DI VEGOTINA ZIMAN KURD DE BEND ERKA BENDAN
 
 
Hesen Huseyn Denz
 
 
Di nivsarek de peyv, hevok bend hene. Ji vana peyv hmana tgeh, hevok hmana alak, bend j hmana raman ye. Di her bendek de ramanak t vegotin. Bend t wateya parek bik nivsar.
Mirov nikare di yek yek hevokan de ramana xwe bne ser ziman. Ango bi hevokek ten mirov qet nikare ramana xwe vebje. L bi bendek mirov dikare ramanek bne ser ziman. Ji bo v bend; kombna hevokn ramanek tnin ser ziman e. Wek din end ramann di nivsarek de cih digrin, bi awayek li ser hev mirov nikare rz bike. Div bi bendan mirov yek bi yek van ramanan ji hev cuda bike ku kes duwem bikaribe tbigihje.
Dema mirov dest bi nivsarek dike, div ramann em dixwazin t de bi cih bikin, diyar bikin mirov her ramanek di hevokeke navser de diyar dike. Pit re j her hevokeke ji vana, dike bendek bi v away nivsar derdikeve hol.
Mirov ti nivsaran bi awayek rasthatin nikare binivsne. Gelek kes dibjin, Min rahit pns, saetek fikirm l min nikarb nivsarek binivsiya. Bguman sedema v nediyarbna raman ye. Ger mirovek bizanibe w i ramanan di nivsar de bi cih bike, bi hsan dikare binivse. Ten kar mirov bike ew e ku end ramanan diyar bike. Her ramanek bi peyvn w raman rave dikin bixemilne, bike bend ji kombna van bendan j bigih nivsar. Ji bo v sazkirina bendan grng e.
Mirov bendan li gor xwesteka xwe dirj an kurt nake. Yan j mirov di ku der nivsar de xwest, nikare di wir de bendek bike. Her bendek ramanek tne ser ziman; dema raman hat diyarkirin trbnek kir, div ew bend were bidawkirin.
Nivsareke b bend avn mirov diwestne tghitin zahmetir dike. L nivsareke bi bendan hatibe nivsandin, avan nawestne bhtir r dide ku raman bikevin hi mirov. Dema ramanek diyar be, zdetir hi mirov radike, l ku ne diyar be, hi mirov ji ser raman die her tit tev li hev dibe. Hebna bendan ji bo xwendevan balkiyek dike.
Dema mirov dest bi nivsandina bendek dike, kmek (1,25 cm.) bi hundir ve dest p dike ku diyar be dema xelas dibe, li ku der xet xelas dibe, bila bibe, mirov vedigere ser xeta jrn.
 
Mnak:
BNA GERDN,
... Xort Porsp Jr ghitin rastiyeke fireh. Li v der kr ji hev vedibn qas hewa malek erd rast dib. Cih bi cih tmn giya li nava rastiy diyar dikirin. Porsp got:
Em nzk serkaniy dibin. Bhneke din em biin serkaniy aveke hnik vexwin.
Jr a ma xwe negirt, pirs kir:
Qey di nava van kran de kan heye? Gund dibjin, K bie nava kran w ji thna re bimre, qet dilopek j av nne. Ez pir mereq dikim kaniy bibnim.
Hem gund v kaniy nizanin. Heta hem gund van deveran j nas nakin. Rka t v der zde asye ye yek kar w tinebe, rka w p nakeve. Ev der kargeheke bi ser xwe ye.
Kargeh!?
Bel. Kargeh an Gerdn. Ger tu dixwaz ez hinek qala bna Kargeh bikim? Ger tu ne aciz b sebra te ya guhdarkirin hebe!?
Qet nizanim dem awa dibore! Tu bi rojan j qala van titan bik, sebra min heye ku ez guhdar bikim. Ez dixwazim ku tu li ser Kargeh j biaxiv. Dibjin Kargeh bi teqnek bye pla v teqn hn j nerawestiyaye. Gelo ev rast e?
Wa ye tu ji min batir dizan. Bguman rast e. Ba e, li gor te, temen Kargeh ango Gerdn iqas sal in?
Jr bi v pirs kfxwe b bi lvkeniyeke rn got:
Di pirtkan de qas ardeh milyar salan dinivsne.
Rast e. Bguman mirov nikare bne ber avn xwe b 14 milyar sal iqas dem e; ji ber ku temen mirov li ber v hijmar pir bik dimne. L zanyar ji guhernn Xwezay ji foslan dikarin imr Xwezay Jiyan bi awayek texmn derxin hole. Bguman ti kesan bna Gerdn nedtine n mumkune wer dtin j; ji ber ku dema Gerdn b, hn Chan tineb. Zanyar dibjin, Gerdn bi teqneke mezin ebye. V teoriya xwe bi bihstina deng v teqn hn di roja me de j, ji firehbna w rast dibnin.
Jr dsa axaftina w bir bi xiro (bi heyecan) got:
Gelo dengek berya ardeh milyar salan derketibe, roj, awa em dikarin bibihsin?
Porsp bi lvken bersiv da:
Ger tu v pirs ji xwediyn nrna afirandr (oldar) pirs bik, b dudil w bjin, Xwe kufir neke dest kar Xwed nede!. L zanyar roj derdixe ber avan ku ti kar Xwed bi v teqna Gerdn ve nne deng v teqin roj j t bihstin. Deng, bguman dikare were bihstin...
Ji ber ku deng bi xwe pze-bjen (matter/madde) ye!
Rast e. Tu dikar bj ku pze ji i re t gotin?
Bel. Bjen/pze, ji her tit xwediy giran mezintiyek re t gotin.
Bij! T zann ku di Xwezay de ( di Gerdn de) pz ti caran winda nabe; dikare were guhertin, bikeve awayek din l qet tine nabe. Ji bo v deng teqna berya 14 milyar salan be j, bi hacetn bikrhat em dikarin bibihsin.
Em awa dikarin bibihsin?
Her ev dema mirov televizyon hn negirtiye ku weana w bi daw dibe ekran vala dimne Xiexi (parazt) a berav dibe parek ji v deng ye ...
 
