Yasa Karê Rojnamevanî û Rawstiyanek

Hekar Findî–Duhok

 hekarfindi@yahoo.com

   

Derkirina yasa karê rojnamevanî li kurdistanê hijmar 35 ya sala 2007ê ji layê perlemanê kurdistanê ve kar û pêngaveka pîroz bû, lê her pêngavek di biyavekê wekî rojnamevanîyê da, bê goman dê pêşberî dîtin û têbînî û gile û gazindan bît.

Daku gelek dinava pêşekîyê da neçîne xwar û babetê xwe yê serekî jibîr nekeyin, dê êkser ber bi naveroka yasa navbirî ve çîn û dê layenên wê yên erênî û nerênî zêdebarî xalên hevdij yan ewên ne pêdvî bi kurtî û ligor dîtina xo weke rojnamevan û mavperwer diyar keyin.

Pîrozî û xala here giring derkirina vê yasayê ye, ku eve dê binecihkirin û bicihînana yasayên dî yên sizayî têxîte layekî heke hat û di çarçûvê vê yasayê da cih hate dîtin, ji ber ku wek rêsaya yasayî bo me diyardiket ku (taybet ya giştî dihelweşînît)

 

Layenên Erênî

Li gor vê yasayê û bi taybet li gor madê êkê, birga çarê, mafê derkirina weşana bû her kesekî hatiye diyarkirn, anku bo her kesekî heye belavkiriyekî derbêxît. her wesa li gor birga pênçê ji heman made daxstina rojnaman jî hatiye qedexekirin.

Li cihekê dî, xaleka dî ya erênî tête pêş, wek madê heftê, birga pênçê, ku rojnamevan jî weke fermanberekê mîrî hatiye hjmartin û her zêdegaviyek yan dest dirêjiyek di derheqê wî da bête kirin, dê mafên wî wekî fermanberekê mîrî bin beramber yasayê.

Paşan xaleka dî tête diyarkirin ku bi dîtina min xaleka gelek giringe bo dabînkirn û parastina mafên rojnamevanî beramber wî dezgehê lê kardiket, ev çende jî di birga heftê ji heman made da hatiye ku dezgehên ragehandinê pêgîr diket li ser dabînkirna hemî mafên rojnamevanî li gor yasayên karpêkirî û girêdana girêbesteka pesendikirî jilayê sendîka rojnamevanan ve. li vîre em dişêyîn pêjîn, ku piraniya rojnamevanên me bê girêbest kardiken, çi mafên wan liser dezgehên wan nînin ji layê yasayî ve, lê ji bo karîgerîkirina vê xalê fere rojnamevan û sendîka rojnamevanan bi rijdî karbiken û vê xalê bêxine diwarê karkirinê da û karîger biken.

Paşan çend mafekên dî bo rojnamevanî hatîne dabînkirin di birgên (heşt û nehـ û dehـ)ê da ji heman made, ku li gor vê yasayê heke hat û rojnamevanî çi destiwîrîyên nurmal ji dezgehê xwe wernegrtin , muçê heyvekê bo tête dan. her wesa yasa dezgehan jî pêgîr diket ku mezaxtîyê çareserkirina rojnamevanî ji layê tendirostî ve bi stûyê xwe ve bigirin egehat û li demê karkirinê yan di rêiya karî da ziyan û nexoşî gehştê.

Xaleka dî ya erênî ewe ku bi aşkirayî reng û şêwazê sizayê li ser rojnamevanî tête sepandin hatiye diyarkirin ku ewjî serbjêrî (xirame) ye.

 

Layenên Nerênî

Xala nerênî ya berçav û giring ewe divê yasayê da ku cî siza bo wî layenî nehatîne dan ewê dibîte rêgir beramber nedana pêzanînan bo rojnamevanî, vê yasayê mafê dana pêzanînan daye rojnamevanî her wek di yasayê da hatiye (mafê rojnamevanî ye pêzanînên girêday hawlatiyan û yên peywendî bi berjewendiya giştî ve heyin bidest bêxît).

Dîsan hindek amaje û xalên tirsnak diyasayê da hene wek di madê heştê, birgên êk û dû da tête dîtin, ku d birga êkê da hatiye diyarkirin, ku li demê pêrabûnên yasayî beramber rojnamevanî têne wergrtin, sendîka dê ête agehdarkirin, paşan di birga dûwê da têt û diyardiket ku nabît vekolîn digel rojnamevanî bête kirin her wesa cihê karê wî û mala wî bêne pişiknîn kirin bêyî biriyara dadwerî û bo neqîbê rojnamevana yan nûnerekê wî heye divekolînê da berhevbît.

