BIKARANNA ZIMAN ZIKMAK ERK RMETEKE NETEW YE

 

Hesen Huseyin Deniz

 

Bguman her mirovek ji bo hebna xwe hebna netewa xwe grngiya bikarann lipxistina ziman xwe y zikmak dizane. Bes qas ku dizane her mirov pwstiyn w pk nayne. Ev pkneann ji ber gelek sedeman di nava kurdan de zdetir e.

Ez herdem difikirim min dixwest ku derfeta min hebaya netew bi netew bigeriyama min ji mirovan pirs kiriba ka difikirin dev ji ziman xwe berdin zimanek neteweke din bikar bnin.

L ez dihizirim ku ji kjan mirov bipirsim w beje, Na, ziman min zikmak ji her ziman rntir e tu min bikuj j ez ti zimann din naxim na ziman xwe.

L di v mijar de ku em ji kurdan pirs bikin, rew t guhertin w mirov kurd pir bi rehet bikaribe bje, wele xem nake; ma ez dikarim bi tirk, ereb ango zimanek din j xwe vebjim.

Ev gotin helwest pirsgirka me ya her mezin mijara v nivsar ye.

Bguman gelek kurd dikarin bjin ku em nakevin v kategoriy, l ez v yek bi awayek git dibjim.

Rast e ku derfet nne mirov bi mirov bigerim binrim ka di jiyana rojane de kurd i ziman bikar tnin. L ez km km li her ar parey Kurdistan mame, min jiyana her ar pareyan km zde dtiye, bme mvan axaftin vegotinn wan. Dervey v bi salan di nava tkona azadiya Kurdistan de ji her parey bi sedan kesan re dansitendinn min bne. Ev tev bi tena xwe qas anktek bi nirx e.

Di v war de parey asmlasyon her zde li p ketiye bguman parey Bakur e. Li parey Bar j Kurdn li Msil, Bexda cihn din di nava Ereban de mane asmlasyoneke giran jiyan kirine. Rojhilat Bar Rojava kmtirn ev jiyane.

Ji ber ku parey mezin Bakur e asmlasyon her zde li wir li p ketiye areserkirina pirsgirka kurd a her ar pareyan di helwesta Komara Tirkiy de xitimiye, pwst p heye em li ser kurdn v parey xwedderketin bikaranna ziman zikmak ya mirovn li v parey rawestin. T zann ku hn j zagonn Tirkiy bi hsan awayek tam r nade ziman kurd di her war jiyan de bi awayeke ferm were bikarann.

Qas sedemn v yn ji rayedarn Tirk sazmana komar t, li gor min div kurd j di hinek sedeman de para xwe bibnin. Ger rayedarn Tirk di war ziman Kurd de hn j gavn bingehn berfireh navjin, w ji helwesta kurdn li gor t xwestin ziman xwe bikar naynin distnin.

Li Bakur di van saln daw de, di war hestn netew, netewbna kurd, yektiya gel, pitgiriya hev a netew de gelek pketinn girng tn jiyandin ev hviyeke mezin dide peroja Kurdistan. Di prozbahiyn Newroz de dema bi sedhezaran Kurd tn cem hev, bguman ev hestn mirov n netew radike ser lingan navbera mijankn mirov il dike. Hatina cem hev a sedhezaran di Newroz de naneya xwedderketina li nirxn netew ye. Ev yek bhneke kurdin, hilmeke Kurdistan, hzeke netew dide der. Dost dijmin tev dibnin ku kurd dikarin werin cem hev, dikarin bi hev re bimein, bi hev re biaxivin, hestn xwe parve bikin derbas pratk bikin. Ev hatina cem hev tirseke mezin dide desthilatdarn Kurdistan bi v sedem dest bi girtin kutinan dikin ku bikaribin p l bigirin, dsa kurdan ji hev pare pare bikin. L her ew kutin girtin li p dixin kurd j bi nat bhtir tn cem hev li hev xwed derdikevin. Ev ji bo gel kurd serbilindah rmeteke mezin e em bi v pketin kfxwe serbilind in. L xwez qas di v war de xwe didin p di war ziman zikmak de j xwepdanek hatiba jiyandin.