Wek t dtin ev nivsara mnak ji bendan pk hatiye di her bendek de ramanek heye. Dema mirov li v nivsar dinre, av mirov naweste bala mirov dikne ser xwe. L ku bi awayek hikeber hatiba nivsandin, mirov nikarb wiha bi hsan bixwenda tbigihtay. Em v yek dsa li ser v mnak bibnin:
 
 
 
 
 
BNA GERDN
... Xort Porsp Jr ghitin rastiyeke fireh. Li v der kr ji hev vedibn qas hewa malek erd rast dib. Cih bi cih tmn giya li nava rastiy diyar dikirin. Porsp got: Em nzk serkaniy dibin. Bhneke din em biin serkaniy aveke hnik vexwin. Jr a ma xwe negirt, pirs kir: Qey di nava van kran de kan heye? Gund dibjin, K bie nava kran w ji thna re bimre, qet dilopek j av nne. Ez pir mereq dikim kaniy bibnim. Hem gund v kaniy nizanin. Heta hem gund van deveran j nas nakin. Rka t v der zde asye ye yek kar w tinebe, rka w p nakeve. Evder kargeheke bi ser xwe ye. Kargeh!? Bel. Kargeh an Gerdn. Ger tu dixwaz ez hinek qala bna Kargeh bikim? Ger tu ne aciz b sebra te ya guhdarkirin hebe!? Qet nizanim dem awa dibore! Tu bi rojan j qala van titan bik, sebra min heye ku ez guhdar bikim. Ez dixwazim ku tu li ser Kargeh j biaxiv. Dibjin Kargeh bi teqnek bye pla v teqn hn j nerawestiye. Gelo ev rast e? Wa ye tu ji min batir dizan. Bguman rast e. Ba e, li gor te, temen Kargeh ango Gerdn iqas sal in? Jr bi v pirs kfxwe b bi lvkeniyeke rn got: Di pirtkan de qas ardeh milyar salan dinivsne. Rast e. Bguman mirov nikare bne ber avn xwe b 14 milyar sal iqas dem e; ji ber ku temen mirov li ber v hijmar pir bik dimne. L zanyar ji guhernn Xwezay ji foslan dikarin imr Xwezay Jiyan bi awayek texmn derxin hole. Bguman ti kesan bna Gerdn nedtine n mumkune wer dtin j; ji ber ku dema Gerdn b, hn Chan tuneb. Zanyar dibjin, Gerdn bi teqneke mezin ebye. V teoriya xwe bi bihstina deng v teqn hn di roja me de j, ji firehbna w rast dibnin. Jr dsa axaftina w bir bi xiro got: Gelo dengek berya ardeh milyar salan derketibe, roj, awa em dikarin bibihsin? Porsp bi lvken bersiv da: Ger tu v pirs ji xwediyn nrna afirandr (oldar) pirs bik, b dudil w bjin, Xwe kufir neke dest kar Xwed nede!. L zanyar roj derdixe ber avan ku ti kar Xwed bi v teqna Gerdn ve nne deng v teqin roj j t bihstin. Deng, bguman dikare were bihstin... Ji ber ku deng bi xwe pze-bjen (matter/madde) ye! Rast e. Tu dikar bj ku pze ji i re t gotin? Bel. Bjen/pze, ji her tit xwediy giran mezintiyek re t gotin. Bij! T zann ku di Xwezay de ( di Gerdn de) pz ti caran winda nabe; dikare were guhertin, bikeve awayek din l qet tine nabe. Ji bo v deng teqna berya 14 milyar salan be j, bi hacetn bikrhat em dikarin bibihsin. Em awa dikarin bibihsin? Her ev dema mirov televizyon hn negirtiye ku weana w bi daw dibe ekran vala dimne Xiexi (parazt) a berav dibe parek ji v deng ye.
 
Di v mnak de j t dtin ku mirov nikare b westandin nandayna sebreke mezin bixwne. Ji van her du mnakan grngiya sazkirina bend di nivsar de t dtin. Div mirov v grngiy herdem li ber av bigre.
 
 
Bend xwediy erka diyarkirina raman ye. Ji bo v salixdana w wek, Kombna hevokn li ser ramanek, t kirin. Bend avahiyeke bik a diyarkirina raman ye, yan j beeke raman ya nivsar ye. Mirov bi i away salix dide bila bide, div bizanibe ku her bendek li ser bingeh ramanek div were sazkirin. Ji bo v em dikarin bjin ku bend;
-Di navbera komn di nivsar de girdaneke raman dike. Wek t zann di nivsarek de gelek ramann ku bi kombna xwe ramaneke git ava dikin hene. Bend di navbera van ramanan de girdan dike. Ev j yekseriya nivsar pk tne.
-Bend di navbera du komn ramanan de girdan dike.
-Bend, di navbera ramann tkildar ramana bingehn de girdan dike.
-Bend, ramann di nivsar de derdixe ber av, diyar dike.
-Bend, balk dilbijariyek dide dtin xwendina nivsar.
 
