BIRYARDAYÎN

Hesen Huseyîn Denîz

Dilop bi dilop razandin bedenên xwe

Ser rêka bêmirinê, di 14ê Tîrmehê de

Çar canên ciwan

Di navbera çar dîwaran de

Ne mal, ne milk, ne berjewendî

Daxwaza wan bû tenê jiyaneke bi azadî

Ne zilm, ne zordarî, ne dijberî

Dixwestin bijîn bi hev re gel tev bi aştî

Sal 82, faşîzma 12ê îlonê

Li zindana Diyarbekrê

Di nav derabeyên zengirtî de

Çar çirûskên tovên nûjiyanê

Dijminek xedar, devbixwîn û zilmdar

Îşkence, lêdan, înkar û tinekar

Ne rêk, ne çare, ne derman

Her der reş û tarî, her der asê û girtî

Bêdengiyek berya mirinê

Tofanek berya erdhejê

Zindiyên mirî, miriyên kujêr

Sayên har, du ling û çar ling

Pêwîstî hebû bi vînek jîndar

Bi berxwedanek vîndar

Bi rabûnek serhildar

Bi tolhildariyek kurdewar

Çar can, çar canan

Çar kelehên berxwedan

Vîna azadxwaziya gelan

Bo felata rûmetê biryar dan

Nîvê serkeftinê ye biryardayîn

Di dema hêvî diqede de

Dibe çrûska jiyanê

Soz û biryardayîn a berxwedanê

Xeyrî, Kemal, Akîf, Elî

Dilop bi dilop laşê xwe kirin zindî

Bi firîna warê bêmiriniyê

Bûn germahî û coşa dilê vî gelî

Li ser rêka wan bû lehî

Serhildan û berxwedana gelê Medî

Hilweşiyan dîwar û derabeyên kevnare

Jiyanek bi rûmet destpê kir li Kurdistana me.

DI PÊNGAV Û PÊWÎSTIYÊN DÎROKÎ DE, YA HERÎ GRÎNG BIRYARDAYÎN E!

Di dîroka mirovahiyê de gelek rûpelên bi êş û jan hene. Dagirkerî û desthilatiyan gelek zilm û zordarî li ser mirov û gelan meşandine. Roj bûye, xwîn wekî lehiyê herikiye û çem û robar sor bûne. Roj bûye cih û war tev li zar û zêçên tê de dijîn hatine sotin û li cihên wan kelehên zilmê saz kirine. Hinekan dîwarên bilind û stûr ava kirine, bi derabeyên hesin kirine zîndan û mirov tê de heps kirine; hinekan jî welat tev kirine zîndan û welatî tev kirine hepsî…

Di dîroka gelê kurd û tirk de roja 12ê Îlonê herdem van rûpelên têrxwîn û qirêj ên dîroka deshilatdarî û dagirkeriyê tîne bîra mirov. Bi hatina 12ê Îlonê re Kurdistan kirin zîndaneke servekirî; lê dîsa jî kîna dilê wana hênik nebû û li Diyarbekrê di zindanê de zindaneke din saz kirin. Xwestin di vê zîndanê de kurdbûnê teslîm bigrin û bi xwe bidin xiyanetkirin. Xwestin serkeftina li vir bi ser bixin, bikin bingehê serkeftina li tevahiya Kurdistanê bidest bixin.

Di sala 1980yî de, ji aliyê serokartêşê tirk ê wê demê Kenan Ewren ve, cûntayek leşkerî, dest danî ser meclîsa Tirkiyê û şiyandarî bidest xwe xist. Li Kurdistanê ji qeymeqamtî û şaredariyan bigir, tevahiya saziyên dewletê ketin bin rêvebiriya leşkeran. Ji aliyê artêşa tirk ve Kurdistan ji nû ve hat dagirkirin. Operasyonên girtin û kuştina kurdan heta her gundî hatin berfirehkirin. Di encama vê pêla dijkurdayetî de, bi hezaran mirovên kurd ên di her temenî de dîl hatin girtin. Gelek ji vana di odeyên lêpirsînan, ên xwedî derfet û mercên pir xerab de, di lêdan û îşkenceyên bê hempa re hatin borandin. Di encama van kiryarên xerab de, bi sedan mirovan jiyana xwe ji dest dan ku hê jî kes ne aqûbeta wan dizane, ne jî gorên wan dinase. Yên ji van odeyên lêpirsînan filitîn, bi rewşeke nîvmirî anîn zîndana Diyarbekrê. Li vê derê di bin fermandariya Esat Oktay Yildiran de, polîtîka û pêkanînên teslîmgirtinê li ser girtiyan bi hemû rêk û rêbazên hovane meşandin.

