Hinartîyê Diblomasî.... Parêzeyî û Cudahî

Hekar Findî–Duhok

 hekarfindi@yahoo.com

 

Parêzeyî (Al-Hasane) cure parastineka yasay û siyasî ye dinav bera welatanda di çarcûvê yasayên navneteweyî da hatiye rêkxistin, parêzeyî ya diblomasî wekî yasayeka navneteweyî hate niyasîn piştî ku li ser rêkeftîn di kongirê vîyena yê peywendîyên diblomasî da li sala 1961ê.

Lê parêzeyî ya diblomasî wekî zarav... bu wan kesa tête bikarînan ewên  ji layê welatekî ve dihêne hinartin bo welatekî dî anku bo wilatekî biyanî û li wî welatê biyanî akincî dibin, ku li gor vê parêzeyî yê  ew her lijêr desthilata yasaya welatê xwe dimînin bêy ku yasa welatê biyanî li ser wan bête bicihînan, ev çende bo wê êkî hatiye ku da ew ew bikarît birêk û pêkî karên xwe encam biden. Anku ew di azadin jilayê yasa wî welatî ve anku ew lê di akncî, lê diheman dem da ev azadî ye yan parêzeyî ye wî mafî nadete wî kesî ku serpêçiya yasayên navxoyî biket her wekî dilê wî bixazît, belku ev parêzeyî ye li gor hindek binema û mercan bi wî tête dan anku ya bend kiriye.

Em dişêyîn bêjîn ku hinartîyê diblomasî cudahî ya wî heye ku yê parastîye û xwedan parêzeyî ye di gelek biyavan da wek : (Nabît ew û xêzana wî bêne desteserkirn, Nabît mal û kelûpelên wan bêne pişiknîn kirin, Nabît xwîk liser wan bête selmandin, Nabît bêne rewanekirin yan gazîkirin bo dadgehê, Yê azade di hatin û çûnê da, Û gelek maf û parêzeyên dî).

Lê her wek me berî nuke jî daye diyarkirin, ev parêzeyî ye jî ya destinîşankiriye di çarçuvekî da anku hindek bend li ser hene, û ji layekê dî ve li ser têkelî û rêkeftinên dû layenî radiwestît, anku dibît dû welat li ser hindek xal û mafa rêk kevin digel welatên dî ew xal û maf nebin. eve wê çendê digehînît ku parêzeyî ya diblomasî ji welatekî bo welatekê dî ya cêwaze lê dihndek xalan da. ev çende jî bo wê çendê dizvrît ku êk ji jêderên yasa navneteweyî rêkeftin ne.

Bend û sinûrên parêzeyî ya diblomasî

Sererayî cudahî û parêzeyî ya wî fere ser wî il gor yasayên navneteweî û rêkeftinên diblomasî ew yê pabendibît bi yasa û rênmayên wî welatî, her wek me amaje bi bendên li ser parêzeyî ya diblomasî kirî, dê bi kurtî hindek xala rûnkeyin ka çewa û ta çi rade ew parêzeyî ya karîgere:

Bo nimûne: li ser xala (desteserkirinê) ku nabît bi çi renga bête desteserkirin, lê ger hat û hinartîyê diblomasî bi mebest kiriyareka ne dirê da encam da anku serpêçiya yasayên wî welatî kir û bin pê kirin . divî demîda welatê mêvandar çend rêk û şêwên serederîkirinê hene ku reftarî digel vî hinartî biket wek : ( Agedarkirina wezareta derve ya welatî wî hinartî, Her wesa kesên ziyan vê ketî bo wan heye sikalayekê tumar biken ll wezareta derve ya welatê xwe, ta ku wezaret jî bi rolê xwe rabibîtin, Her wesa mafê wî welatî heye ku wî hinartî rewaneyî welatê wî biketin,Dîsan ger hat u kiriyara wî ya metirsîdar bû mafê wî welatî heye ku wî kesî desteserbiketin Lê nabît bidete çi dadgehên xwe belku divêt wî radestî welatî wî biket daku bidene dadgehê.

Rêkeftina viyena ya peywendîyên diblomasî ya sala 1961î bi aşkirayî amaje bi van xalan daye.

derbareyî xala ( Azadiya hatin û çûnê) raste ew yê azade di hatin û çûnê da bo her devereka wî bivêt li wî welatî lê dîsan ger hindek dever yan cih ـ hebin ku li gor yasa û rênmayên wî welatî qedexebin, nabît ew seredana wî cihî biketin.

Dîsan ne her welatekê ew çuwyê ew xwedan ( parêzeyî ya diblomasî) ye, belku tinê li wî welatî lê akincî zêdebarî welatê sîyê ku têda derbaz dibît bi mebesta qestkîrna karê xwe yan vegeriyan bo welatê xwe, anku heke ew hinartî ber bikarî ve biçît li welatê biyanî yan vegerîteve welatê xwe wî li wan welatan ewên ku têde derbazdibît heman parêzeyî heye.

Çi kes xwedan parêzeyî ye ?

Li piraniya welatan kargêriya wezareta derve ya wî welatî salane yan her şeş mehan carekê lîstekê amade diket ka kî xwedan parêzeyî ya diblomasî ye li dev wî, her wesa her welatek lîstekê binavê hinartî û fermanberên xwe yên divî warî da kardiken rewaneyî wî welatî diken ji bo karê pêtivî.

 

Kengî ev parêzeyî karîger dibît û bi dawî têt?

Her hinartiyekê xwedan parêzeyî li demê derbazî axa wî welatî dibît ew parêzeyî ye garîger dibît û jê bêbar dibît demê jê derdikevît, her wesa li demê karê wî li wî welatê bidawî têt.

Li vêrê fere bêjîn ne her kesê xwedan pasporta diblomasî yan divî warî da kardiket ew xwedan parêzeyî ya diblomasî ye, belku her kesek diwarê li welatekê taybet û bo demekê diyarkirî.

Derbareyî pasporta diblomasî, wekî berî niha jî me diyarkirî ew ne xwedan parêzeyî ye heke li wî welatî karneket yan navê wî di lîsta diblomasiya da nebît li wî welatî.

 

* Mafperwer

çapkirin