 
Bend avahiyeke raman ye. Mirov di bend de ramanek tne ser ziman. L ev raman bi awayek rasthatin nay ser ziman. Div ramana di bend de, bi hevokn hev temam dikin were ser ziman. Ji bo v di bend de, Hevoka Ramana Bingehn heye. Hevokn din tev li derdora v hevok tn hnandin v temam dikin. awa ku di nivsarek de Benda Ramana Bingehn heye, di bend de j hevoka ramana bingehn heye ev t w watey ku bend di rastiy de maktek bik a nivsar ye. Ji bo v dema mirov bend ava dike, div yan di ser de, yan di daw de hevokek ku bingeh bend be diyar bike. Dema hevokek wiha di dest mirov de hebe, d liserzdekirina v hevok zahmet nabe. Div hevokn li derdora hevoka ramana bingehn werin hnandin, di navbera wan de yektiyek hevxurtkirinek hebe.
 
 
Yektiya bend bi girdana tevahiya hevokan, bi awayek xurt, bi hevoka ramana bingehn ve pk t. Ger hinek hevok ji ya ramana bingehn qut bin, w tghitineke neyn li ser bend bike. Hevokn alkar bi ya ramana bingehn ve iqas bi tov girday bin, bend ewqas xurtir dibe. Mirov Hevoka Ramana Bingehn dikare rasterast (Di ser bend, yan di dawiya bend de) j, bi awayek derdor di nava bend de j diyar bike. Ya grng ew e ku ramana di bend de li ser bingeh v hevok t pvebirin. W dem ramana di v hevok de iqas zelal saf be, ewqas mirov dikare p ve hnandina hevokn din bike. Ger ramana di hevok de lo be, hevokn li derdora v werin avakirin j w r ji nakok lobn re vekin.
 
Mnak:
Herkes dikare nivsandinan binivsne. Nivsandin titek ba e. Zarok j, zilam j, ke jin j dikarin nivsandin bikin. Li dibstanan li frgehan derfeta hnbna nivsandin heye. Nivsandin titek ba e. Div zarok biin dibistanan ku fr nivsandin bibin...
Di v benda mnak de t dtin ku mirov nizane kjan hevok a ramana bingehn e. Di rastiy de mirov tnaghje ku bend dixwaze i raman bide. end hevokn li ser grngiya xwendin nivsandin li pey hev hatine rzkirin, l wateyeke raman ya yekby xurt nade. Li na v bend div wiha hatiba sazkirin:
Ji bo frbna nivsandin pdiv bi zanngehan heye. Div bik, mezin herkes xwe fr nivsandin xwendin bikin. Ji bo v kar zanngeh frgeh hatine avakirin.
Di v bend de t dtin ku bi hijmareke hevokan a kmtir ramaneke zdetir tghitin dike yekby hatiye sazkirin; ji ber ku di destpka bend de hevoka ramana bingehn, Ji bo frbna nivsandin pdiv bi zanngehan heye, hatiye diyarkirin hevokn din v temam dikin, alkariy didin tghitina v raman.
W dem derdikeve hol ku di bend de ya grng ne ew e ku mirov gelek hevokan li pey hev rz bike, ters v diyarkirina raman bi awayek ekere girdaneke xurt di navbera hevokan de ji tev grngtir e.
Di bend de dema mirov bixwaze zde bal bikne ser ramana t de ramandinek li ser bike, hevoka ramana bingehn di nv bend de, yan j di dawiya bend de bi cih dike. Ger mirov bixwaze tghitineke rasterast bibe, di destpka bend de hevoka ramana bingehn bi cih dike. Ji bo ku bendn mirov ne bi teeyek bin, her s creyn bicihkirina hevoka ramana bingehn dikarin werin bikarann, ew li ser daxwaza mirov dimne. Di hinek bendan de mirov dikare hevoka ramana bingehn diyar neke; l di rewn wiha de, div hevokn tn bikarann qas hev xurt watedar bin, ji gitiya bend tghitineke raman were kirin.
 
 
Li gor ku bend avahiyeke raman ye, hevokn bend pk tnin, div li derdora v raman bighjin hev girdaneke xurt pev re bikin. Dema mirov ji hevokek derbas hevokeke din dibe, div qutbn an bigincirbnek dernekeve pya mirov, wek ava diherike, ji cokek derbas cokeke din dibe; hevok j wiha ji yek derbasbna yeke din bi herikneke xwe bikin. Ji bo v j div her hevok ji aliy raman ziman ve bi ya berya xwe ve were girdan rka girdan li ber hevoka bi pey re were veke. Ji hevokek derbasbna hevokeke din div ne bi awayek zordayn, bi awayek xwezay; wek libn tizbiy ku yek yek dikne were kirin.
Ger mirov hevokn tkildar ramanek di bend de li gor rzbneke wateya hev temam dikin rz neke, dsa tghitineke tam nay kirin. Ev j diyar dike ku ji destpka bend heta dawiya w div her hevok bi ya din ve li gor rzbneke raman were girdan.
Mnak:
... 1- Dema mirov bi cameke re (tenkir) li Roj binre, di nava spbna agir de hinek cihn re (tar) dibne. 2- Zanyar texmn dikin ku ev cihn tar cihn sarby ne. 3- Roj girseyeke wiha ye ku wek agir atom y bikele, diewite di nava w de germah panzdeh (15) milyon santigrat in. 4- Ev germah li ser ruy w dadikeve 5-6 hezar santgrat dereceyan ...
 
Ev hevok li derdora ramanek hatine cem hev wateyeke hevpar didin l wek ku cih hevokan hatibe guhertin, valahiyek di navbera wan de heye di tghitina raman de zahmetiy dike. Li na v ku wiha hatiba sazkirin w bhtir xwediy girdaneke xurt, yekbn tghitineke hsan baya.
 
... 3- Roj girseyeke wihaye ku wek agir atom y bikele, diewite di nava w de germah panzdeh (15) milyon santigrat in. 4- Ev germah li ser ruy w dadikeve 5-6 hezar santgrat dereceyan. 1- Dema mirov bi cameke re (tenkir) li Roj binre, di nava sipbna agir de hinek cihn re (tar) dibne. 2- Zanyar texmn dikin ku ev cihn tar cihn sarby ne ...
 