Tinê rawestiyaneke serpê, mebest ji bo pêrabûnan çiye? erê ma girtinê (tewqîf)ê jî bi xwe ve nagrît ev peyva hinde berfrehـ wesa hatiye sepandin ku tinê sendîka dê ête agehdarkirin ewjî piştî pêrabûn têne encam dan. erê mifa jê çiye?

Derbareyî birga dûwê, dibêjîn li gor hemî yasa û rênimayan û di pêşiya wan de jî destor mafê parastina mal û ciha diket, ku nabît bîyê biriyara dadewrî çi mal yan cih bêne pişiknînkirin. xala dî ya giring li vêre ewe ku hatiye (bû neqîbê sendîkayê heye), anku eve nekiriye merc ku divêt neqîb yê berhevbît, belku tinê têda hatiye (bo wî heye).

 

Her wesa hejî gotinê ye ku hindek xal pêdivî bi amajekirinê nebûn ku bêne diyarkirin û nivîsîn di yasayê da, lê wek diyar wan yasadaneran mebest pê hebûyîne ku ji layekî ve yasayê pê dirêjbiken û ji layekê dî ve jî rojnamevanan pê serdabiben. wek madê dû di brga sê da amaje bi mafê nihênîkirin û nediyarkirina jêderên rojnamevanî hatiye dan û paşan êkser têt û di dete diyarkirin ku heke yasayê jê xwast wî mafê nihênîkirin u nediyarkirinê namînît. dîsan û bi heman mebest û armanc û gotin lê bi şêwekê kurt tir ev çende di birga sîyê da ji madê heftê hatiye dûbarekirin.

 

Hevdijîyên di Yasayê da

Madê dû, birga sîyê mafê nihênîkirin û nediyarkirina jêderên rojnamevanî didet, lê êkser û li diwîvra têt û dibêjît ( lê heke dadgehê berovajî wê xast), anku ew mafê nihênîkirinê namînît, li vêre fere bêjîn, kî dê vekolînê li ser rojnamevanî veket û pêdaçûna wê skalayê ket? erê ne her dadgehe? eger mafê nihênîkirinê beramber dadgehê nebît, erê ew maf boçî hatiye dan? weke din rojnamevan dişêt hember her kesekî yan dezgehekê dî jêderên xwe nihênî pêlît, lê ya giring dadgehe, anku fere yan bila mafê nihênîkirinê nedabayê, yan jî jinavbirina mafê nihênîkirinê nekirba.

 

Layenên Nediyar û Veşartî

Madê dûwê birga dûwê, dibêjît mafê bidestveynana pêzanînan heye li gor yasayê, erê kîjan yasa? heke hat û ev yasa ye hate binpê kirin wek nimûne hindek birgên wekî (heft, heşt, nehـ dehـ) j madê heftê, erê çi sizayek bo wan dezgehan heye? yan bo kê heye sikalayekê dijî wî dezgehî tomar biket? berovajî wê çendê ku li çend cihan bi aşkirayî maf daye ziyanvêkeftî û daxwazkerê giştî sikalayê tomarbiket.

Bi giştî û bi rengekê rûn û aşkira desteserkirina rojnamevanî divê yasayê da nehatiye sansor kirin yan qedexekirin, her çende amaje jî bi sizayê desteserkirinê ne hatiye kirin. lê fer bû ev çende hatiba rûnkirin û aşkira kirin, lê hindek made û birgên wê amajê dikene desteserkirinê, lê ne bi rengekê rastewxwe, zêdebarî têbînîkirna me ya liserî ku ew yasaya bê bihaye ewa siza ji bo binpêkirina wê nebît.

 

 

Pêşniyar û Rasparde

Li dawîyê fere hindek pêşniyar û raspardeyan bideyne diyarkirin, ji bo wê çendê ku li demê rastvekirin û pêdaçûna vê yasayê tête kirin li ber çav bêne wergrtin, ji wan:

- Fere ew peyv û birgên hatîne dûbarekirin, bêne ladan.

- Ew xalên nediyar û veşartî,  pêtir bêne rûnkirin û aşkirakirin.

- Pêdvî ye sizayek bo wî layenî bête danan ewê dibîte rêgr di rêga rojnamevanî da li demê bidestveynana pêzanînan.

- Fere ew kiriyarên hatîne gunehkirin (Tecrîm) anku ewên rojnamevan pê gunehbardibît baştir bêne rûnkirin û diyarkirun, anku bêne pênasekirin, da ku ji bo destinîşankirin û pênasekirina wan nevegerîneve ser yasayeka dî.

- Fere navê pişka parêzeyî ku binavê (Piştevanî - Hesane) bête guhertin û ew peyv liser nemînît, ji ber ku çi piştevanî û parêzeyî têda nîne, tinê dumahîk birge nebît ku bi sadehî û sivikî renge piştevaniyeke.

 

 

 

 

 

çapkirin