Hejar amil

 

LI SER REWENBRAN MUXALF ALGIR T ESPANDIN

 

Hevpeyvn bi Knyaz brahm re, ku profesor wjey, akademsyen serek Yektiya Kurdn Qazakistan ye.

Mirov xwed hizir, gava ku ji rxistinek re bi temam dibje er dibe propagandavan w gava ku bi temam w rxistin xirab dike, dibe dijber w. Div em hzan bi reng xirab qencan hilnedin dest. Ji ber ku weke ku di navbera mirovan de yn bi temam qenc an j xirab tun in, di rxistinan de j, tun in. Her kes bi livandinn xwe carna p dixin carna j pave dixin her wiha xwed pratk poltkay ne. Hebn na, livandinn mirovan dikare bibe mijara rexneyan.

Li ser rewenbran tim muxalf algir t espandin. Bi ya min e ku muxalfiya rewenbr bi wateya sekna serbixwe b pejirandin. Ew muxalfiya siyas algiriya siyas ku t espandin, bi tbara xweseriy ne cuda ne. L bel ew ronahbna ku tu destnan dik, ew ronah ye ku, raser bergeha siyaset ye.

Div rewenbr, di hem qadn jiyan yn weke civak, siyas, wjey, and hwd. de muxalfiya xwe ya raman nan bide. L bel muxalfiya rewenbr, div bi ert afirandinriy ve girday be. Rewenbr ten bi rexne na, btir j bi afirandin ve serbar e. Rexneya w veart ye, di qenctirn de, di rastn de di xweiktirn de. Ev emka rewenbriy dikare rewenbr bide rnitandin, di jiyana civak ya layiq de.

Knyaz brahm

Zanyar rojhilat, kurdnas, rexnegir wjey, wergr, doqtor zanistn flologiy, profesor, akademsyen Akademiya Zanistn Dibistann Bilind n Navnetewey Akademiya Zanistn Civak ya Qazakistan serek Yektiya Kurdn Qazakistan.

Di 1 Gulana 1947an de li Ermenistan ji dayik bye.

Knyaz brahm (Mrzoyev) saln dirj di nversteya Dewleta Ermenistan de serekiya ziman wjeya Azerbaycan kiriye. Di dawiya er azer ermeniyan de ko Qazakistan kiriye. Niha di nversteya Abay a dewlet li Almat serek navenda zimann chan ye.

Knyaz brahm li bajarn weke Pars, Berln, Bruksel hwd. de endam desteyn zanist yn enstt nversteyan e. Li bajarn weke Almat, Moskov, Sankt-Petersburg, Tifls, Pars, Berln, Amsterdam ve Bruksel bedar konferansn zanist teork bye.

K. brahm, bye endam yektiya nivskarn YKSS, serek beya Azerbaycan ya yektiya nivskarn Ermenistan redaktoriya kovara Edeb Ermenistan. Niha j endam yektiya nivskarn Qazakistan, endam yektiya rojnamevann Qazakistan endam Pena Kurd e. Her wiha seredtor kovara Nbar e ku, li Almat dert nivsn ziman kurd, rs qazax t de peyda dibin.

K. brahm di jiyana civak siyas ya kurdn Sovyet Qazakistan de xwed roleke aktf e. Endam Parlementoya Kurdistan ya li Surgun ye. Dsa di sala 1991 de bye serek kurdn YKSSy. Her wiha cgir serek Yektiya Komeleyn Kurd n Navnetewey ye.

Pirtka w ya daw Ansklopediya Kurd a Bik hatiye wergerandin ji bo zimann rs, ngilz qazax. Dsa heman pirtk t wergerandin ji bo ziman holend tirk.

Di sala 1998an de ji ber xizmeta xwe ya di war hndekar jiyana civak de, ji hla Komara Qazakistan ve madalyona Rzdariy wergirtiye.

Zimann weke kurd, azer, rs, ermen, faris, tirk, qazax ozbek dizane.

Bi akademsyen Knyaz brahm Mrzoyev re di meha sibata 2006an de, li bajar Almata Qazakistan, min ev roportaj pk an. Min destpk beriya 11 salan gotinn ku di navbera me de derbas bbn an bra w:

 

ME ER NAVXWEY DI SEDSALA 20. DE HIT

Hejar amil: Mamoste Knyaz, di sala1995an de min tu di dema Konferansa Kurdn CDS de li w hotla ku tu l dimay de ziyaret kirib. Di w pvajoy de di navbera rxistinn kurdan de er heb. end ku me nexwesteb j bingeh sohbeta me bb ew mijar. Min w dem aliy hzek girtib ku, di nava er deb. We bi sebreke mezin gotinn min n tij peyvn propaganday guhdar kirib van gotinn han rz kirib, ku min ti car ji br nekiriba:

Biraz, ez hestn te fam dikim. i gumana min ji jidilbna te nn e. L bel ziman rastnan ne weke ziman hestan e. Du kurd li hember hev ek radikin heke kurd syem ranabe v er nade rawestandin, ew dibe hevpar v sc. Her wiha di v er de em tev scdar in. Dema ku kurd bi rengek rxistinkir li hember hev ek bi kar bnin, ew dibe trajediya netewey. Al girtin, ne ew nzkat ye ku trajediy ji hol rabike. Ger algirtin pwst bike, div ew bibe aligirtina yekt, yekbn atiya navbera kurdan. Ew kes ku ji xwe re dibje ez rewenbr im, nikare ji bil v bibe xwediy sekneke din. Ger sekneke din li ser xwe pk bne, hing d bi benzne bazde ser gir. Hem rzann kurdan destnan kirine ku, bingehn sedem facaya drok ya ku gel me dije, er navxwey ye. Yek ji van ku v rew ba pnase kiriye Ehmed Xan ye. Beriya arsedsalan wiha gotiye, ger kurd bbna yekt, d ser bitewandana rm ecem.

Ger em Ehmed Xan weke kesayetek kurd bilind bihesibnin, div em qiymet hjay bidine ramana w. Div pevn er di nav kurdan de hestn algirtin na, hestn erm bide avakirin.

L bel dinya diguhere, kurd j bi w dinya ku diguhere re, div ji n ve vegerin li xwe mze bikin. Ew pevnn bixwn n navbera kurdan ne arens e. Bi ya min d gel me wan pevnn di sedsala 20. de bihle wisa bikeve sedsala 21.!

end ku w dem ji van gotinn we bibandor bbm j, min w baweriya xwe ya ku min digot rast e aliy y ku mafdar e girtib. L ji ber ku li hember we rzdariya min heb, min pwst neditib bi xwe re ku we bibersivnim.

Niha em di 6 saliya sedsala 21. de ne. Ew pevnn di navber rxistinn kurdan de di dawiya sedsal de xwe nan dabn. Ji bil byern kutin yn ku di navbera rxistinan de qewimbn, ek di dest de em pev nain. Ew ldern kurdan ku her yek ji wan aliyek er b, ragihandinn mnan ji niha p ve d kurd li hember hev ek ranekin ku dil mirov xwe dike bi lv dikin. Pratkn ku tne sepandin van ragihandinan pitrast dikin. Hizra min ew e ku, di navbera kurdan de pevnn rxistinkir qediyane. Gel me d careke din destr nede van trajediyn wiha netewey.

We beriya deh salan weke pxemberek gotib  D gel me wan pevnn di sedsala 20. de bihle wisa bikeve sedsala 21. ez ji ber v pbniy we proz dikim. Ger ku hn di v prozkirina derengmay de qisrek nebnin...

 

Knyaz brahm:

Pit ku Yektiya Sovyet hilweiya, ekere b ku rastiya kurd a ku di bin siya brdoziya bloka sosyalst de bim girtib bi pvajoy re reng xwe biguhere. Rewa objektf, reng veguherna chan faktorn konjktrel v nan didan. Mercn sbjektf n derveyn hundirn, ten dikaribn leza projeya veguhern km bikin an j zde bikin. Bi konjktra navnetewey ya ku pit saln 1990 tevgern azadiya kurd fersend peyda kirin ku pratk pvajoyn xwe yn pven bi rengek kr di ber avan re derbas bikin.  Ev fersendn onayetiy weke rpvanek di wan pvajoyn serbinbn de r didin. Kurd giran ketin di kar xwe gihandina pvajoy de, l b tevger j neman.

Chana du cemser ji aliy bandora faktorn derveyn ve guncav b ku, bahengiyek biqewimne di ngeh siyas y kurd nakokiyn navbera kurdan de. Yek j, berevajiy weke ku dihate payn, Sovyet ku ti car tevkar nekirine ji bo pirsa kurd, i projeyeke wan tuneb neb ku xwestekn azadiya siyas ku bi reng serxwebn, federasyon ango otonomiy dihatine formlekirin. Yektiya Sovyet weke faktor alkar nihrtiye li pirsa kurd di poltkayn Tirkiye, ran, raq Suriy de. Faktora kurd, ji aliy Sovyet ve di taybet de ji bo wan dewletan, di git de j bandor destwerdana li ser Rojhilata Navn b. projeyeke Sovyetan tune b ku, kurdan di Rojhilata Navn de bne reweke bandordar statkoyn hey biguherne. Navenda vebna chana ereb, raqa dost ku li hember mperyalzm ser radike, Meyildar sosyalst, Suriya dijber mperyalst, Ji aliy jiopolt abor ve rana dost ku dijmin mperyalzm ye Tev ku di eniya mperyalst de ye Tirkiyeya bxisar Sovyetan nerihet nedikir, bi gotineke rastir, bi gor berjewendiyn rveberiya Moskov b. Bi taybet pit saln 70y ew baweriya deologn sosyalst ku digotin em orea sosyalst li tevah chan belav bikin rahejiyab. Berevaj ev rewa ku li  Sovyet dihate dijn, hviyn kurdan ji YKSS bibingeh bn. Bloka kaptalst ku kurd bi rengek bbawer nzk wan dibn, ji ber hevsenga Sovyet xwe nedidane ber ku li Rojhilata Navn guhertineke rehdar pk were. Berevajiy v j rast b. Sovyetn ku chan bi kaptalstan re parve kiribn, pmen bn ji w hewes hza xirabkariya hevseng. Di dawiya saln 70y de YKSS destwerdana Afganistan kir t de as ma. Ev yek hit ku hem hewesa Sovyet ya belavbn biik. Ew gel civatn ku li Rojhilata Navn di rkn cuda de tkona xwe didan, hza wan tuneb ku w statya li dij gelan hatiye avakirin biiknin. 

