk kir, gelek rewşenbîrên kurda ji misliman û êzidiya çalakiyên xwe anîne di vî bingehî da û neha Bingehê Laliş êk ji bingehên serkeftî û pêşkeftî ye û em Kurd û xelkê Duhokê şanaziyê pê dikin.

Hivde salên azadiyê rewşenbîrên êzidiya gelo karîn hevrikya rewşenbîr û nivîskarên hevçerx bikin di çarçovê êzidiyatiyê da? Helbestvanî ev pirse bi ronî bersiv da û got:

Gelek pertûk li ser êzidiyan hatîne nivîsandin, ew bîr û bawerên şaş û çewt li ser wan dihatine gotin we kir ku êzidî di serencrakêş bin her mirovekî biyanî hatîye vêrê derbarey êzidiyan bihîstîye vîyaye wan nasbiket , gelek pertûk bi zimanên ewropî tenanet bi zimanê erebî jî hatîne nivîsandin, wek dînek di nav cîhana îslamî de ( kirstîyanet, yehodî û hineka kêm jî zeredeştîyet jî) tê naskirin, lê ev olên dî wek sibî û êzidî ku jimareka kêm xwe di nav misilmana da parîstîne eve bi xo dîyardeyek bû cihê serencrakêşana xelkê bû, ev mirovên ji derve hatîne xwestîne bizanin ka êzidî çi ne, bes mixabin hemi gava kes nebû bo wan biaxivit, ji ber hindê jî gelek caran wan misilmanek yan qeşek yên dîtîn û bo wan yê axiftî, gelek hizrên çewt li ser êzidiyan hatine veguhastin, ewane ne ji niyeteka xirab belku wesa bû wana dihate gotin, ji encamê wê zilm û sitema li êzidiyan dihate kirin, êzidîya zû bi zû nediaxivîn, dema êkî pirsek ji wan kiriba yan wan nedizanî bersiv nedan yan nediwêrîn, ji ber vê yekê jî wan nivîsera çi biyanî çi ereb dibêjin hevsarê xîyala xwe diberdan û li dûv dilê xwe tişt bi êzidiyan ve diristin, nuke Bingehê Laliş avabûye. Ronakbîrên êzidiya bi xo dinivîsin wextê êkî biyanî têt em dikarin bêjînê Bingehê Laliş heye li wêderkê pêzanînên dirust derbarey êzidiyatiyê hene, evê çendê wekir di van salên çûyî da ew şaşiyên derheqa êzidiyan ve hatîne gotin bêne rastvekirin, rewşenbîrên êzidiyan ji wana Dr. Xelîl Cindî pertûka wî ( ji perên edebê dînê êzidiya ) mirov dikarit bi naveroka wê bi êzidiyatiyê bigehîjit, ji bo wê jî rolê rewşenbîrên êzidiya rolekî gelek pîroz bû hîvîdarin dê berdewam bin ji ber ku bi sedên salan şerê êzidiyatiyê hatîye kirin ji lewra bi sedên sala xebat û têkoşan lazime taku ew şaş û çewtî bêne rastvekirin .

Her di çarçovê têkoşana bingehê laliş, me xwest ku bizanin ka astê govara laliş çawaye ku nivîsar jî êk ji xwendevanê weşanên Lalişê ye?got:

Govara Laliş her sê meha carekê derdikevit, govareka vekolînê ye rewşenbîrîya giştî û gelek giringe, gelek giringe cihek hebit mirov bizanit li vê derkê da tişteka ku potepêdaneka pitir ji govarên dî bi êzidiyatiyê tête kirin, rewşenbîrê êzidiya diviya xwe ji çarçovê govara Laliş derbêxin û berhem nivîsînin xwe di govar û rojnamên dî da jî belavbikin, lê eva hanê taybetmendiyên êzidiyatiyê di vê derkê da bêne nivîsîn ji bo wê jî rolê govara Laliş rolekî pîroz bûye û hîvîdarin roj bo rojê pêşbikevit û bikarit lêkolînin kûrtir û zanistîtir di vê govarê da derbarey hemî layenê jiyana êzidiyatiyê.

Kesekî ku nêzîkê xebata Bingehê Laliş boçon û raspardên wî ji bo pitir xurtkirina kar û bizavên Bingehê Laliş di pêşerojê da giringin, di biyavê vê pirsê da berêz Teyibî anî ziman:

Erkê Bingehê Lalişe û erkê ronakbîrên êzidiya ye ku raya giştîye kurdistanî û Iraqî pitir xwe pê bidin naskirin, divêt ji bo vê yekê jî li sê çar bereyeka kar bête kirin: 1- Di nav kurdên misilman da pitir rastiya êzidiyatiyê bidene ronkirin; eve jî bi rêka peywendiya û kor û semînar û weşanên Lalişê, 2- Gelek hewildan hatine kirin li ser demê rijêma gor be gor ya ji navçûyî ku êzidiya ji kurdan vekin û wek ereb yan neteweyeka dî bidin naskirin, mixabin hewlên hanê li êketîye Sovyetî û li Ewropa jî hatin kirin, eve gelek giringe ku êzidî kurdên resenin, wek cenabê serok Barzanî ameja pê kirîye pitirîya kurda îro bawerîyê bi vê çendê tînin, gerek ev hizrên çewt nemînin ku hinek êzidî pê hatîne xapandin, 3-Kurdên êzidî pêdivî ye îro hewilbidin xwe veder nekin ji her kesekî bila taybetmendîya wan bê parastin wek hebûna ( Bingehê Laliş, peristgehên pîroz, govar û ... hd), lê bi dîtina min bila ronakbîrên êzidiya pitir biçin di nav xelkê da .

Peyva dawiyê ya berêz Mueyed Teyib ew bû: ku bila hemî ol û netewe di sînorê Kurdistanê û Iraqê da bi azadî bijîn û rêz û hirmet ji bo yek hebin eve jî divêt bi piraktîk bê dîtin û çespandin û spas bo we jî 

çapkirin