DI HEFTÊ SALAN DE, QEDERA KURDAN

 HESEN HUSEYîN DENîZ

Di ser dardakirina rêberên serhildana Dêrsimê re heftêûyek sal derbas bûn. Di van heftê salan de qedera kurdan çiqasî hat guhertin, çiqasî nehat guhertin pêwîstî bi nirxandinekê heye. Seyîd Riza û şeş hevalên xwe dema çûn ber benê dardakirinê hêviyên wan çi bûn û çiqasî bi cih hatin an nehatin?

Komara Tirkiyê ya bi xapandina kurdan, li ser mîratê Osmanlî ji xwe re welatek saz kir; piştî şiyandariya komarê bidest xist, xiyanet li kurdan kir û xwest bi tena xwe bibe xwediyê vî welatî. Li hemberî vê helwestê kurd pêwîst man nerazîbûna xwe şanî bidin. Serhildana Dêrsimê û berya wê serhildanên Koçgirî, Agirî û hwd. bi vê sedemê destpê kirin. Komara Tirkiyê bi hêza xwe ya leşkerî ev serhildan bi dijwarî û bi xwînrijandinê temirandin. Lê serhildana Dêrsimê hîn dijwartir tê destgirtin.

Dêrsim, di dîrokê de bûye navenda gelek serhildanan. Bi taybetî di dema Tanzîmatê ya Osmaniyan de li hemberî pêkanînên xurtkirina rêvebiriya navendê li ser hev serhildan destpê dikin. (Salên 1847,1877-78,1885,1892,1893-95,1907,1911,1916) , salên serhildanan in. Ji xwe di dema damezirandina komarê de jî Dêrsim hîn xakek serbixwe ye. Lê bi tena xwe ye, kêm e û lawaz e. Ti cihekî jê piştgiriyê bigre jî nîn e. rayedarên tirk dixwazin vê qeta amade jî daqurtînin. Bi vê armancê bi ser de diçin, serhildan destpê dikin, lê hêzeke pir mezin dixin tevgerê û pir bi dijwarî ditemirînin.

Kesên li Dêrsimê rabûn serhildanê tenê dixwestin azadiya xwe û ya welatê xwe biparêzin. Wan nedixwestin ji dewletê re bibin kole û xulam. Nedixwestin di nava sazûmana dewletî de cih bigrin. Dizanîbûn ku dewlet wekî kevirên aş wê wana bikişîne ber diranên xwe û bihêre. Wê demê êdî ne azadiya wan dima, ne jî rûmet.

Piştî temirandina serhildanê, dewleta tirk xwest ji vî gelê serhildêr toleke dîrokî hilîne. Hemû malbatên gumana serhildaneke nû li ser wan hebû koçî aliyê Tirkiyê kirin û deriyê Ewropa li ber wana vekirin. Wiha kirin ku ji nivşê serhildanê kesek li ser xaka Dêrsimê nemîne. Yên mane jî kişandin dibistanên şevînî û di wir de mejiyê wana şuştin, cihê wê bi ramana Kemalîzmê dagirtin. Gelek zarokên di wan salan de jidayik bûn, navê `Kemal` li wana kirin.

Ji vê pêkanînê re `Qirkirina Spî` tê gotin. Qirkirina sor bi temirandina serhildanê û dardakirina serokên serhildanê pêk anîbûn. Bi qirkirina spî re jî êdî kesên ji ber devê tifing û singoyan filitîbûn dixistin pêvajoya asîmîlekirinê.

Piştî temirandina serhildanên Kurdistanê tê zanîn ku rojnameyeke tirkî ya wê demê, li binê çiyayê Agirî yê gorek xêz kiribû û li binê nivîsandibû ku `Kurdistana xeyalî li wir hatiye binerdkirin`. Bi vî awahî Kurdistan û kurditî di nêrîna tirkitiyê de ketibû bin erdê, ser dihat betonkirin ku careke din nebe pirsgirêk...

Di navberê re 70 sal derbas bûn. Îroj komara Tirkiyê di nava tirs û xova têkçûnê de ye. Bi derdorê ketiye, ji cînarên xwe hêviya alîkariyê dike. Li hemberî serhildana gelê kurd a sîh sal in didome neçar mane. Kurd car din doza azadiya xwe û ya welatê xwe dikin.

Di dema serhildana Dêrsimê de, dêrsim bi tena xwe bû, di dema serhildana Agirî û Koçgiriyê de jî bi tena xwe bûn. Lê vê serhildana dawî qedera tenêmayînê guhert. Ji xwe di dîroka serhildanên gelê kurd de şoreşa herî mezin jî ev e. PKKê di dîroka kurdan de cara yekem ji her bajarekî Kurdistanê şervanên azadiyê berhev kirin. Dîsa ji her çar parçeyên welêt tevlêbûn pêk anî. Li her çar parçeyan di rojekê de girse rakirin ser lingan. Di vê wateyê de PKKê şoreşa gelê kurd pêk aniye û bi vê sedemê ye ku dewleta tirk nikare serhildanê bitemirîne. Li cihekî ditefîne, li cihê din tê gurkirin. Bi vê sedemê ye ku ev sîh sal in serhildan bê navber dikare bidome û hêvî heye heta serkeftinê jî bidome. Di vê wateyê de qedera gelê kurd êdî ne wekî berya heftê salan e. qedera gelê kurd ber bi azadî û serfiraziyê ve diçe.

Di heftêûyeksaliya şehadeta Seyîd Riza û hemû têkoşerên serhildana Dêrsîmê de bi rêzdarî bi bîr tînim. Bîranîna wan îroj li navsera çiyayên Kurdistanê di devê tifingên gerîlan de dijî û wê her bijî.

HESEN HUSEYîN DENîZ

çapkirin