Mixabn, manevrayn ku kurdan di navbera herd ssteman de bi rengek near pk ann, wan nebir encamn rehdar. Ten dihit ku rojn xwe bi tkon felat bikin. Kurd di navbera sstem dewletan de eriqand mabn bbne mehkm ku di navbera xwe de j w poltkaya kevneop ya er navxwey bidomnin. Ew dewlet hzn mtnger n sereke ku di hundir herdu ssteman de cih girtibn, kurdan bi rengek stemkar bi kar diann. Hilwena Sovyetan d guhernn bingehn anbana ji bo kurdan. D fersendan afirandibaya ji bo areseriya pirsa kurd.

er navxwey, weke rastiyek encam bareseriy bn. Navek din xilasbna er navxwey, ber bi areseriya pirsa kurd ve yn e. Bi hilwena Sovyet re dihate dtin ku d pirsa kurd bi v an j bi w ikl bikeve riya areseriy. Bi mantiqek wiha div ney hizirandin ku li piya pirsa kurd asteng bingehn Yektiya Sovyet heye. Mebest ew e ku, sstema du cemser asta nakokiya di navbera wan de, hitib ku ev pirs were hal bareseriy.

EM JI QONAXA BELAVKIRIN DIGIHN QONAXA AVAKIRIN

H.: Profesor, hn baweriya xwe ya beriya 11 salan diparzin? er navxwey y kurdan, gelo li pa ma? Gelo arezya mezin ya Ehmed Xan dikeve qonaxa pkhatin?

K. : B guman diparzim. Dila me. Vekolna nvenga siyas, civak abor ya li Kurdistan ava bye, derfet dide ku em batirn karibin xwe bigihnin pbniyn peroj. Di panoramaya Kurdistan de xetn hv diafirnin zde ne. Parametreyn hizra me tn guhertin. Em ji qonaxa belavkirin digihn qonaxa avakirin.

H.: Ger ez ro bi profesorek wjey re, ku di mijarn ziman wjey de bye layiq navdariya akademk du dirj ser syaset gotbj dikim, ne ji xwesteka min t, ji ber neariy ye. Bav min xwed rehma xwe l bike tim digot: Te peyva kurd bi kar an, ji w gav p ve tu siyaset dik. Bi rast j wisa ye. Kurd bdewlet, ziman, and hem hebniya w ya netewey ku di bin zext de ye, em mafn siyas and deynin w al, roka w ya ku vegotina w lek dike ketiye bostan cnar, weke siyas t fmkirin. Ev j nakokiya arens ye. Hn weke profesorek ziman wjey, ku hem jiyana xwe daye ser riya dostaniya wje gelan, li gela tkiliya kurd siyaset awa dinrin? Ez bi xwe di w guman de me, ku siyaseta kurd ten ji aliy ew kesn ku nav wan siyasetmedar e t meandin.

K.: aml Esgerov, rehma xwed l be, ew kesayet e ku gelek xizmet daye gel kurdek ansklopedk e. Mirov nikare ten peyveke w j bavje der.

Tev ku Ehmed Xan Cegerxwn temslkarn bhempa yn giyana gel kurd in, ramana siyas ya kurd anne ziman, xistine sstem bi zimanek lrk vegotine. Ma siyaset, ne ew huner parastina berjewendiyn w civata ku tu xwemal w y? Dibe ku Ehmed Xan siyaseta pratk nekiribe, l bel di formulekirina ramana siyas ya kurd de, di sefandin de xizmeta bhempa daye. Cegerxwn ew helbestvan e ku, bi jrekatiya lrk siyas girseyan rakiriye ser piyan. Hunermend hemerx me ivan Perwer, di livandina dnamkn civaka kurd de qas serok rxistinek xizmet kiriye. Tkiliya wje huner bi rengek neyekser bi siyaset re heye.