Ji bo ev rêbazên hovane ji aliyê nifşê kurd ê ew roj nejiyane ve were zanîn, tenê saetek dema ji wê zîndanê dixwazim raxînim ber çavan:

“…Serê Sibata sala 1982an bû; piştî pêncî û şeş rojên me yên di odeyên Lêpirsînxaneya Mêrdînê ya ku ji govên pez vegerandibûn cihê lêmayînê qediyan şûn re dest û çavên me girê dabûn û berê me dabûn zîndana Diyarbekrê. Ji xwe di wan 56 rojan de bi şev û roj çavên me girtî û destên me girêdayî bûn. Rojê kêm kêm du sê saetan dora îşkenceyê dihat me. Dema hijmara me kêm dibû ev du sê saet hildikişiya û dema hijmara me zêde dibû dadiket. Bi sipî û dûpişkan re cara yekem li wê derê naskirina me çêbibû. Dema em gihiştin zîndana Diyarbekrê jî hê şûna gezên wana dixuriyan…

Bi ketina salona hucreyan a zîndana Diyarbekrê, qerdiyanan destên me û çavên me vekirin. Demeke kin wiha dinya li ber çavên me tarî bû. Pişt re hêdî bi hêdî her tiştek li cihê xwe rûnişt. Dîwarên spî, lempeyên ronahiyên wan tûj, erda şil, derabeyên hesin, qerdiyanên dest bi jop! Li pey derabeyan reşahiyên bê liv û tevger!

Dema çavên me girtî bûn ji qîrdayînên qerdiyanan me ji xwe re digot, gelo çima dengê vana ewqasî qebe ye! Dema çavên me vebûn, me dît ku her yek ji wana qasî nihîtekî girs û bilind bûn. Hinekan jop, hinekan darên stûr ên 5X10 cm. hilgirtibûn dest xwe. Em dorpêç kirin û xwestin em cilên xwe deynin. Gotin ku wê me saxtî bikin. Yên nexwestin cilên binî deynin, bi dar û jopan laşên wan sor û şîn kirin. Piştî her kes şilfîtazî bû, leşkerek ku şûşeyekî neftê û darikekî serê wî pembo lê pêçayî hat. Pembo di şûşeyê neftê(îspîrto) de dakir, bi heste agir berdayê û yek bi yek bin çengên me şewitandin. Bi kizirîna muyan re agir digihişt goşt û di cih de janê dida ser kezeba te. Ger yekî bixwesta qîr bidaya, di cih de jop û pehîn bi ser de dibariyan. Yên ku diranên xwe digivaştin û nedixwestin bi qîrdayînê kêfa dijmin bînin, agir zêdetir di bin çengê wî de dihiştin ku jana dide zêdetir be û pêwîst bimîne deng derxîne…