 
Her hevoka di bend de div bi ya berya xwe bi ya pa xwe ve were girdan ku heriknek yektiyek bikaribe bike. Heriqas mirov ramaneke bingehn di bend de bi cih dike hevokn alkariy bidin v v temam bikin li derdor dihne j dikare di navbera wan de cih bi cih valat bimne. Di rewn wiha de peyvn di navbera hevokan de girdan dikin hene mirov bi rka van peyvan hevokan pev ve gir dide, ango bi van peyvan di navbera hevokan de pirek dike. Ji peyvn erka v pir dibnin re, Hemann Girdan tn gotin ev hman dikarin ji peyvek j, ji rzepeyvan j pk werin. Peyvn di navbera hevokan de dibin pir; hmann girdan ev in:
 
Qey, Bes, Bes ku, Ji ber ku, Mixabin, Ger, Her iqas, Herwiha, Wiha ye ku, Bi kurtah, Nexwa, Heta, Lewma, Bguman, Ka, Meger, Meger ku, Bi ser de, Dibe ku, L, Lbel, An na, Ango, Dij v, Bervaj v, Bes l binre ku, P re, Bi ser de, Di ber re hwd.
 
Mnak:
... Malzemeya Chan j bye herwiha ji krahiya Gerdn pijiq b. Lbel ev malzeme ji kombna yekgirtiyn lebat ango organk n hsan (bast) pk dihat. Bguman di hundir v yekgirtiy de hem elementn (citn) roj li ruy Chan hene cih digirtin. Bes ev element tev j ji elementa yekemn a ku her sivik e, ji Hdrojen pk hatibn. Herwiha ev taybetmendiya Hdrojen ji teqna yekem a Gerdn t ku di w teqn de pze (matter) ya destpk derketiye der, Hdrojen e. P re ji v teqna mezin a Gerdn, atomn Hdrojena derketiye, ghitine hev strkn hene (Strk, Roj, Peyk hwd.) kirine. Di ber re ev j bi teqnn Supernova teqiyane toza wan li her aliy Gerdn belav bye. Bi kurtah, ev pvajo heta bna Sazmana Roj ya me Chana me 11 milyar salan (km-zde) domiyaye.
 
 
Ji bo kinbn an dirjbna bend, mirov nikare tixbek deyne. Dirjbn kinbna bend li ser jhatiniya vegotinr dimne. Bend, div qas ku bikaribe ramanek bne ser ziman dirj, l qas ku bala kes duwem bikne ser xwe w/w aciz neke j kin be. Ji bo v div mirov naveroka mijar, rewa vegotinr rewa kes dixwne yan guhdar dike bide ber av benda xwe li gor w kin an dirj saz bike. Ji bo v mirov ji danna pvaneke dirjbn an kinbn zdetir, li raxistina raman armanc binre. Ger mirov raman an armanca xwe bikaribe bi end hevokan bne ser ziman, mirov bend j ji ewqas hevokan pk tne; l rewa xwendevan a guhdarkirin an xwendin j div jibr neke. Div mirov bizanibe ku di qirn me de d bend nivsarn zde dirj bal naknin xwendevan an guhdaran ji xwe didin revandin. Ji bo v div raman, armanc di bend de bi v ve girday, di tevahiya nivsar de bi awayek cewher were vegotin.
 
 
Di nivsar de bend, li gor nivsara t de cih digrin, li gor erka hilgirtine ser xwe li gor raxistina raman ya armanca vegotinr tn guhertin. L bi awayek gelemper mirov dikare wek Benda Destpkirin, Benda Berfirehkirin Benda Bidawkirin hilgire dest.
 
Bendn Destpkirin Di Van Bendan De Rbazn Balkiandin
 
Di nivsarek de benda destpkirin weyna (rola) danasn balkiandin dileyize. Xwendevan ji v bend tdighje ku nivsar di derbar i mijar de ye bala w dikne, yan na. Bi taybet nivsarn kin wek Gotar, Nivsar, Pkenn (fkra), nivsarn rexney hwd. div di benda yekem de werin danasn ku xwendevan bizanibe pwstiya w bi xwendina w heye yan nne. Ji bo v div mirov grngiy bide ser benda destpkirin van taybetmendiyn w bide ber av:
 
-Destpkirineke Rasterast Tam
Armanca benda destpkirin, danasna mijar ye. Ji bo v, div mijar li ser i ye, bi awayek ekere rasterast were gotin ku tghitinek bike. Ger mirov mijara nivsar diyar neke, xwendevan nikare bala xwe bide ser mereq bike ku bixwne. Ji bo v div mirov rasterast bikeve mijar wateya w tam bide diyarkirin ku di tghitin de ti asteng li pya kes duwem dernekeve.
Mnak:
... Titek nne ku ne li gor prensbn peresend pk werin. Li gor Teoriya Peresend hem celeb (knd/tur) n roj hene, ji celebn di dema derbasby de jiyane, bne.
awa? Ma her tit bi fermana Xweda nebye?
Ew nrna dema nabna mirovahiy b. Dema mirovah tam tnegihtib krahiya zanyariy, her tit bi hzeke li dervey xwe ve gir dida. Mirov dema lawaz be, tirsonek e dema nezan be, lawaz e. Ji bo v j tita hza w neghj, bi Xweda ve gir dide ser xwe p nane!
Peresend wek guhern-guhertin j t bikaranin bi awayek git teork destpk ji aliy Charles Darwn ve hatiye ser ziman.
Li gor v peresend; pvajoya guhertina titek ya bi dem re ye. Bi v guhertin titeke n derdikeve hol. Ev tit n d ne ew tit kevn e, l di hundir w de taybetmendiyn w/w tit kevin j hene. Ev guhertin ne ten ji bo heyneyn zind, ji bo raman (fikir) tkiliyn di navbera wan de j t bikarann.
 