 

EZ TIRKIY BIDIME DADGEHA MAFN MIROVAN A EWROPA

H.: Hn bi tirk ba dizanin. Hn li Qazakistan ji bo zarokn tirk programn ders amade dikin. Bi gotina akademisyenek qazax, bavtiya zarokn tirk dikin. Saln dirj di nversiteya dewlet ya Ervan de, hn bn dekan faklteya ziman wjeya Azerbaycan. Bi sedhezaran azer li Ermenistan dijiyan ten yek faklteya azer heb. Bi gotina akademisyen Nadir Nadirov kurd b kurd jiya ku kurdek li w fakultey dekant dikir, ev yek titek mezin b. Niha mijara me ne ev e. Ez dixwazim mijar bnim byereke daw. Knyaz brahm, ku jiyana xwe daye ber riya dostaniya gelan derheqa dostaniya geln kurd azer de berheman afirandiye, li balefirgeha Stenbol nehitin ku bikeve hundir.  Bi fermana wezr kar derve hn hatine zivirandin ji bo Almat. Div ev yek awa b ravekirin? Dibe ku ez hesta we ya baweriya kr a biratiya gelan binim l bel, ku ez van gotinan nebjim ez hedar nekim: Tirk ji ber ku kurdan weke gel nahesibnin ew kesn ku ji xwe re dibjin em kurd in weke mirov nabnin, xebata we ya bi nav dostaniya wje geln kurd tirk ji bo xwe weke heqaret hesibandine ji ber v sedem hn nexistine hundir welat xwe.  

K.: Di 19 lona 2005an de demeke dirj ez li balafirgeha navnetewey ya Stenbol dame sekinandin pa hatime zivirandin. Ev byereke wisa ye ku ji her irovey re vekir ye. Welatek ku dibje ez demokrat im p dikole li ber deriy Yektiya Ewropay, by ti  sedem nan bide helwestek wisa nan bide, di ser de pitrast dike ku bi wan rgezn ku pejirandiye re nakokiyeke rit jiyan dike.

Ez hatibme dawetkirin ji bo droka 21-25 lona 2005an ji hla Dewleta Federe ya Kurdistan, ku d festvala anda kurd a navnetewey pk bihata. Ji bo ku li ser Tirkiy derbas Kurdistan bibim bm Stenbol. Pit ku demeke dirj li wir hatime sekinandin, ji min re gotin ku d min bizivirnin Almat. Min ji wan memran re got Ez zanyar im, ne terorst im. Maf we tune ye ku hn min pave bizivirnin. Memrek payebilind wiha got: L bel ferqa we km e. Mamoste, hn j bi pnsa xwe cihxwaziy dikin! Ez h j nikarim fm bikim ku awa mamrek payebilind y Tirk dikare li hemwelatiyek Qazakistan heqareteke wiha bike. Tirkiye bi zivirandina min, him zagonn xwe him j zagona maf gerna navnetewey binp kiriye. Ji sedem v byer, ez amadekariya xwe dikim ku di dadgeha mafn mirovan a Ewropay de li hember komara Tirkiy doz vebikim.

 

EM DIBIN TEWANBARIYA NE JI ME DE NE

H.: Ev gotinn we dihlin ku wan xissn min negirtib rojeva xwe destnan bikim. Dibe ku hatibe guh we j. Min di derbar we de gelek gotgotn rxistinkir bihst. Demek hinek derdoran ji bo we digotin zilam ermeniyan. Di sala 1989an de bi deh hezaran kurdan re hn ji w welat hatine derxistin. Pa gotin zilam azeriyan. Di nivsn ku di derbar we de di apemeniya Azerbaycan de derketine diyar dibe ku hn weke non grant (zilam nay xwestin) hatine ragihandin. Di van saln daw de j hn bn zilam tirkan. L hn j amadekariyn xwe dikin ku di derbar Tirkiy de doz vebikin...

K.: Biraz, i kman zdayiya gelan ji hev nn e. Dostan biratiya gelan j ne tgehn razber in. Dostaniya gelek bi y din re, bi dostaniya wan kesn din pk t. Bi sedan dostn min n azer, ermen, tirk, qazax rs hene. Em bi hizra ku em tevkariy ji bo geln xwe bikin nebne dost. Tkiliyn normal yn mirovan yn di navbera du mirovan de xwe gihandin dostaniy. L bel heke me nasnameya xwe ya etnk bik dtibaya, bi misoger mey nikarbya dostaniy ava bikira. Ji ber ku ermen azer tirk qirn dikin, ez nikarim pita xwe vegerim dost xwe y ermen yan j y din. Felsefeya min a jiyan ev e. Qas kurdan ji geln din j dostn min hene. L bel ez kurd hatime din, kurd jiyam ez weke kurdek bimirim. Ew gotgotn ku di derbar min de belav bn j, kare wan kesan e ku, dev ji neteweyn din berde, bi mirovn xwe re j nikarin tkiliyeke mirovan deynin. Kar wan kes ji xwe aciz e ku ji bo gele xwe nikarin kevirek deynin ser hev. 