Dsa gel me y li Bakur Kurdistan di van saln daw de bye xwediy gelek saz, part rxistinan. Gelek aredar bidest xistine, komele cihn din ji xwe re ava kirine. Di van deran de dixwaze rxistiniya xwe, anda xwe areserkirina pirsgirkn xwe li p bixe. Ev yek ji bo gelek di bin desthilatdariy de qas xezneyek bi nirx e. L iqas saz, part rxistinn mirov hebin bila hebin ku di van deran de ne ziman mirov zikmak zimanek biyan ango ziman navgna asmlasyon were bikarann rayedarn van saz rxistinan p li v yek negirin, acizbneke zde j nebnin ev trajediyek e.

Bguman li van saz rxistinan bi kurd j axaftin, sohbet, perwerde her wek din dibe, l bandora ziman Tirk hn j bi giran t dtin. Ev yek j wreke mezin dide rayedarn Tirk ku xwestekn bikaranna ziman kurd fermbna w nepejirnin. Destpk ez v rastiy bidim diyarkirin ku kes bi tghitineke a li byera bikaranna ziman nenre. Maf herkes heye ku her ziman biyan fr bibe bikar bne. Kurd j zimann dewletn Kurdistan dagir kirine t de, dikarin tevahiya zimann chan fr bibin bikar bnin. Heta iqase ziman bizanibin bikar bnin ewqase dewlemend rewenbrtiy dide kurdan. Di v war de heta daw azadiya frbn bikaranna ziman heye ez ne li dij v yek me. Mebest ev e ku qas ziman biyan fr dibe bi kar tne bila ziman xwe y zikmak j fr bibe bikar bne. Heta yn tev bi kurd dizanin ziman xwe bikar naynin ji bo wana dikarim bjim ku ji kerema xwe re qas tu ziman Tirk bikar tn arkeke w ziman zikmak bikar bne, t di bikaranna kurd de oreek di xwe de bik. L tu w bikuj gotineke kurd ji dev w dernakeve pit re dibje, Ez ji bo and wjeya kurd tdikoim. Ji bo v ez dibjim, ev trajediyek e. Dixwazim v trajediy bi mnakeke ji jiyan bhtir raxnim ber avan.

Par ji metrepoln Tirkiy dayikeke kurd hatib serdana me. Pit bixrhatin hinek sohbet mijar hat ser bikaranna ziman kurd rexne li hevaln li derdor kir ku ima bi hev re bi kurd naaxivin. Pitre w dayik mnakek ji Metrepol, cih l diman da got: Di dema komkirina mzeyan ji bo li dibistanan ziman kurd were bikarann de du ciwan hatin mala me gotin; An bz mza kampanyasi n gelmz, bze mza ver. Min ji wana re got; Kur min hn ji bo i mze dixwazin? Gotin, Ana kurte dl okullarda serbest olsun diye styorz. Min ji wana re got; Kur min ba e, l hn qey kurd nizanin ku hn bi min re bi tirk ditexilin? W dem min nr dan erm gotin, Day em dizanin, l ziman me ji ber xwe ve die ser tirk. W dem min ji wan re got, ji xwe hn bstar saetan bi hev re bi tirk biaxivin ne ten ziman we w nizam i we j bie ser tirk.

Ev sihbeta kin a dayik ji me re vegot bi tena ser xwe rewa kurdan bikaranna ziman zikmak radixe ber avan. Niha reqemn statstk di dest min de nnin, l km zde rewa sazbn dewlemendiya ziman Tirk j y Kurd j ba t zann. Kurd ku ziman xwe bikar bnin, di van mercn qedexeby de j ji Tirk hsantir, bikarhattir dewlemendtir e. Ez v yek ne ku ziman Tirk bik bikim dibjim. L kesn zimannas dikarin vebjin roveya xwe li ser v nrn bikin.