Piştî vê cilên me danîbûn erdê tev di nava ava li erdê gol bûye de dan û pişt re zor dan me ku em xwe li nava wê avê dirêj bikin. Dema em li nava avê dirêj bûn, bi potînan hilkişiyan ser pişta me û xwestin em xwe bi erdê re bixijiqînin. Pê re jî bi dar û jopan bi awayekî rasthatinî li her derê laşê me didan. Dawî leşker tev ji lêdanê westiyan û berê me dan hucreyan. Derî vekirin û her hucreyekê sê-çarek ji me dehfandin hundirê wê. Hundirê hucreyan ji xwe berê mişt dagirtî bûn. Bi ketina me re di hundir de, li ser lingan jî rê nemabû. Girtiyên berê xwe bi ser hev de qijilandin ku rêka me çêbibe. Dema em ketin hundirê hucreyê, me dît ku qasî bi ser pêlavê bikeve hundirê wê tije av e. Lê em di wir de fêr bûn ku ew av û ava li salonê me xwe li ser dirêj kir û bi erdê re xijiqand, ava ji destavan derdiket der ve bû. Qerdiyanan bi zanistî destav xitimandibûn ku ava tev li pîsiyê derkeve hundirê hucreyan û ji wir were salonê. Wê şevê heta sibehê em wiha li ser lingan di nava wê pîsiyê de man. Roja din û roja din jî halê me ew hal bû…”

Di zindana Diyarbekrê de yek mafê girtiyan hebû; înkarkirina nijada xwe û dûrketina ji mirovbûna xwe. Çawa ku rayedarên Tirkiyê di her demê de kurdbûnê wekî tawanekî herî mezin dibînin û tenê rêka tirkbûnê li ber mirovan vekirî dihêlin; di zindanê de ev polîtîka bi îşkence û lêdan xwestin derbasî pratîkê bikin. Ji her kurdê girtî re digotin, ‘Hûn Apocîn ne!’ û dest bi îşkenceyê dikirin.

Mirovên girtî bi mehan dernexistin dadgehê, hinekan bi salan ruyê dadgehê nedîtin. Dema derdixistin dadgehê, digotin, ‘Gerek hûn sûcê li ser we înkar nekin! Hûn nebêjin em kurd in! Hûnê bêjin em tirk in û em poşman in! Ger hûn wiha nebêjin, zanibin ku wê cendekê we were zindanê!’

Di hucre û qawîşan de bi darê zorê sirûdên nijadperestî yên tirkî bi girtiyan didan xwendin. Yên nexwendana derdixistin salonê û bi dehan qerdiyanên wekî nihîtan diketin ser bedenê wî yê ji tî û birçîbûnê ji hal de ketiye. Di hundirê nîvsaetekê de cendekê wî nîvmirî dixijikandin hundirê hucre yan qawîşan…

Piştî berxwedana Mazlûm Doxan a di 21ê Newrozê de, di şeva 18-19ê Gulanê de çar canên bedew laşên xwe dabûn ber agir û bibûn xeleka duwem a berxwedanê. Niha pêwîstî bi servekirina xelekeke din hebû. Lê ji bo vê pêwîstî bi biryardayîneke xurt hebû. Him bi çalakiya Mazlûm, him bi ya Çaran peyama berxwedanê hatibû dayîn, lê dijmin qet gavek tenê jî ber bi mirovahiyê ve neavêtibû û nehiştibû pêla berxwedanan deng bide derve. Ji bo vê pêwîstî bi çalakiyeke domdar a ku bikaribe dengê xwe bide tevahiya zîndanê û derve hebû. Divîbû vê carê çalakî domdar baya ku bandoreke berfireh çêbikraya. Ev jî bi razandina laşê xwe ya ser rêka mirina bêmiriniyê dikarîbû bi ser biketa!

Bi vê armancê mîlîtanên PKKê Xeyrî Dûrmûş, Kemal Pîr, Akîf Yilmaz, Elî Çîçek û çend hevalên xwe biryara destpêkirina Rojiya Mirinê didin. Heta ku jiyana xwe ji dest didin wê zad di qirika wan re neçe xwarê! Yan wê dijmin îşkenceyê rake û mafê xweparastinê ji wan re binase; yan wê heta mirinê biçin û bi pey wan re nifşeke din û yeke din were…

Di derketina dadgehê de vê biryara xwe ji heyeta dadgehê û raya giştî re eşkere dikin. Dema vedigerin zîndanê vê mizgîniyê bi peyva, ‘Em bi ser ketin!’ radigihînin hevalên xwe. Ji ber ku dizanin biryardayîna çalakiyeke wiha bi tena xwe serkeftineke herî mezin e. Di pêngav û pêwîstiyên dîrokî de, ya herî grîng biryardayîn e! Biryardayîneke ji dil û xurt nîvenîv serkeftin e û qasî serkeftinê bi nirx e. Serkeftina çalakiyê girêdayî xurtbûna biryarê ye. Di rewşên wiha de bêbiryarmayîn ji xwe mirin bi xwe ye!