Beriya end salan ji bo dareyn dewleta Qazakistan di derbar min de gelek nameyn gilkirin hatibne nivsandin. Di nameyek de dihate nivsn ku ez bi dewleta Tirk re di nav tkiliyan de me li mala min wney Atatirk heye di paragrafa din de j dihate gotin ku ez endam rxistina PKKy me...

Di sala 1995an de di rojnameyeke tirk a mezin de dihate nivsn ku ez sereke navenda kurd a vir me bi reng PKK li Qazakistan manet vekirib. Jixwe mantiqa wan kesn nexwe giyan wisa ye.

Jiyana rewenbrek kurd ku ramana azad diparz waza livandina serbixwe bingeh digire bi zehmet zoriyn mezin derbas bye. Bi daya ku nzk hzek y, ji aliy hza din ve ty tewanbarkirin. Rewa min balktir e. Min sekneke serbixwe esas girtiye min tim xwestiye ku bi her kes re di heman drbn de bim. Tev ku kes wrek bi xwe re nabne li hember min nabje j, ji pa ve ji aliy gelek kesan ve hatime tewanbarkirin. Ez ji bo v dibjim, tewanbariya ew kesn ne ji me ne! A her bijan ew e ku, tu ji hla wan kesan ve ty tewanbarkirin ku te ji bo wan 40 sal xizmet daye hemnijad te ne...

 

DIV HEBNA RXISTINAN NA, KIRYARN WAN B REXNEKIRIN

H.: Algirtin mijareke sotner e. Div rewenbrek bibe al an na? Alnegirtin bi min re wateyeke dtbar dide kirin. Ji aliy din ve ew rewenbrn ku di mijarn wjey, and, huner siyas de ked dirijnin algirtina wan bi wateya rast a gotin siyek dadixe ser rewenbriy. Ji ber ku bingehn merc rewenbrbn bi pijdana raman ber bi muxalfiy ve yn e. Bi v watey  alnegirtina w qas ku w bne rewa dijber tj dibe.

Ev pnaseya w tewanbarkirina ew kesn ne ji me li xwea min hat. Ji ber bandor sekna rewenbran, ku tim zor li ser wan t kirin ji bo ku bibin al, titek xwezay ye. We got, min tim xwestiye ku ji her kes re di heman drbn de bim. Gelo di heman drbn de mayn dibe raderbirna pratka rast a rewenbrn rast?

K.: Wekhev di heman drbn de mayn sekneke nisp ye. Ji ber ku tu nikar w drbna di navbera xwe kes, hz ramann cuda de bipiv. Di vir de mijara gotin emk e. Mnak, em gel tkiliya bi rxistinn kurd ve hildin dest. Di pvajoyn cuda cuda de ji ber raman pratk xwe nzk yek dib. Bi rxistina din re bi rengek xuyay drbnek pk t. Ev, ew pvajo, poltkayn ku ji hla rxistin ve tne birvebirin pozsyona ku t de peyda dibin re eleqedar e. A ku diyarker e ev e. L bel ji bo rewenbrek, bi rxistin re weke dtbar nzkbn, bi rxistinn din re j drbn, vca wateyeke bi rengek ku tu dib berevajiy wan, dib dijber wan bi xwe re nayine. Div wisa ney fmkirin j.

Rewenbr kurd ne xwed w lks ye ku, nzkatiyn brdoz, siyas pratk n rxistinek yekser bipejirne bikeve rewa propagandavan w. Di droka mirovatiy de kesek nn e ku, bi propagandavaniya sstem xwe gihandiye navdariy. Rewenbr mezin Mxayil olohov propagandaya partiya komnst a YKSS kiriye, l bel y ku ew kiriye rewenbr ne propaganda ye, hostatiya huner ya mezin giyana w ya  serbixwe ye, ku xwe teyisandiye ramann w yn muxalf. Tu dizan, olohov di Sovyet de yekem nivskar e ku, di saxiya xwe de xelata Nobel wergirtiye.

Mirov hizirvan, ku rxistinek re bi temam bje er dibe propagandevan w, ku bi temam j bje na dibe dijber w. A ba ew e ku, div mirov hzan bi gora qenc xiraban parve neke. awa ku di nav mirovan de nn e, di nav rxistinan de j qenc xirabn mitlaq peyda nabin. L bel livbaziya ku pve dibe ya pave dibe heye. Poltka pratkn wisa hene. Div hebn na, livandinn wan bn pesindan ji bo rastkirin bn rexnekirin.