Ziman kurd zimanek her kevnare y Mezopotamya Rojhilata Navn e. Bi zimann geln her kevin n v herm re di nava hev de hatiye hnandin xwediy bingeheke saxlem e. Him ji aliy rziman, him ji aliy dewlemendiya xezneya peyvan ve him j ji aliy rdayna dewlemendkirina ziman ve zimanek jiyan, bi reh bingehn e. L ziman Tirk di van waran de bi rast j lawaz e ku di rastiy de t zann ne zimanek bingehn e, zimanek hatiye berhevkirin e. zimannasn tirk bi xwe v rastiy vedibjin tnin ser ziman ku nizam ji sed iqas peyv Ereb, iqas Faris, iqas Latn, iqas zimann din in. Dema mirov li pvan dixe, dibne ku peyvn Tirk yn bingehn pir km in. Tev v ziman Tirk bye bentek dara ben bi kurdn me ve zeliqiye, j venabe!

Birast nizanim b kurdn me di v ziman de i dewlemend dtine ku tev bi kurd dizanin, bi tirk didin distnin? Temam em dizanin bi salan e ziman kurd hatiye qedexekirin, di fermiyet de cih war bikarann li ber hatine girtin, bikaranna kurd dibe sedema lpirsn dadkirinan Em vana tev dizanin, l ev nay wateya ku ji ber van sedeman em dev ji ziman xwe berdin bikar neyinin. Bervaj v ji sedeman van astengiyan pwst e mirov zdetir ji bo jiyandina ziman xwe hewl bide, tevbigere. L di v rewa neyn de ger mirov ziman xwe bikar neyne, ev t wateya pejirandina v rewa neyn. L ku mirov ziman xwe iqas bikar bne ewqas t wateya hilweandina v rewa neyn.

Dema kurdek dibje; Ma i ye; ez bi Tirk j dikarim xwe vebjim! Bi rast mirov di watedayna v gotin de pir zahmetiyan dikine. Tu awa ferqiy nax navbera bikaranna ziman zikmak ziman te dihilne ji rastiya te dr dixe?

Ji bo v gelo mirov di kurdan de kmasiya i lpirsn bike? Niha mirov bje kesn wiha difikirin dikin welatparziya wana km e, dibe ku qiyamet li ser ser me rakin xwe ji herkes welatparztir diyar bikin. L bi rast j pvaneke welatparziy ger xwedderketina li xaka welat be, lingek v j xwedderketina li ziman li ser v xak t bikarann e. Ger tu xwe welatparz dibn dihesibn w dem pwst e tu ji bikaranna ziman dayika xwe serbilind b, ne ku dev xwe bi Tirk vek, bi Tirk bigr ji v yek qet acizbnek nebihs.

Hviya min ji her kurdek welatparz ev e ku di her war jiyan de ziman xwe y zikmak bikar bnin, fr bibin bidin frkirin. Bi taybet li mal bi zarokn xwe re bi kurd biaxivin. Di vir de ez dixwazim xetariyek raxnim ber avan ji bo v j mnakek bidim.

T zann ku teknk wek trja roj dikare bikeve her mal, jiyana her gel kes nikare p li hza w bigire. Mirov ne dikare ji teknk bireve, ne j dikare p li pketina w bigire. L di war bikaranna w de mirov dikare j xisar j bibne, sd j bigire; ew li ser mirov e. Di roja me de televziyon, telefonn brk nternet d wek nan penr li her mal t dtin derfeta bikaranna van pir hsan bye. Tirk xwediy bi sedan qanaln televiziyonan in bi rka van qanalan ziman, and nexweiyn sazmana xwe rdikin malbatn kurdan, hundir mejiy wan. Ger mirov bi zanist li televiziyonan temae neke, xetariyeke pir mezin ji bo peroja zarokn kurd heye. Bi rka flmn Dz ku wek nexweiyek di nava jin zarokan de belav dibin andeke beraday p re ziman xwe fr wan dikin. Ji bo ku bibe mnakeke balk ez bnim ser ziman k i ders j derdixe dikare derxe, k xwe aciz dike bila aciz bike, l bi rast trajediyek e:

Wargeha Mexmr cih penabern kurd n ji Bakur Kurdistan ji ber zordariya dewlet ko bne tev hem astengiyan xwestine li nasnameya xwe, anda xwe ziman xwe xwed derkevin e. Em dizanin li v der ji seretay heta lse perwerde bi kurd t dayn. Gel li mala xwe li kolanan bi kurd diaxive, li saziyan civnn xwe bi kurd lidar dixe di van rojan de dest bi derxistina rojnameyeke kurd kiriye. Ev tev ji bo xwedderketin bikaranna ziman kurd rmetek e. L mixabin ji prekan bigir heta zarokn ar pnc sal wek nexweiyek axaftina tirk roj bi roj di wana de peyde dibe. Frbna zimanek biyan ne xerab e, l ev yek ne frbn e, vegirtin e. Tev ji Dzyan fr dibin. Girseyeke ku li ser xwedderketina ziman anda xwe koberbn dabe ber av xwe ser ji neyar re nedanbe bi salan ji bo xwe winda neke li ber xwe dabe, niha bi rka teknk tkneke di war ziman, and kevneopiyn xwe de jiyan dike. Ne ten ev; di telefonn wan n brkan de mzkn Tirk, di teybn teqsiyan de kasetn tirk di nternet de chatkirina bi ziman tirk li p dikeve. Li cihek ewqas dr Tirkiy, dsa di nava gelek ji aliy giyan, hest ramana xwe ve ewqas dr brbaweriya sazmana Tirkiy ger teknk weyneke wiha xerab dileyize ma ne pwst e hinek kes xwe, poltkaya xwe, sazmana xwe, helwesta xwe pvana kurdiniya xwe di ber av re derbas bikin. Dibe ku hinek v yek ne wek xerabnek, wek pketinek j bibnin. Di war bikaranna teknk de dibe ku pketinek be, l di war drketina ji ziman, and, wje kevneopiyn kurd de, sed sed xerabnek paketinek e.

Min mnaka Mexmr bi du sedeman da; yek ji bo bal biknim ser xetariya hilandina t jiyandin; du, li chek ewqas perwerdeya kurd t dtin axaftina kurd dibe ku xerabneke wiha t jiyandin xwed dizane ka niha rewa cihn din awa ye?

W dem pwst bi vegera ser xwe ya kurdan heye: Ji v re mirov dikare bje vegera ser kurdniy. Dema mirov qala kurdniy dike j hinek kesn ji bikaranna kurd direvin, ji bo ji xwe re rka bikaranna ziman tirk vekin, bi netewperestiy tawanbar dikin. L di rastiy de xwestina bikaranna ziman xwe y zikmak ne netewperest, welatparz ye. Ewn ku bi netewperest bi nav dikin dixwazin asta asmlebna xwe binixumnin v rastiya di mnaka li jor de verin.

Bi v sedem qas pvebirina brdoz poltkaya kurdin, li gor min ji v j zdetir pwst bi pvebirina brbaweri(zhniyet)ya kurdin heye. Brbaweriya kurdin di her war jiyan de bikarann, pvebirin xwedlderketina and, ziman, wje kevneopiyn kurd ye. Ger em v yek nekin em sed orean bi ser bixin j w dagirker bi rka teknk ten mabe me biibnin xwe oren me vala derxin ango bikin n xwe.

Ez di vir de wek rexneyek bnim ser ziman ku ev kmas di ser de ji rewenbr, rvebir pengn gel destp dike. Dema rewenbr, rvebir pengn gel bi tirk diaxivin, bi tirk difikirin, bi tirk dinivsnin pitre ji rayedarn komar re dibjin ka ziman kurd azad berde, zde wateyeke xwe namne. Di v mijar de iqase rexne li ser rayedar pengn gel dibin j, wek tra di teht re derbas nebe, zde weyna rexneyan nabe her wek frbnn xwe dikin. Sedema v km zde ez dizanim. Ne ji niyeteke xerab bi tirk diaxivin, wiha li rehetiya wan t. Fr tirk bne, fr ramandina bi tirk bne, vegera ser kurd bi wana zahmet t. Dibjin heta em xwe fr kurd bikin, em nrna xwe bi tirk bnin ser ziman bila dema me derbas nebe. Ji bo karek rojane dibe ku rastiyeke v raman hebe, l ji bo qedera neteweyek ev raman gotin qet ne rast e. Kesn v rew jiyan dikin, payeya wan di i ast de dibe bila bibe, ger birast li peroja gel kurd difikirin div alfabey bigirin dest xwe xwe fr kurd bikin, yn bi kurd dizanin j di her civn, nivs axaftina xwe de zor bidin xwe ku bi kurd biaxivin. d dev ji rehetiya bikaranna Tirk berdin. Ger em qala oreeke Kurdistan dikin, dibe ku sh saln derbasby derfetn me tinebn em bi kurd orea xwe bimenin, l roj derfet heye. Qas ku roj derfet heye em dsa di bikaranna Tirk de israr bikin d ev nabe oreger pven, ev dibe kevneperest ango mhafazakar. Hinek dikarin bjin ku kesn ore dikin awa dikarin bibin kevneperest? Bel, ku derfetn te hebin tu di kevneperestiyn xwe de israr bik guhertin bi xwe re nek tu sed orean j bik tu ji kevneperest xelas nab. Li Yektiya Sowyet j ore hat kirin, l di encam de dev ji kevneperestiyn xwe bernedan hilweiyan. Di war ziman kurd de xetereke wiha li piya kurdan j heye. Ku hinek kes erm nekin w derkevin pber mirov bjin, esas hacet nne em kurd bikar bnin, ji xwe em fr tirk bne ba dikarin xwe p bnin ser ziman, ramana xwe vebjin, ma ima ji n ve em li kurd vegerin?