Di v mnaka jorn de vegotinr li ser br baweriya xwezay rawestiye, yan li ser pvena zagona peresend rawestiye, yan j peresend dixwaze bide nasn ne diyar e; bhtir mirov dikare bje her s mijar j hatine tevlihevkirin. L di rastiy de div nivsarek li ser mijarek ten be ger mijarn din t de hebin, div alkar temamker v bin. Ji bo v j, dive benda yekem a destpkirin rasterast mijar diyar bike tam vebje. Niha em li mnaka jrn binrin tbighjin weyna benda destpkirin:
 
... Peresend wek guhern-guhertin j t bikaranin bi awayek git teork destpk ji aliy Charles Darwn ve hatiye ser ziman. Li gor v peresend; pvajoya guhertina titek ya bi dem re ye. Bi v guhertin titek n derdikeve hol. Ev tit n d ne ew tit kevn e, l di hundir w de taybetmendiyn w/w tit kevin j hene. Ev guhertin ne ten ji bo heyneyn zind, ji bo raman (fikir) tkiliyn di navbera wan de j t bikarann.
Ji bo her heyneya di Xwezay de mirov dikare rzika peresend bi kar bne.
Titek nne ku ne li gor prensbn peresend pk werin. Li gor Teoriya Peresend hem celeb (knd/tur) n roj hene, ji celebn di dema derbasby de jiyane, bne.
awa? Ma her tit bi fermana Xweda nebye?
Ew nrna dema nabna mirovahiy b. Dema mirovah tam tnegihtib krahiya zanyariy, her tit bi hzek li dervey xwe ve gir dida. Mirov dema lawaz be, tirsonek  e dema nezan be, lawaz e. Ji bo v j tita hza w negihj, bi Xweda ve gir dide ser xwe p nane!
 
 
 
-Destpkirineke Kin B Hrgul
Di hinek nivsaran de ji ber taybetmendiya naveroka wan pwst bi kirina bendn kin heye. W dem benda destpkirin j kin b hrgul t sazkirin. Wek t zann hebna hrguliyan, hevokan bi v sedem bendan dirj dike.
Mnak:
* Hewaya li ser iyan pir paqije ji bo tenduristiya mirov wek derman e.
 
** Fdeya xwendin iqas were ser ziman j naqede. Xwendina rojnameyan mirov di derbar pvenan de agahdar dike.
 
Di van her du mnakan de t dtin ku destpkirineke danasna mijar bi kurtah heye, l ne di w dewlemendiy de ye ku bikaribe bala kes duwem bikne ser xwe dil w bibijne nivsar. Niha em van bendan bi awayek hn balktir hilgirin dest:
* Li ser iyan hewayeke wiha paqij heye ku ji bo tenduristiya mirov weyna derman dileyize; ji ber ku iya ji aristaniy bi v sedem ji pesaziy dr e. Li cihn bilind herdem bay dilive oksjena daristan derdixin derve, hewayeke derman difrne ser la mirov.
 
** Fdeya xwendin iqas were ser ziman j naqede. Xwendina rojnameyan mirov di derbar pvenan de agahdar dike. Pirtk, chana mirov heyneyan bi me didin nasn. Radyo televizyon j v weyn dileyizin. Ev tev ji bo frbn zanabna mirov grng in.
 
-Destpkirineke Sipart Salixdana Ferheng
 
Di hinek nivsaran de, (bi taybet xwendevan) ji bo dest bi mijarek bikin ji ferheng an ansklopediyan salixdana w digrin wiha benda destpkirin saz dikin. Bguman salixdana ji ferheng r nade ku em mijara xwe bisnor bikin li gor nrneke diyar hilgirin dest. Ferheng wateya gelemper ya peyv dide. L di nivsaran de pirah mirov mijar bi alyek w ve hildigre dest.
Mnak:
Di ferheng de salixdana Peresend wiha hatiye kirin: Peresend: Guhern-guhertin. Bi awayek git teork destpk ji aliy Charles Darwn ve hatiye ser ziman. Li gor v peresend; pvajoya guhertina titek ya bi dem re ye. Bi v guhertin titeke n derdikeve hol. Ev tit n d ne ew tit kevn e, l di hundir w de taybetmendiyn w/w tit kevin j hene.
 
Wek t dtin bi salixdana ferhang destpkirina peresend hatiye kirin bi v away mirov nikare mijar bisnor bike. Ger mirov li ser gitiya peresend binivsne, ji xwe ev ne mumkun e. Div mijareke hilbijart ya snorn w diyar hebe ku bikaribe vegotin li p bixe. Li na v ku wiha hatiba nivsandin batir b:
Peresend wek guhern-guhertin j t bikarann bi awayek git teork destpk ji aliy Charles Darwn ve hatiye ser ziman. Li gor v peresend; pvajoya guhertina titek ya bi dem re ye. Bi v guhertin titeke n derdikeve hol. Ev tit n d ne ew tit kevn e, l di hundir w de taybetmendiyn w/w tit kevin j hene.
Di v mnak de t fmkirin ku w vegotinr li ser guhertin raweste awa pk t, vebje.
Di vegotin de ji bo mirov bala kes duwem bikne, gelek caran bi mnakeke pkenn, biwj, metelok, gotinn pyan, pdar, beramberkirin, pirskirin an axaftindayn dest bi benda destpkirin dike, ji van rbazan tevan sd digre. Ji v yek armanc ew e ku danasna mijar bi awayek dilbijare bike.
 