 

A KU REWENBR AFIRANDIYE YA HER BA E, RAST E XWEIK E, REXNEYA W YE

H.: i mixabn e ku rewenbrn kurd n bi sekna oloxov di roja royn de mstesna ne. A rast di Sovyeta ber de oloxov ku xwed ramana rewenbiriy b bi wateya helwest ne xwed zde hevalan b. Rewenbrn kurd, bi wateya ku helwesta muxalfiy ku ev bingehn merc rewenbriy ye na ku raxin, -ez bi gotineke pir nerm bibjim-ji ber gelek ayin jiyan siyas bi tilar tevdigerin. Rewenbrn kurd derfetn huner wjey ku raser brdoziy ye, di pvaneke tr de nikarin bi kar bnin. Ev yek j dihle ku, di jiyana civak ya gel me de na ku bibin rber, zdetir dibine paajo. Hn bi git rewenbrn kurd n royn awa dibnin?

K.: Ger em pvann deal xz bikin di nav de li rewenbr bigerin, em hing nikarin xwe bigihnin nzkatiyeke rasyonel. Di sedsalan de carek Ehmed Xanyek dert. Ew kevirn bingehn in...

Ez hvdar im ku, dema em dibjin helwesta mxalfiy, tu w danex ten nav snorn helwesta mxalfiya siyas. Li ser rewenbran tim t espandin ku w tkine mxalf siyas bibe aliyek. Bi ya min div muxalfiya rewenbr bi reng sekna w ya serbixwe b fmkirin. Mxalfiya siyas ya ku t espandin, bi xweseriya xwe ji algirtina siyas cuda nn e. L bel ew rewenbr ku te destnan kir, ew xwed bergeheke raser siyaset ye.

Div rewenbr di hem qadn jiyan de; civak, siyas, wjey, and... de mxalfiya raman nan bide. L bel mxalfiya rewenbr bi afirandin ve mercdar e. Rewenbr ten bi rexnekirin re na, zdetir j bi afirandin re peywirdar e. Rexne afirandina w di ya her qenc, rast xweik de veart ye. Ger emka muxalfiy wisa be, w dem dikare di nav jiyana civak de li w ciy layiq xwe bide rnitandin.

 

TKILIYN NAVBERA RXISTINAN MIJARA LKOLNA ZANIST AKADEMK E

H..: Dema ku mirov qala tkiliya rewenbr rxistin dike, mijareke birndar t hi mirov. Tkiliya navbera rxistinan. Dibe ku hn zde li ser ranewestiyabin ev mijareke dervey war lkolna zanist be. L bel weke kesayetek ku vekolna droka Kurdistan pk aniye nvenga civak ya rojaney diopne ramann we girng dibnim.  Weke dtbar ez bibjim: Keng ku Kurdistan b du pare hetan sedsala 20. di nav kurdan de binkeya civak ya her rxistinkir er bn. Pa bi bingeh eriy bi karektera nayetiy rxistin derketin. Tecrbeya van 50 saln daw, ku tkona rxistinn kurdan bi reng netewey, rastneke gelek sotner deraniye hol. Tkiliyn navbera rxistinn kurd, ji aliy yekbn ve ji tkiliyn er ndetir dimne. Em nebne nasdar ku ne di pareyek de ne j li seranser Kurdistan ew rxistinn njen rabin poltkayn hevpar ava bikin, bi demdirji bi hev re tevbigerin. (Pit destwerdana raq sereke rxistinn Bar ji ber zexta DYA sdwergirtina konjktrel, weke neariyek ketine nav hewldann avakirina poltkayn hevpar). L bel di droka me de tev ku eran ern pir bixwn li dar xistin j, li kleka v rastn li hember ew titn ku weke dijmin nasne bi hev re tevgeriyane. 

Hn di derbar tkiliyn navbera rxistinn kurd de i difikirin?

K.: Gelek sedemn nakok berberiyn navbera yekeyn siyas yn kurd hene. L bel ji wan ku em  s heban dernin p, d ne a be:

1. Berjewendiyn n rxistini yn rxistinan hene. Nzkatiya wan a ku tirsa parastina xwe raser berjewendiyn netewey digirin heye. Hem avakariyn siyas yn kurd, bandor girtine ji mercn xirab tim xwe li hember talkeya mirin hs kirine. Ji ber karektern xwe yn n, bi w tirs jiyane ku derbe bixwin, ne ten ji hzn derve ji yn hundir j. Ew kesn ku di bin talkeya mirin de dije, dostn wan km dijmin wan gelek in.