Kesn wiha dibjin difikirin ten asta asmlebna xwe tnin ser ziman. Ew di i ast de dibin bila bibin, di i tevger pratk de dibin bila bibin bi ti hincet nikarin xwe mafdar derxnin. Li hol qedera neteweyek heye. Qedera netewa kurd roj mijara gotbj ye. Rayedarn desthilatdar dixwazin ser pirsgirka kurd binixumnin di war ziman, and, wje navgnn raghandin de w b dest bask bihlin. Ew pir ba dizanin ku kurd perwerdeya xwe bi Tirk bibnin, radyo televiziyona xwe bi Tirk temae bikin, pirtkn xwe bi Tirk binivsnin ap bikin, civn, panel kombnn xwe bi Tirk lidar bixin, di fermiyeta jiyan de xwe bi Tirk vebjin, heta di mala xwe de j bi zarokn xwe re bi Tirk bidin bistnin, bila komar tev ya wana be zirar nikare bide sazmana komara Tirkiy, tam bervaj w ji pvena sazman re w xizmet bike. Ji ber ku dema kesek pirtkek bi Tirk dinivsne iqas qala jiyan wjeya kurd bike j ew pirtk nabe mal wjeya kurd, nakeve em mrata anda kurd, dibe mal wjeya Tirk mrat wan dewlemend dike

Di vir de ji bo rewa Bar Kurdistan j pwst bi gotina hinek daxwaz hviyan heye. Bi sedsalan e kurd bi hesreta buhustek xaka azad avn wan li rka rizgarbna ji desthilatdariy ne. roj li Bar Kurdistan ev derfet km zde derketiye hol ev yek serbilindah kfxweiyek dide tevahiya kurdan.

Azadbna pareyek ji xaka welat bi xwe re berpirsyar erkn grng j tne. Destpk hv ew e ku ev pare ji bo azadbna pareyn din j hewl bide v yek wek sedema hebna xwe bibne. Bi v xebat re xebata her girng a ku bimene xebata di war pketin, hevparkirin xurtkirina ziman kurd de ye. l di v war de wek qet pirsgirk nayn jiyandin xemsariyek nzkatiyeke netr heye.

Destpk li parey Bar ji tpn Ereb derbasbna tpn latn pwst e wek oreek were bidestgirtin li ser rawestandineke xurt bi biryar were kirin. Her iqas di v war de televiziyonn li Bar destpkirinek kiribin j bi v ten bisnormayn pirsgirk areser nake. Beriya demek bi rewenbrek ji Silmaniy re axiftim min pirsa derbasbna tpn latn j kir.  Got ku ramaneke wiha heye l hukmet dibje em zor nedin bila bi awayeke xwezay were guhertin.

Ev j nrnek e; l li gor min di v sedsala ji her al ve pketin bi lez tn jiyankirin de mirov guhertinan li heviya xwezay bihle, dibe ku wek meseleya melay gund jinebiy bi ser guhertin de were. Li gor min div rayedarn Bar di war guhertinan de bi biryar bi giyan ore tevbigerin. Di war ziman de sed sal j derbas bibe w daw derbas tpn latn bibin. Gelek sedemn v hene. Deng tpn ereb ne li gor dengn tpn kurd ne bilvkirina kurd didin guhertin. Wek din frbn, bikarann nivsandina bi tpn ereb ji ya latn pir zahmetir e. Tpn latn bhtir xwediy qadeke bikarann ne di navnetew de bhtir tghitin dikin. Ji van gelek sedemn din w kurd derbas tpn latn bibin di ser de Bar w pwstiy bi v yek bibne.