Benda Destpkirin Ya Bi Mnakdayna Ji Gotinn Peiyan, Metelok, Biwj An Pkennan
 
Di vegotin de mirov rbazek ji vana hildibijre dike mnaka benda destpkirin. Tita bala me li ser be, div mnaka em bidin mijara em li ser vebjin, li gor hev bin, ne ku ji hev dr bin. Dema mirov wiha bi gotineke balk, an bi pkenn dest p dike, bhtir bala kes duwem t kiandin dil w dibije xwendin an guhdarkirin.
 
Mnak:
D baprn me gotine; r r e, i jin e, i mr e! Ev t w watey ku di kurdan de ji ber ve cudahiyeke zayend di navbera jin mr de nne. Di v war de demokratbnek ji ber ve di nava kurdan de heb. Ger di roja me de cudah ketibe navbera her du zayendan, sedema v ne kurd, bandriyn li ser kurdan bne; wek bandra slamiyet, desthilatdariy hwd. in.
 
Di v mnak de t dtin ku vegotinr bi gotineke piyan dest bi benda destpkirin kiriye bal kiandiye ser wekhev xurtbna her du zayendan. Bi v away mirov tdighje ku mijar w li ser v yek were hnandin.
 
Benda Destpkirin Ya Bi Pdarkirinek Dest P Dike
 
Pdarkirin ji bo bendn destpkirin, rbazeke balk e dilbijr e. L div bi hostay were vegotin. Ji bo v tita rojeva mijar i be, bi pdarkirineke w, mirov dest p dike bi awayek nber radixe ber av.
 
Mnak:
Dema ez ketim hundir, ronahiya w ez pwaz kirim. Wek tayeke rihan rab ser xwe bhneke misk ember ji ber hil b. avn w yn behrn, wek ewrn avis tije bibn. Gezek li lva xwe ya dawetkar da bi lvkeniyeke ku dirann w yn wek libn birinca Qerecdax biriqandin, ber bi min ve hat...
Di v bend de li ser keek pdarkirinek t kirin bala kes duwem dikne ser xweikbn xemgniya w. d mirov mereq dike ku ev kea xweik ji ber i xemgn bye dixwaze dawiya w bibne. Bi v away kes duwem bi mijar ve t girdan.
 
Benda Destpkirin Ya Bi Beramberkirin Dest P Dike
 
Rbazeke destpkirina vegotin j beramberkirina titek/, ango kesek/ bi titek/e din an kesek/e din re ye. Ev j ger bi hostay were bikarann balk dilbijr e.
 
Mnak:
Msa Anter ji bo gel kurd wjeya kurd wek inareke sed sal b. awa ku inarek wiha bi zor zahmet dighje, ghitina Msa Anter kesn wek w, j hn zahmetir e. W reh xwe berdabn krahiya xaka welat bi axn xwe hem gel himbz kirib. Bguman ku inarek ji bin ve were rakirin, mirov dikare bi dehan inar li n bine, l tinekirina w di wjeya kurd de hilkirineke wiha kir ku sed sal j derbas bibin, zahmet e mirov bikaribe cih w hin bike...
Di v mnak de nivskar kurd Msa Anter diibne inarek bi v away tghitineke hsantir watedar dike. Dema bi v away dest bi benda destpkirin dike, bala kes duwem bhtir die ser mijar.
 
-Benda Destpkirin Ya Bi Pirskirinan Dest P Dike:
 
Ji bo hinek mijaran j mirov di benda destpk de pirsan pirs dike hi ramana kes duwem dixe tevger. W dem kes duwem wek li hember mirov e, xwe pwst bersivdayn dibne ji bo v mereq dike ku ramana w/ ya di mijar de wek hev e, yan na. Ev j rbazeke balk e bala kes duwem dikine ser mijar.
 
Mnak:
Gelo ima em kurd bindest in? Qey bindestbn ji bo me qeder e, yan ji bkriya me ye? Ev xaka derga mirovahiy, awa ket reweke bindestiy? ima li pa her der maye? Hinek kes sedemn v bi dewlemendbna xaka me ve gir didin. Ba e l qey ti welatn din qas y me dewlemend nnin ku ew ne bindest in, l em hn j di nava lingn desthilatdaran de diperiqin? Bguman div mirov bersiva van pirsan bide ku bikaribe li miroviya xwe j xwed derkeve. Ger em bersiv nedin, k ji me dikare xwe mirov bihesibne?...
 
Destpkirineke bi v away di cih de hi, raman hestn mirov radike ser lingan dixwaze tev li gengeiy bibe, mijar heta daw biopne.
 
-Bendn Destpkirin, Yn Bi Axaftindaynan Dest P Dikin
 
Bi axaftina di navbera du, s kesan de derbas dibe, dest bi benda destpkirin dike dawiya axaftinan bi mijar ve gir dide ku wateya w ney windakirin.
Mnak:
Ez naxwim.
Div tu bixw; areya te nne!
Ez nikarim bixwim, min ti caran nexwariye!
Her titek destpkirineke xwe heye; ku tu van hebikan nexw, tu rehet nab.
Dema ez ketim odeya bijjk, ez bm guhdar van axaftinan di cih de vegeriyam; ji ber ku kezeba min j ji xwarina hebikan diqetiya. Di temen xwe de ten carek min hebik xwarin, ew j di qirika min de man min dikir bifetisim...
Di v mnak de t dtin ku li ser xwarina hebikan xova w mijarek hilgirtiye dest xwe, l ji bo baldar dilbijr be, ku mereqek bikaribe li ser mijar bike, bi axaftina di navbera bijjk nexweek/ de dest p dike bi tirsa xwe ve gir dide.
 