2. onayetiya parey ku rxistin l peyda dibe tkiliyn w bi hzn derve re ku hitiye p ve girday bimne heye. Rxistinn kurdan, ew rxistinn welatek mtngeh in ku di navbera ar dewletan de hatiye parekirin. Asta bandorbna wan ji poltkayn dewletn ku l peyda dibin poltkaya hzn dervey ji wan dewletan re gelek cuda bye. Dema ku em li droka rxistinan dinrin kevaleke wiha dert pber me: Her rxistin li hember dewleta l peyda bye di nava er de ye xwe disipre dewleteke din. Ev weke nariyek hatiye dtin. Gelek rola dewletn mtnger bye ku rxistinn kurd li hember hev rabin bikevine nava er. Dsa di herm de berjewendiyn mperyalzma klask sosyalst hebye wan j bi poltkaya pare bike bi r ve bibe kurdan ten li hember dijmnn xwe ranekiriye, li hember hev j rakiriye.

3. Kevneopiya ku xwe disipre pareyan. Objektf mercn peydabn hitine ku kurd bi rengek bipare bihizirin tevbigerin. Di van 50-60 saln daw hinek rxistinn Kurdistan Kurdistana Yekby ji xwe re kirine armanc. L dema ku hn li pratkn wan rxistinan dinrin, hn dibnin ku xwe rizgar nekirine ji w emka navenparziya ew parey ku j derketine. Bguman, ev emka navendparziy bi gelek hincetn weke mercn herm siyas ve hatiye pan. Ger hn hinek din herin krbna w, hn bibnin ku di bin v mantiq de ji daneyn zanist zdetir, pskolojiya navendparziya er heye. Di navbera eriya klask njen de gelek aliyn diibin hev hene. Rxistinn her njen n Kurdistan j di w hal de ne ku, h xwe rizgar nekirine ji waza rxistinkirina eretgeriya siyas. 

Di bingeh de mijara tkiliyn navbera rxistinn kurd, mijareke cid ye ku div ji aliy akademk zanist ve b lkolnkirin. Di v bingeh de hilkeftinn xebata zanist pk hatine hene. L bel i mixabn e ku, ne onayetiya van xe batan tr pdiviya yektiy kiriye ne j encamn zanist derfet dtine ku xwe bigihnin nvenga siyas.

 

DEWLETA FEDERE YA KURDISTAN DI VAN 60 SALN DAW DE BYERA HER MEZIN A KURDAN E

 

H.: Kurdan di sedsala 20. de pvajoyeke gelek tevlhev jiyan. Em bi hviyn mezin ketine sedsala 21. Ji hla DYAy ve derbeyeke kutin hat ldan li w  statkayo siyas ku ji hla hzn navnetewey ve hatib avakirin, di destpka sedsala 20. li Rojhilata Navn. Diyar dibe ku hzn Rojavay bi xwe re pdiv dtine ku w sstema Rojhilata Navn hilwenin, ku beriye sedsalek ji hla wan ve hatib avakirin. Li raq parekirina statkoy ji bo Bar Kurdistan derfet federasyon dewletbn bi xwe re aniye hitiye ku gotina mna sedsala 21. ya kurda ye p bikeve. Gelo div mirov v yek bi reng ku ev nirxandina pevena siyas ya chan ye an na bi reng ku xwestekn me wisa dixwazin, bipejirne?

K. : Ji bo ku sedsala 21. vegere sedsala kurdan kurd bigihjin wan mafn xwe yn ku ji z de maf dikin, bi zdetir derfet derketine hol. Mesele van derfetan rast bikaranin e. Azadiyn hazir hatine dayn nn in. Em nikarin qala wan bextewariyan bikin ku weke xelat li sty me kirine. DYA ku royn hza sper e, destek dide ku li Bar Kurdistan dewleteke kurd b avakirin. Ev fersendeke mezin e ji bo kurdan. Ger ew destwerdana devre nebana, birayn me yn Bar nikaribn xwe bigihandana v encam. Heman rew ji bo pareyn dtir j derbas dibe. Ji bo ku kurd bigihjin azadiya xwe dnamkn hundirn bingeh in, l bele ro li Rojhilata Navn ew mercn weke pzdarez, pskolojiyn civak, kevneopiyn siyasi, onayetiya tkiliya dewlet gelan ku ava bye, hitine ku hetan destwerdana derve pk neye, ji bo dema nzk ne mimkn e ku li Rojhilata Navn statkoya paver b ikandin. Ev yek bi zelal datne hol ku ev pk ney di herm de sstemn demokratk ava nabin. 

Dewletbna li Bar Kurdistan; arensa gele kurd ji bin ve bandor kiriye pketineke wisa drok ye ku, d ber dehsaln p me diyar bike. Dewleta Kurdistana Federe ku byera heri mezin a 60 saln daw ye, div b parastin pxistin. Div hem plann xebat yn siyasi, and civak yn gele kurd ku 45 mlyon e, di xala yekemn de cih bigire. Baweriya min ew e ku, ji v mezintir peywira proz a kurd njen tune ye. Gava ku birayek mala xwe ava dike, birayn din alkar p didin. ro xerc, tuxle hosteyn birayn Bar amade ye temel hatiye avtin. Birayn Bakr, Rojhilat Rojavaybar ji bo ku avah kamil bibe, div ev roj kevir rakin xerca xwe tevl bikin.