Rayedar rewenbrn Bar v pwstiy tnin ser ziman l di derbar borandin ango bicihanna erkn w de ne bi awayeke oreger, bi awayeke reformger tevdigerin. Mustafa Kemal tirkan dema komar damezirand pwst bi derbasbna tpn latn dt bi xwe teber girt dest xwe dest bi frkirin kir. Di demeke kin de ji tpn ereb derbas tpn latn bn. Di wan derfet mercn her lawaz km de, ev guhertin wek orea ziman hilgirtin dest encameke mezin girtin, qet negotin bila bimne di xwezaya xwe de guhertin jiyan bike.

Rastiyek heye ku di civaka Kurd de bi awayeke xwezay ango ji ber xwe ve guhertin z bi z nayn jiyankirin. Ger hatibana jiyankirin kurd ev s hezar sal e di pngava neoltk de teqin nediman w ev pngav derbas kiribana. Li Kurdistan bi tevah li Rojhilata Navn guhertin ne bi xwezay, bi hza dervey xwezay dibin. Ev nay w watey ku bi xwezay guhertin nabin. dibin bes pir bi hd km in.

Ji bo v rayedar rewenbrn kurd n Bar Kurdistan bi ruhek ore v pirsgirk hilgirin dest. Guhertina tpan bi xwe re w hinek zahmetiyan bne, l w alkariyeke mezin j bide pvena ziman kurd.

Dsa di war hevparbna ziman kurd ya ji aliy rziman bikaranna nivsk ve her ba dikare li v parey bi derfet li v der werin kirin dikare weyneke mezin bileyize. Derfeta lkoln-lgern, nivsandin, xwendin kirina kombnan li v parey gelek zde heye. Ger ev pare weyn xwed war ziman de neleyize di warn abor poltk de j pketineke domdar nikare bij. Panel, semner konferansn li ser ziman ba in l tev xebatn teork ne, ger li cihek bderfet ev xebat werin lidarxistin wateyeke wan heye; l li cihek azad tr-derfet zdetir avtina gavn pratk pwst e. Vekirina bi dehan frgehn ziman tpn latn. apkirina rojnameyn bi tpn latn. Tewkkirina frbn frkirina bi tpn latn pwst e. Dsa li ser derfetn dewletbn him di navgnn raghandin de, him li dibistanan, him di her aliy jiyan de ji bo hevparbna ziman pwst bi xweghandina plan projeyek derbaskirina v ya jiyan heye.

Ger rayedarn hukmeta Bar di war pketina ziman kurd de bi biryar bi lez tevbigerin w bibnin ku di demeke kin de biharbneke ziman w were jiyandin w kullkan veke.

Bi kinah bi destdayna hev a Bar Bakur di war pven hevparbna ziman de orea pwst dikare were jiyandin. Xebateke wiha ku ji Bar hil bibe w bandoreke mezin li ser Bakur bike wana ber bi bikaranna ziman zikmak de biajo. Bakur j d dev ji bikaranna ziman tirk ku wek bent ben p ve zeliqiye berde vegereke mezin a ser bikaranna ziman kurd jiyan bike. Di v war de ji girtina biryaran, kirina civnan zdetir pwst bi lpirsneke wcdan pkanneke pratk heye. Kurd destpk bi hev re p re di her war jiyan de bikaranna ziman xwe wek erk rmeteke netew sedema hebna xwe bibnin. Ger ne ji pdiviyeke pwst be ji axaftina bi ziman dewletn dagirker erm bibihse bikaranna ziman xwe y zikmak li ser xwe pwst bike, w dem ev pratk w di rka azadbna parey Bakur anna dijmin ser xala pejirandina areseriya pirsgirka kurd de j bibe pngav xelekeke her grng encamgir.

 

14.7.2006

Hesen Huseyn Denz

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org