Bendn Derbasbn Erkn Wan
 
Bendn derbasbn zdetir di nivsarn dirj n wek pirtkn ji end bean pk tn de tn bikarann erka wan ew e ku di navbera bean de girdan dikin. Di pirtkan de pirah be dirj dibin dema mirov dest bi beeke din dike, mijara di bea berya w de dixwaze bi br bne ku bikaribe girdaneke xurt di navbera her du bean de bike. Ji bo v vegotinr dema dighje dawiya beek, wek mijara t de kom ser hev bike, wiha kurtebir dike di derbar bea b de, hinek balkiandin bi dayna ser benikan dike pit re derbas bea din dibe. W dem mirov bi tghitineke kurtebir derbas beeke din dibe ev j r nade ku di navbera bean de qutbnek bibe.
 
 
 
Benda Encam
 
Ger di nivsareke kin de hest, raman daxwazn em dixwazin bidin, me dabe, hewce nake ku di dawiy de mirov benda encam bi kar bne. L ji bo nivsarn dirj pwst bi benda encam heye.
Di benda encam de mirov bi awayek kurtebir cewher mijar tne ser ziman, v mijar dixwaze bi i ve gir bide, ango frbneke awa dikare j were derxistin, mirov diyar dike ramann t de hatine ser ziman mirov dighne dawbnek. Ji ber v yek, di nivsarn dirj de weyn benda encam grng e. Ger ramann di nivsar de hatine pdan, neyn bidawkirin, dikare nakokiy di hi kes duwem de bike dema ev nakok ney borandin, nivsar naghje armanca xwe. Bguman her nivsarek dawbneke xwe heye, ev dawbn div wek cewher w nivsar be aresarker be ku mejiy kes duwem bikaribe trbnek jiyan bike. Ji xwe armanca nivsaran j ev e.
 
 
awa ku bend hmaneke raman ya nivsar ye, w dem diyar e ku di her bendek de ramanek heye. Ev raman di hevoka ramana bingehn de t diyarkirin. L ti caran bi hevokek ten mirov nikare gitiya w raman bne ser ziman. Ji bo v bi hevokn din n li ser w raman, mirov hewl dide ku tghitina kes duwem hsantir bike. Ramana di bend de, bi hevokn din dema t vekirin, zelaliyek dibe. Bguman di nivsarek de iqas bend hebin, ewqas j raman hene. Di bendek de kinbn an dirjbna hevokan, ango zde, yan kmbna hijmara hevokan, li ser firehkirina ramana di bend de dimne. L di her du awayan de j mebest div vekirin raxistina raman be. Kes w bend bixwne, div ji w raman trbnek bistne. Ji bo v, erka hevoka ramana bingehn di bend de grng e. Hevoka ramana bingehn div ne kore be, ji vekirin pvebirina raman re bikaribe r vekir bihle, heta bikine ber bi vekirina raman ve.
Ji bo pvebirina ramana di bend de hinek rbazn pdand hene. Salixdan, Mnakdan, Beramberkirin Govan Raberkirin (ahid ankirin), ji van rbazan in. Mirov dikare vana di nivsaran de, di sazkirina bendan de, li ber av bigre fdey j bibne.
 
 
Rka rasterast a vegotina ramanek ye. Mirov dema dixwaze ramana xwe bi awayek rasterast tr derbas bal hi kes duwem bike, ser li salixdan dide. Salixdan r nade tghitineke razber raman btir nber dike. Bi salixdan mirov tgehek, hebnek yan titek li gor taybetmend wesfn wan tkiliyn di navbera sedem encama van taybetmend wesfan amade dikin de radixne ber avan. Bi v away wateya tgehan t trkirin. Bal hi xwendevan j di v trkirin de t komserhevkirin. Bi v away r li pya tghitina kes duwem vedike. Nahle ku mirov ji mijar dr bikeve. Rgeha pvebirina raman an dike.
Salixdan di her nivsar de nay bikarann. Bhtir di nivsarn teork, n ramyar zanyar de mirov ser li v rbaz dide bi alkariya danasna tgehan, tghitineke raman dike.
 
Mnak:
... Bi hezkirin mirovah dikare vegere ser rehn xwe mezinbna xwe ya ji destpk heta roja me bibne. Hezkirin ne ten di wateya hestn di navbera du zayendan de t bidestgirtin. Ji hezkirina bilind re evn t gotin t zann ku evn hesteke xwezay xweday ye. Ji ghitina mertebeya fertebn re, evndarbna xweday t gotin. Fertebn t wateya mirov b xerab b guneh. W dem div mirov hezkirin di v watey de hilgire dest. Hezkirina mirov ji mirov re, hezkirina mirov ji xwezay re hezkirina mirov ji tevahiya heyneyn di xwezay de dijn re w bikaribe mirov bighne qada fertebn. W dem w guneh xerab ji hol rabe hezkirin derkeve p; ev j w bibe serbilindahiya mirovahiy...
Di v mnak de ramanek li ser hezkirin t bidestgirtin. L wek t dtin bi salixdana evn, bi salixdana fertebn bi salixdana evna xweday di v mijar de trbneke raman t kirin wateya w bi van salixdanan t xurtkirin ku zdetir hi raman tbighjey.
 