 

KURD LI QAZAKISTAN XWED HER CURE MAF NE

H. : Birayek j li dasporay ye.

K. : Bel, bel. Di pirtka te ya daw de cihek mezin hatib veqetandin ji bo tza parey pncemn. (Dikene).

H.: Em li ser rewa kurdn dasporay weke nber j li ser rewa gel me y li Qazakistan nesekinn. Min dt ku li Qazakistan ji bo pvena gel me di war civak, and perwerdey de nvengeke ern hatiye afirandin. Di saln derbasby de ku li Qazakistan dersn ziman kurd dest p kirib, dewleta Tirkiy v yek protsto kirib. Qazakistan ji wan protstoyan bandor negirtib maf perwerdedtina zarokn kurdan paav nekirib. Wisa t fmkirin ku ji rgezn xwe yn demokratk tawz nedan.

K.: Qazakistan dewleteke serbixwe ye. Pit hilwena Sovyet serxwebna xwe ragihand pa j di war abor, civak, and siyas de leza pveneke cid wergirt. Azadiyn siyas demokratkbn, bi v watey nasn sepandina mafn hindikahiyan, di van dehsaln daw de pvenn cid pk hatine. Di welat me de ji 100an zdetir hindikahiyn netewey-etnk peyda ne. Li hember mafn hindikahiyan rzdar, parastin pvebirina ziman anda etnk, di bin kontrola serokomar Nursultan Nazarbayev de t birvebirin. Birz serokomar, bi xwe peywira serektiya Yektiya Geln Qazakistan hildaye ser xwe. Pit hilwena Sovyet tekane komar Qazakistan e ku mnan komarn din n Sovyet pevnn netewey etnk l neqewimne. Di welat me de ku ji sed zdetir yekeyn etnk l peyda ne, nvenga xwebniy ku hatiye afirandin siyaseta netewey ku t meandin weke mnak e ji bo wan welatn ku dibjin me bi dehsalan xwe bi sstema demokratk bi r ve biriye.

Li Qazakistan ji bo pvebirina netewey and ya kurdan ti asteng nn in. Berevaj, projeyn and perwerdey ji hla dewlet ve destek dibnin. Li her devera ku kurd l dijn, di dibistann bingehn de dersn ziman kurd tne dayn. Dsa pirtka min a bi nav Ziman Kurd ku ji du cldan pk t, ji hla Wezareta Perwerdeh ya Qazakistan ve hatiye qeblkirin. Ev pirtk ji bo komn 2-5 6-9 hatine amadekirin di demeke nzk de d bn apkirin li zarokn kurd bne belavkirin. Em xwed her cure derfet rxistinbn ne. Weke hemwelatiyn wekhev derfetn me yn pvena  abor civak hene. 

Bguman gelek pirsgirkn me di war and, civak perwerdey de hene. Ev piran bingehn xwe ji me digirin. Em dikarin bi hewldaneke mezintir areser bikin.

DOSTAN HZEKE MEZIN E

H. : Mamoste Knyaz, sohbeteke dirj b ev. Gelek mijar hene ku ez dixwazim li ser rawestim, l div ez wan pirsn xwe bihlim. Ez dixwazim ku hn bi gotinn xwe daw li axaftin bnin...

Di sala 67an de helbestvan me y mezin Evdirehman Hejar Mukriyan hatib rvan. Ez p re weke wergr me Baky. Rojek ku em di kolann Baky de dimeiyan ji min re wiha got: Keko, dijminn me stemkar in. Maf peywira me ye ku em li hember wan tbikoin li ber xwe bidin. L bel ji bo rizgariya gel me, div em bi geln chan re dostaniyan ava bikin. Ev gotin min hizirandib. L bel min w dem krbna gotinn hostay mezin Hejar ba fm nekirib.

Pvenn van deh saln daw yn teknolojiy chana me xistiye bik. Girngiya mirov siyas heta ya tkiliya berjewendiy bilind b.

Ez ne di w baweriy de me ku chan bi awayek dijmin nzk kurdan dibe. Ruh haliyek wisa mirovan ber bi berxwedriy ve diemitne, l bel nabe encamwergirtina daw. Ger di bingeh de tu l binr, qas ku tu diafirn dostn te hene qas diafirn dijminn te hene. Derfetn me yn afirandina dostan van ji bo rizgariya gel me dana ixulandin, ro ji her dem btir in. Weke yek ku di hem jiyana xwe de lkolnn wjey yn mijarn dostaniya navbera gelan hilkolaye ez bibjim, baweriya min heye ku em hza mezin a dostaniy bixin bin xizmeta azadiy.

 

hejare_shamil@hotmail.com

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org