Çalakiya di roja 14ê Tîrmeha 1982an de dan destpêkirin bi biryarîbûneke mezin heta meha Îlonê domiya. Ji hefteya yekem a Îlonê şûn re şehadeta lehengên Çardehê Tîrmehê destpê kir. Tevî hemû hewildanên Esat Oktay yên teslîmgirtin, poşmankirin û vegerandina ji ser biryara çalakiyê, çalakgerên 14ê Tîrmehê bêhnekê tenê jî di biryara xwe de sistayî nejiyan û her zêdetir xurt kirin.

Di vê pêvajoya rojiyê de, bi taybetî di hefteyên destpêkê de, her roj sifreyên ser tije xwarinên cûrbicûr ên bêhnxweş anîn danîn ber deriyê hucreyên rojîgiran ku vîna wana bişkînin. Dem bi dem ew bê av, bê çixare hiştin ku tengav bikin. Dem bi dem ew bê xew hiştin ku lawaz bixin. Bi propaganda psîkolojîk xwestin wana sist bikin. Lê dagirkeriya tirk bi ti awayî bi ser neket. Roja ku bedenên rojîgiran rakirin nexweşxaneyê jî, dermankirin nepejirandin û di biryara xwe de bi heterî (israr) tevgeriyan.

Dawî bi şehîdbûna her çar çalakgerên leheng dagirkeriya tirk pêwîst ma, bi çalakgerên din ên hê di rojiyê de ne re, li ser maseyê rûnê û şertên wana bipejirîne. Ev çalakî ji aliyekî ve ji wan kesên ku dibêjin; ‘Dewleta Tirk bi PKKê re li ser maseyê narûnê!’ re wekî dersekê ye; ji ber ku di zîndana Diyarbekrê de pêwîst ma rûnê û şertên girtiyan jî bipejirîne. Li ser rûpelê her du aliyan destxet kirin ku careke din li girtiyan îşkence neyê kirin û girtî li dadgehan bikaribin parastina xwe ya siyasî bikin.

Li ser vê peymanê çalakiya 14ê Tîrmehê destpê kiribû bi dawî bû; serkeftin a girtiyên azadiyê û ya gelê kurd bû. Dijmin di polîtîkaya xwe ya tirkkirinê de bi bin diket û kurd careke din di xwedîderketina li nasnameya xwe de bi ser diketin.

Çalakiya 14ê Tîrmehê di hundirê zîndanê de jî bû çavkaniyeke wêr û biryarîbûna berxwedanê ku tevahiya dîlên di zindanê de jê hêz bigrin û di salvegera wê de serî hildin û bi tevahî polîtîka û pêkanînên qirêj, dijmirovî û xwînxwarî yên dewleta tirk têk bibin. Esat Oktay jî piştî vê têkçûnê ji ser erkê hat girtin, cihê wî hat guhertin û li Stenbolê bi awayekî nasnameya xwe veşêre jiyana xwe domand ta ku mîlîtanên PKKê di hundirê otobusekê de gule reşandin ser mejiyê wî û tola girtiyên Zîndana Diyarbekrê û gelê kurd vedan…

Îroj gelê kurd li ser rêka çalakgerên zîndana Diyarbekrê ên canên xwe dilop bi dilop razandin ser agir û mirina ji bo zindîbûna bê dawî, ber bi azadî û serkeftinê ve dimeşe û ev meşa gelê kurd heta bigihêje bidestxistina tevahiya hêvî, daxwaz û xeyalên çalakgerên zindana Diyarbekrê yên xelek xelek dest dan hev, wê bê navber bidome. Serkeftin wê bibe ya gelên mazlûm û ya gelê kurd ku ji tevahiya gelan mazlûmtir e.

Hesen Huseyîn Denîz

çapkirin