 
Ji bo nberkirina ramann razber, mirov dikare ser li rbaza mnakdayn bide. Mnakdayn ramana razber bi nberkirin radixne ber avan diyar dike. Mnakdayneke di cih de were kirin dikare cih vegotineke dirj bigre heta tghitineke j xurtir bike. Dema mirov mnak dide, kes duwem tita em dixwazin bjin, di hi xwe de, tne ber avn xwe zind dike, bi v away bhtir tdighje p re wek ku jiyan bike li xweiya w/ die.
Mirov mnakan dikare ji byern jiyan kiriye, ji titn dtiye bihstiye, yan j ji xewn xeyaln xwe bide. Ya grng ew e ku mnak bikaribe daxwaza mirov bi awayek zind raxne ber avn kes duwem.
Mnak:
Ji bo kirina avahiyan andeke avakirin div hebe. Li Lubnan ev and gelek li p ketiye. Di her gundek de bi dehan qesir hene her yek ji wan ne km Qesrn Sadam bi nav deng in. Qesrn Sadam awa ku mezin, fireh, bi hew neqiand hatine kirin, qesrn li Lubnan j ji kevirn sp yn ehkir hatine avakirin. Heweke mezin li ber wan heye dema mirov dikeve hundir derbas saloneke fireh dibe ku bhna mirov l derdikeve. Ji xaliyn raxist, ji awzeyn mezin avn mirov dibiriqin...
Di v mnak de t dtin ku dixwaze li ser qesrn li Lubnan tghitinek bike. L ji bo kes duwem ev qesir titek razber e, ji ber ku mumkun e nedtibe ji ber v j nikaribe bne ber avn xwe. Ji bo v vegotinr Qesrn Sadam mnak dide vegotina xwe nber dike. Qesrn Sadam di televizyonan de gelek caran ji aliy herkes ve hatine dtin km zde herkes di derbar rewa van de xwediy zanistiyek ye.
Bi v away dema titek razber mirov vedibje, bi mnakdayneke ku herkes di derbar w de agahdar e, mirov nberbn dike ev j tghitin hsantir dike.
 
 
Herdem di navbera du titan an di navbera du tgehan de aliyn diibin hev aliyn naibin hev hene. Dema di bend de mirov dixwaze raman p ve bibe mirov van aliyan dikare bide ber hev bi v away tghitinek bike. Ne ten di nivsaran de, di nava axaftina rojane de j, mirov  ser li beramberkirin dide. Bi beramberkirin daraza em didin p, bi rast yan aitiyn darazeke din em vedikin radixnin ber avan.
Mnak:
Di nivsandina pirtk de zanistiyeke rziman hunermendiyek, grng e. Ger ev her du jhatin tinebin, mirov nikare pirtkek binivsne. Yek/e guh nede van her du jhatiniyan rahje pns, dibe ku bikaribe bi hezaran pel nivsar derxe hol, l ev tev ji nivsandina daxwaznameyn li ber deriy qonaxn hukmet tn nivsandin bi nirxtir nirxek dernaxin hol. awa ku mijara hem daxwaznameyan km zde yek e wateyeke wjey yan huner di wan de nay dtin, hem bi ewatin, nivsara b zanna rziman dervey pvann hunermendiy werin nivsandin j heta mirov bixwne, w dil mirov pir bine biewitne...
Di v mnak de t dtin ku di mijara nivsandina pirtk de ramanek t ser ziman ji bo bikaribe v raman li p bixe ji daxwaznameyn li ber qonaxn hukmet tn nivsandin beramberkirinek dike. Nivsandina pirtk ya bi awayek rasthatin nivsandina van daxwaznameyan tne ber hev ba yan nebaiya w dixwaze xurtir raxne ber avan.
 
 
Ji bo benda em dixwazin ramana t de p ve bibin, rbazeke din a pevebirina raman raberkirina govanan e. Govan (ahid) were raberkirin div di w mijar de yan pispor be, yan bi nav deng be ku baweriy li ser kes duwem bikaribe bike. Na ku mirov dema qala randina pez bike ne gundiyek, bajariyek wek govan raber bike, dikare zde baweriy nede kes syem.
Dema mirov nrn an peyvn yek/ wek govan raber dike, div di hundir neynk de ... diyar bike ku ji ramana mirov were cudakirin.
Mnak:
... Dema rewa amade (ya heye) were guhertin div her titn li ser w rew hatine avakirin j werin guhertin li gor rewa n ji n ve werin avakirin. Bguman di Chan de ( di Gerdn de) dem cih ne teqez (mtlaq) e. Her tit herdem di hundir guhernek de ye. Ber wiha dihat hesbandin ku dem cih (zaman mekan) mtlaq e nay guhertin, l ji Enstein vir ve em dizanin ku di xwezaye de titek mtlaq (teqez) nne. Enstein vna bi Teoriya Ligor y datne hol. (Teoriya zafiyet). Li gor v teoriy derdikeve hol ku Dema Mtlaq Cih Mtlaq nne. Dem cih li gor rewa em t de ne t guhertin...
 
 Teoriya Ligoriy bi awayek formula matematk wiha ye: E= MC2. Yan; E= Vejen (Enerj), M= Girse (kutle), C= Leza Ronahiy.
Di dema Ensten v teoriya xwe derdixe hol de, li ser gelek genge tn kirin hinek kes tn cem, dibjin ku ev teor bi v away matematk bi wan zahmet t, gelo nikare bi awayek hsantir bne ser ziman. W dem Ensten bi lvken dibje: Bel, dikarim, teoriya xwe ya ligoriy (zafiyet), bi mnakeke hsan balk wiha tne ser ziman:
Ger hn bi xanimeke xweik re bin, ji bo we saetek qas saniyek didome, l ku hn li ser bizotek sorby rnitbin (birnn) saniyek ji bo we qas saetek t. Vaye ev ligor (zafiyet) e ....
Di v mnak de li ser guhertina cih dem, p re li ser guhertina rew ramanek t ser ziman. L di v mijar de herkes dizana ku Ensten pispor e peyva w j ji aliy herkes ve wek peyveke zanyar t pejirandin. Ji bo v di vegotina xwe de Ensten gotinn w govan (ahid) raber dike. d kes duwem bhtir dikare baweriya xwe bi ramana di bend de bne li ser v govan raberkirin, mirov dikare raman gelek p ve bibe.
 
***********
Li gel silav rzn germ.
Hesen Huseyn Denz
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org